Shko te përmbajtja

Mark Aureli

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Mark Aureli
Bust mermeri
Bust mermeri i Mark Aurelit, Musée Saint-Raymond
Perandor romak
Mbretërim7 mars 161 – 17 mars 180
PredecessorAntonin Piu
SuccessorKomodus
Bashkë-perandorLucius Verus (161–169), Komodus (177–180
Born26 prill 121 (Julian) (1904 vjeç)           
Romë, Itali, Perandoria Romake
Died17 mars 180 (Julian) (58 vjeç)
Vindobona, Pannonia Superior, ose Sirmium, Pannonia Inferior
Burial
Mauzoleu i Adrianit
SpouseFaustina Minor (martuar në vitin 145; vdekur në vitin 175)
IssueLucilla, Faustina, Fadilla, Kornificia Faustina Minor, Komodus, Anius Verus, Sabina
Names
Marcus Annius Catilius Severus (i lindjes); Marcus Annius Verus (124); Marcus Aelius Aurelius Verus Caesar (138)
Regnal name
Imperator Caesar Marcus Aurelius Antoninus Augustus
DinastiaNerva–Antonine
FatherMark Anius Veri, Antonin Piu (birësues)
MotherDomitia Lucilla
Mark Aureli
EraFilozofia Helenistike
RajoniFilozofia perëndimore

Marcus Aurelius, shqipërimi: Mark Aureli (latinisht: Marcus Aurelius Antoninus Augustus; 26 prill 121 – 17 mars 180 i erës sonë. Perandori dhe filozofi romak kishte prejardhjen nga një familje senatorësh spanjollë. U adoptua nga xhaxhai i tij që më pas do të bëhej perandori Antonin Piu (Antonius Pius), me urdhër të perandorit Adrian. Që në moshën 8 vjeçare u pranua nga Këshilli Klerikal i Romës. U edukua në retorikën greke dhe atë latine nga Frontoni dhe Herod Atiku. Filozofia Stoike e joshi tejmase, dhe që në moshën 12 vjeçare veshi uniformën stoike, duke adoptuar mënyrën e thjeshtë të jetesës së tyre. U bë njeri nga filozofët stoikë më të njohur.

Kryesisht e kishte influencuar mësimdhënia e Epiktetit. Forma që zgjodhi për ti dhënë veprave të tija, duhet të ketë prejardhje nga Herakliti, pasi Mark Aureli me gjithë qejf i afrohet filozofisë së tij dhe zhvillon dhe më tej mendimet e filozofit, në një formë meditimi personal.

Për jetën dhe mënyrën e të menduarit të tij, shumë informacione dalin nga libri i tij "Mbi Vetveten" që ai vetë shkruajti në greqisht, gjatë periudhës 170 – 178 të erës sonë, tashmë si perandor, libër i cili përmban fjalë të urta, me xhentilesë në shprehje, natyrale, se në mënyrën që përdor dhe një thjeshtësi klasike. 12 librat e meditimeve të tij vërtetojnë se sa qetësi brendësore dhe lehtësim mund ti ofronte Doktrina Stoike dhe sidomos në kohë të vështira me përplasje dhe trazira.

Si perandor ishte tejmase i drejtë, i dashur me njerëzit dhe i durueshëm, pavarësisht se përballonte të përmbledhura kundër tij problemet më të vështira.

Trajtoi njerëzit gjithmonë si qënie etike, formoi legjislaturën e vështirë të asaj kohe dhe u përpoq të kompozonte një shumë ligjesh që të kishte si qëllim barazinë ligjore dhe lirinë e fjalës (për barazinë e ligjit brënda qytetit, për barazinë e nështetasve…’’ shkruan ai vetë, A, 14) , formoi një arkë të veçantë financash për varrimin e qytetarëve të varfër, kufizoi prostitucionin dhe veset jo etike, krijoi këshillin e përkujdesshmërisë për jetimët, imponoi mbajtjen e detyruar të regjistrit të lindjeve dhe të popullsisë, përgjithësoi çlirimin e skllevërve dhe ju dha aftësi të plota për akte legale por edhe të drejtë trashëgimnië nga pronarët e tyre nëse mungonin njerëzit e afërm, ndaloi ndëshkimet trupore dhe ndoqi penalisht shpifjet dhe vrasjet e skllevërve nga pronari i tyre, organizoi një sistem perfekt të rezervave ushqimore me të cilin bëri të pamundura, të paktën në gadishullin apenin, krizat e urisë. Parashikoi shfajësimin e të akuzuarve me sëmundje mendore, legalizoi "Favorizimin e lirisë" dhe u përpoq – por pa sukses - të largonte popullin nga spektaklet e amfiteatrove.

