Arti i shtatë në Shqipëri : shfaqjet dhe xhirimet e para të filmave 1900-1945
Arti i shtatë në Shqipëri: Shfaqjet dhe xhirimet e para të filmave (1900-1945) [1]
Kinematografia shqiptare fillon të zërë vend si një formë arti në fillim të shekullit XX. Libri "Arti i shtatë në Shqipëri: Shfaqjet dhe xhirimet e para të filmave 1900-1945" i autorit Abaz T. Hoxha, redaktuar nga Adriatik Kallulli, është një burim i rëndësishëm që dokumenton hapat e parë të kësaj industrie në vend. Publikuar në vitin 1994 nga shtëpia botuese Albinform në Tiranë, ky studim shpalos zhvillimin e kinemasë shqiptare dhe përpjekjet e para për të sjellë filmin dhe artin e tij te publiku shqiptar.
Kinemaja, e njohur gjithashtu si "arti i shtatë", u prezantua për herë të parë në Shqipëri në fillim të shekullit XX. Gjatë viteve 1900-1920, shfaqjet e para të filmave në Shqipëri realizoheshin kryesisht nga projeksionistë të huaj që udhëtonin në Ballkan dhe sjellnin me vete projektorë të vegjël e filma të shkurtër. Këto shfaqje zhvilloheshin në ambiente publike dhe ishin shpesh spektakle të improvizuara, të cilat shoqëroheshin me muzikë të drejtpërdrejtë.
Filmat e shfaqur në këtë periudhë ishin kryesisht prodhime të huaja, të importuara nga Italia, Franca dhe Austria, dhe konsistonin në dokumentarë të shkurtër, kronika aktualiteti dhe filma të metrazhit të shkurtër me tematika të ndryshme si komedi apo ngjarje historike. Megjithëse nuk ekzistonte ende një kulturë e strukturuar e filmit në Shqipëri, këto shfaqje krijuan një interes të madh dhe shënuan hapat e parë drejt formimit të kinemasë shqiptare.
Në vitet 1920-1940, Shqipëria filloi të zhvillojë xhirimet e para të filmit, edhe pse ende në mënyrë të kufizuar. Një nga filmat më të hershëm dokumentarë të xhiruar në Shqipëri ishte “Shqipëria e Shqiptarëve” (1923), një prodhim i huaj, i cili tregonte peizazhet dhe jetën e përditshme të shqiptarëve. Ky film, i xhiruar nga operatorë të huaj, pati ndikim të rëndësishëm në formësimin e imazhit të Shqipërisë për audiencën ndërkombëtare, por gjithashtu shërbeu si një shtysë për zhvillimin e filmave vendas.
Në këtë periudhë, ndikimi italian dhe ai jugosllav ishte i dukshëm, pasi këto dy vende kishin lidhje të afërta kulturore dhe tregtare me Shqipërinë. Kinemaja italiane, në veçanti, solli teknologji dhe ekspertizë që ndihmuan në trajnimin e kineastëve të rinj shqiptarë. Përveç kësaj, autoritetet e kohës filluan të shihnin filmin si një mjet propagande dhe komunikimi me publikun, çka nxiti përpjekjet për të krijuar prodhime vendase.
Gjatë pushtimit italian (1939-1943) dhe më pas gjatë administrimit gjerman (1943-1944), kinemaja u përdor gjerësisht si mjet propagande. Pushtuesit italianë ndërtuan infrastrukturën e parë kinematografike në vend, duke përfshirë sallat e kinemasë dhe pajisjet për xhirim dhe projeksion. Ata realizuan një sërë filmash dokumentarë që paraqisnin ngjarje dhe aktivitete ushtarake, si dhe promovonin projektet e regjimit fashist në Shqipëri.
Një nga filmat më të njohur propagandistikë të periudhës ishte “Në Shërbim të Mëmëdheut”, një film dokumentar që tregonte përpjekjet e regjimit për të modernizuar Shqipërinë. Gjatë pushtimit gjerman, këto përpjekje propagandistike u intensifikuan, duke përfshirë xhirimin e kronikave që shfaqnin ushtrinë gjermane dhe aktivitetet e saj në vend.
Pas Luftës së Dytë Botërore, infrastruktura dhe eksperienca e ndërtuar gjatë pushtimit shërbyen si bazë për zhvillimin e mëtejshëm të kinemasë shqiptare në vitet 1945 e tutje. Ndërsa pas çlirimit, regjimi komunist filloi të ndërtonte një industri të re të filmit të kontrolluar nga shteti, përpjekjet e hershme të dokumentuara nga Hoxha në këtë libër mbetën thelbësore për të kuptuar origjinat dhe zhvillimin e kinematografisë shqiptare.
Libri i Abaz T. Hoxhës, i cili shoqërohet me një bibliografi të detajuar (f. 158-161) dhe përfshin dokumente dhe fotografi të rralla, është një burim i çmuar për studiuesit dhe pasionantët e historisë së kinemasë shqiptare. Ai përfaqëson një përpjekje të parë të rëndësishme për të shpalosur dhe dokumentuar zhvillimin e artit të shtatë në Shqipëri, duke sjellë një vështrim të plotë mbi hapat e parë të këtij arti dhe impaktin e tij në shoqërinë shqiptare të asaj kohe.