Citologjia

Nga Wikipedia, Enciklopedia e Lirë

Ky artikull ose seksion duhet të përmirësohet sipas udhëzimeve të Wikipedia-s. Ju lutemi ndihmoni edhe ju në përmirësimin e këtij artikulli.

Citologjia është shkenca që merret me studimin e qelizës. Citologjia studion formën, funksionin dhe krijimin e qelizës. Pasi qeliza është njësia themelore morfofunksionale e të gjitha qënieve të gjalla, sot citologjia zë vend qëndror në biologji.

Çdo qelizë, pa marrë parasysh formën, madhësin dhe karakterin e aktivitetit të saj, që të mbahet në jetë, duhet të ketë së paku tri sisteme strukturore - kimike, që janë:

1. sistemi i membranave, i cili e përkufizon qelizën dhe të gjitha organelet e saj, rregullon bartjen e materieve brenda dhe jashtë saj
2. sistemi që e furnizon qelizën me energji dhe
3. sistemi që e siguron autoproduksionin e qelizës.

[redakto] Organizmi themelor i qenieve të gjalla

Materia e gjallë është e organizuar mirë pa marrë parasysh nivelin e zhvillimit evolutiv të saj, pra ajo është shumë e ndërlikuar p.sh si tek ameba ashtu edhe te njeriu. Qeliza është njësia ndërtuese themelore e funksionale e të gjitha qënieve të gjalla, pra forma më e vogël e organizuar ku realizohet jeta.

Funksionin dhe krijimin e qelizes. Qeliza eshte nje sistem dinamik I hapur I cili permban te gjitha mekanizmat per ndarjen e barabarte te materialit trashegues. Qeliza eshte pes here njesi:1. Njesi themelore (morfologjike, anatomike ndertimore) 2. Njesi funksionale -pasi qdo proqes jetesor kryhet ne suaz te qelizes 3. Njesi e rritjes dhe e zhvillimit - pasi qe organizmat rriten dhe zhvillohen me shtimin e volumit te qelizave. 4. Njesi trashegimi – dhe e ndryshueshmeris se qenieve te gjala

5.Njesi regjenerimi.-

Qdo qeliz qe te jete e gjalle duhet te kete se paku keto tre sisteme strukturore kimike: 1.Sistemi I Membranave – I cili rregullon bartjen e materjeve Brenda dhe jashte saj 2.Sistemi qe e furnizon qelizen me energji dhe 3. Sistemi qe siguron autoreproduksionin e qelizes.

Me bashkimin e qelizave me funksion dhe prejardhje te njejt formohen inde. Me bashkimin e dy apo ma shume indeve krijohen organe. Me bashkimin e disa organeve formohen sisteme te organeve Me bashkimin e ketyre sistemeve formohet edhe vete organizimi I qdo gjallese.

Materia e gjalle eshte e organizuar mire pa marre parasyshe nivelin e zhvillimit evolutiv te saj- pra ajo eshte njejte e zhvillume sit e njeriu ashtu edhe te ameba.

Qeliza paraqet nje kompleks te nderlikuar te shume substancave organike dhe joorganike.

Nder materie joorganike qe marrin pjese ne perberjen e qelizes jane: Uji dhe elemente kimike qofte ne form jonesh qofte ne forme kriperash minerale

ELEMENTET KIMIKE

Ne qeniet e gjalla gjenden po ato elemente kimike qe gjenden ne qeniet jo te gjalla Dhe kjo e deshmon unitetin midis botes se gjalle dhe asaj jot e gjalle.

Konkretishte prej 106 elementeve 70 elemnte hyjne ne perberje te organizmave. 40% te ketyre jane kan veprim te larte biologjik dhe quhen elemente biogjene. Me sasi me te medha ne organizmin gjenden : oksigjeni 70%, karboni 18% dhe hidrogjeni 10% ,, me sasi ma te vogel jane hekuri azoti fosfori kalciumi etj. Elemente te permendura e perbejne 99.99% te peshes se gjalleses dhe quhen makro elemente . Ne sasi edhe ma te vogla se makroelementet gjenden :mangani , bori, bakri, flori, nikeli etj. Dhe quhen microelemente.. Po ne sasi edhee ma te vogla se microelementen gjenden: radiumi , ari merkuri etj. Dhe quhen ultramicroelemente.

UJI (H2O)

Si komponim me I thjeshte joorganik qe hyne ne perberjen e qelizes me sasin me te madhe eshte uji. 66% te trupit te njeriut perbehen nga UJI.

UJI ne qeliz gjendet ne dy forma : I lidhur dhe I lire. Rolet e ujit te lidhur jane shume te medha . Edhe pse merr pjes ne 4-5% ka rendesi shume te maddhe pasi e pengon funderimin e ekoloideve, nuk I tret kriperat dhe I ngrine ne temp 40shkall.

Uji I lire eshte I prezentuar me 95-96% , roli I tij eshte shume i madhe : si tretes , pastaj ka role ne menjanimin e materieve te demshme mbron qelizen nga temperature e larte Dhe ka role ringjalles.

KRIPERAT MINERALE Perveq ujit rol te madhe ne jeten e qelizes luajne edhe kriperat minerale. Mungesa apo sasia e teperte e tyre mund te ndikojne ne qrregullime te proqeseve te jetes poashtu mund te shkakton edhe vdekjen e qelizes. Sasisa e kriperave minerale nuk eshte njejte ne organizma te ndryshme P.sh ne guaskat ebutakeve ka shume kripera kalciume e ne kurrizin e njeriut ka shume kripera kalciumi natriumit etj.