Me të vërtetë, Mark Aureli, qëndroi gjithmonë mbi gjërat dhe subjektivitetet, u soll gjithmonë me Drejtësi dhe duke mos mbajtur inat, akoma dhe me armiqtë e tij: atëherë kur tradhëtari Kasjo u vra nga një oficer i tij, e varrosi me të gjitha nderet ushtarake.

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Mark Aureli

Burimet kryesore që paraqesin jetën dhe sundimin e Mark Aurelit janë të pjesshme dhe shpesh të pabesueshme. Grupi më i rëndësishëm i burimeve, biografitë që bëjnë pjesë te Historia Augusta, pretendojnë se janë shkruar nga një grup autorësh në fund të shekullit të IV, por që besohet se në fakt janë shkruar nga një autor i vetëm (i përmendur këtu si 'biografi') rreth vitit 395.[1] Biografitë e mëvonshme dhe biografitë e perandorëve vartës dhe uzurpatorëve janë të pabesueshme, por biografitë më të hershme, të rrjedhura nga burime të mëparshme tani të humbura (Marius Maksimi ose Ignotus), konsiderohen si më të përpikta.[2] Për jetën dhe sundimin e Markut, biografitë e Adrianit, Antoninit, Markut dhe Luciusit janë më të besueshme, por ato të Elius Verit dhe Avidius Kasiusit nuk janë.[3]

Një grup korrespondencash midis tutorit të Markut, Frontonit dhe zyrtarëve të ndryshëm Antoninë mbijetojnë në një seri dorëshkrimesh të pjesshme, që mbulojnë periudhën nga rreth viti 138 deri në vitin 166.[4][5] Meditimet e vetë Markut ofrojnë një dritare në jetën e tij të brendshme, por janë gjerësisht të padatueshme dhe bëjnë pak referime specifike të ngjarjeve të kohës.[6] Burimi kryesor narrativ për periudhën është Dion Kasi, një senator grek nga Nikea Bitiniane, i cili shkroi një histori të Romës nga themelimi i saj deri në vitin 229 në tetëdhjetë libra. Dioni është jetësor për historinë ushtarake të periudhës, por paragjykimet e tij senatoriale dhe kundërshtimi i fortë ndaj ekspansionin perandorak e errësojnë këndvështrimin e tij.[7] Disa burime të tjera literaturore ofrojnë detaje specifike: shkrimet e mjekut Galen mbi zakonet e elitës antonine, oracionet e Elius Aristidesit mbi natyrën e kohëve dhe kushtetututat e ruajtura te Digest dhe Kodeksi i Justinianit mbi veprat ligjore të Markut.[8] Zbulimet mbishkrimore dhe numizmatike plotësojnë burimet literaturore.[9]

Jeta e hershme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Emri

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Marku lindi në Romë më 26 prill 121. Emri i tij i lindjes ndonjëherë jepet si Mark Anius Veri,[10] por burimet e paraqesin këtë emër atij, pas vdekjes së babait të tij dhe birësimit jozyrtar nga gjyshi i tij, kur u arrit moshën.[11][12][13][14] Ai mund të ketë qenë i njohur si "Mark Anius Katilius Severi",[11][12][15] në lindje ose në ndonjë pik të rinisë së tij,[14] ose "Mark Katilius Sever Anius Veri". Pas [[birësimi]t të tij nga Antonini si trashëgimtar në fron, ai u njoh si "Mark Elius Aurelius Ver Çezar" dhe, pas ngjitjes së tij në fron, ai u quajt "Mark Aurelius Antonin Augusti" deri në vdekjen e tij;[16] Epifaniosi i Salaminës, në kronologjinë e tij të perandorëve romakë, përfshirë në veprën e tij Mbi peshat dhe masat, e quan atë Marl Aurelius Veri.[17]

Origjina familjare

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Babai i Mark Aurelit ishte Mark Anius Veri (III).[18] Gens Annia e tij ishte me prejardhje italike, por e vendosur në një kohë në koloninë e vogël të Ukubi (Colonia Claritas Iulia Ucubi) në jug-lindje të Kordobës në Baetikan Iberike ( Andaluzia moderne, Spanjë); gens kishte pretendime legjendare të prejardhjes nga Numa Pompiliusi.[19][20] Annii Veri u bënë të rëndësishëm në Romë në fundin e shekullit të I të e.s.. Stërgjyshi i Markut, Mark Anius Veri (I) ishte senator dhe (sipas Historia Augusta) ish-pretor; gjyshi i tij, Mark Anius Veri (II) u bë patric në vitet 73–74.[21] Nëpërmjet nënës së tij, Rupilia Faustina, Marku ishte i lidhur me Dinastinë Nerva-Antonine; Rupilla ishte mbesë e Salonia Matidias, që ishte mbesë e perandorit Trajan.[22][23][a][24][25][26][27]