PERBERESIT ORGANIK

Perberesit organik te qelizes jane komponimet e karbonit: karbohidratet, yndirat dhe proteinat.

KARBOHIDRATE

Jane komponime te karbonite me hidrogjenin dhe oksigjenin qe gjenden ne raport 1:2:1. Formula e tyre eshte cn ( H2O )n . Karbohidratet luajne role te madhe ne perberjen e aacideve nukleike (dezoksiriboza dhe riboza ) . Karbohidrate ndahen ne tri grupe : Monosakaride, Disakaride dhe Polisakaride. Monosakaride Cn (H2O)n jane sheqernat e thjeste te cilat nuk munden me te zberthehen ne karbohidrate me te thjeshta. . Varesishte prej numrit te atomeve monosakaridet mundte jene: TRIOZA, TETROZA PENTOZA HEKSOZA. PENTOZA: prej pentozave rendesin ma te madhe kane riboza dhe dezoksiriboza. HEKSOZA C6H12O6 : Rendesi ma te madhe prej heksozave kane: Glukoza dhe fruktoza.

Disakaridet formohen me bashkimin e dy molekulave monosakaride, formula e pergjithshme e tyre eshte : C12H22O11. Ne mesin e disakarideve me te njohura jane laktoza, sakaroza dhe maltoza. Maltoza formohet me bashkimin e dy molekulave te glukozes. Sakaroza apo sheqeri zakonshem perfitohet me bashkimin e nje molecule te glukozes dhe fruktozes, formohet nga panxharsheqeri aapo kallamsheqeri. Mjalti eshte perzierje natyrore e glukozes dhe fruktozes. Laktoza apo sheqer I qumshtit krijohet me bashkimin e molekulave te glukozes ma ato te galaktozes.

POLISAKARIDET ( C6H10O5) paraqesin formen me te hapur te karbohidrateve ne qenie te gjalla dhe keto formohet me polimerizimin e shume molekulave monosakaride. Ketu bejne pjes : celuloza , glikogjeni, amidoni dhe kitini. Amidoni paraqitet si ushqim ne forme te kokrizav ne citoplazmen e qelizes bimore ai munde te zberthehet ne maltoz e ne glukoz me ndikimin e enzimeve. Glikogjeni eshte polisakarid qe gjendet ne citoplazmen e qelizave shtazore dhe eshte burim I energjis. Celuloza duke vepruar ne krijimin e mureve te qelizave bimore e luan rolin mbeshtetes. Kitini eshte material I cili gjendet ne mbeshtejellesin e kembenyjetuarve.

LIPIDET

Lipidet si karbohidrate perbehen prej C H O dhe nuk treten ne uje por vetem ne tretesa organic. Lipidet ndahen ne lipide te thjeshta dhe te perbera. Lipidet e thjeshta permbajnevetem acide dhe glycerin Lipidet e perbera perveq acide yndyrore dhe glycerin permbajn atome te azotit dhe te fosforit. Lipidet e perbera jane: Lipoproteinat , fosfolipidet , steroidet etj. Organizmi jone me ngadal I tret lipidet sepse nga nje gram lipid( yndyre ) perfitohen 9.5 kilokalori.

PROTEINAT Proteinat jane komponime te nderlikuara me peshe te madhe molekulare Ne perberjen e tyre perveq C H O hyne edhe N, porn e shume raste hyjne edhe elemente te tjera si squfuri, hekuri etj. Proteinat kan rol themelues ne organizimin e qelizes, edhe vete fjala protein rrjedh nga fjala greke qe do te thote: me I pari me I rendesishmi . Eshte vertetuar se proteinat poashtu hyjne ne perberjen e antitrupave kunde helmimit nga gjarperi akrepi etj.

Molekulat e proteinave perbehen nga bashkimi I aminoacideve . Ne natyre jane te njohura mbi 200 aminoacide por vetem 20 hyjne ne perberjen e qelizes.

Molekulat e proteinave jane te ndertuara nga shume aminoacide. Te cilat bashkohen midis vete ne menyr qe grupi karboksil bashkohet me grupin aminik dhe keshtu krijohet lidhja peptide –CO-NH- dhe lirohet nje molecule uji. Nga kjo del se qdo ind, organ I ka proteinat e veqanta. P.sh muskujt I kan proteinat e miozines , ne eritrocite hemoglobines dhe ne kerc elastina.

Proteinat ndahen ne dy grupe Proteinat e thjeshte: perbehen vetem prej aminoacideve dhe treten ne uje . Ne temperature me te larte ato koagulohen siq eshte shembulli me vezen e zier e pules

Proteinat e perbera perveq grupit proteinik permbajne edhe grupin joproteinik ety hyjn fosfoproteidet, lipproteidet.

QELIZA PROKARIOTE DHE EUKARIOTE

“Te gjitha ato qeliza qe ne citoplazmen e tyre berthamen nuk e kan te diferencuar me membrane nga citoplazma I takojn tipit prokariot”

“Te gjitha qeliza qe kan berthamen dhe organele te tjera te diferencuara me membrane nga citoplazma e saj I takojne tipit eukariot.