Mamaja e Markut, Domitia Lucilla Minor (e njohur edhe si Domitia Kalvila), ishte vajza e patricit romak P. Kalvisius Tuli dhe trashëgoi një pasuri të madhe (të përshkruar gjerësisht në një nga letrat e Plini të Riut) nga prindërit dhe gjyshërit e saj. Trashëgimia e saj përfshinte fabrikë të madhe tullash në rrethinat e Romës – një sipërmarrje fitimprurëse në një periudhë kur qyteti po përjetonte një bum ndërtimtarie – dhe Horti Domitia Calvillae (ose Lucillae), një vilë në Kodrën Keliane të Romës.[28][29] Marku vetë kishte lindur në dhe rritur në Horti dhe i referohej Kodrës Keliane si Keliani Im.[30][31][32]

Një bust i Mark Aurelit të ri (Museo Capitolino). Anthony Birley, biografi i tij modern, për këtë bust shkruan: Ky është sigurisht një djalosh serioz'.[33]

Familja birësuese e Markut ishte gens Aurelia, një gens i vjetër romak.[34] Babai i tij birësues, Antonin Piu vinte nga Aurelii Fulvi, një degë e gens Aurelii e vendosur në koloninë Nemausus në Galinë Romake.[35]

Fëmijëria

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Motra e Markut, Ania Kornificia Faustina, me gjasa lindi në vitin 122 ose 123.[36] Babai i tij me gjasa vdiq në vitin 125 ose 126, kur Marku ishte tre vdjeç, gjatë pretoriatit të tij.[37][b][38] Megjithëse vështirë ta ketë njohur babain e tij, Marku shkroi në Meditimet e tij, se ai e kishte mësuar 'modestinë dhe burrërinë' nga kujtimet e babait të tij dhe reputacioni i prasëm i tij.[39] Nëna e tij, Lucilla nuk u rimartua[37] dhe, duke ndjekur zakonet mbizotëruese aristokratike, me gjasa nuk kaloi shumë kohë me birin e saj. Në vend të kësaj, Marku ishte nën kujdesin e 'dadove',[40] dhe u rrit pas vdekjes së babait të tij nga gjyshi i tij, Mark Anius Veri (II), i cili e ruajti gjithmonë autoritetin ligjor të patria potestas mbi birin dhe nipin e tij. Teknikisht ky nuk ishte një birësim, krijimi i një patria potestas të ri dhe të ndryshëm. Lucius Katilius Severi, i përshkruar si stër-gjyshi nga mamaja i Markut, gjithashtu mori pjesë në rritjen e tij; ai ishte me gjasa njërku i moshuar i Domitia Lucillas.[14] Marku u rrit në shtëpinë e prindërve të tij në Kodrën Keliane, një zonë e ngritur me pak ndërtesa publike, por shumë vila aristokrate. Gjyshi i Markut zotëronte një pallat përkrahë Lateranit, ku ai do të kalonte shumë nga fëmijëria e tij.[41] Marku e falenderon gjyshin e tij për mësimin atij të karakterit të mirë dhe shmangjes së karakterit të keq.[42] Ai ishte më pak i dashur me zonjën që gjyshi i tij mori dhe jetoi me të, pas vdekjes së gruas së tij, Rupilia.[43] Marku ishte mirënjohës që ai nuk u desh të jetonte me të më gjatë se ç'bëri.[44]

Në një moshë të re, Marku shfaqi entuziazëm për mundjen dhe boksin. Ai u trajnua në mundje si një i ri adolesht, mësoi të luftonte në armaturë dhe iu bashkua salii, një urdhër priftërinjsh kushtuar zotit të luftës, Marsit, që ishin përgjegjës për mburojat e shenjta, të quajtura Ancilia dhe me gjasa për lajmërimin e fillimit dhe mbarimit të stinës së luftës. Marku u arsimua në shtëpi, në përputhje me prirjet bashkëkohore aristokratike;[45] ai falenderon Katilius Severin për inkurajimin e tij për të shmangur shkollat publike.[46] Një nga mësuesit e tij, Diogneti, një mjeshtër pikture, doli veçanërisht me ndikim; ai duket se e ka prezantuar Mark Aurelin mënyrën filozofike të jetës.[47] Në prill 132, me porosi të Diognetit, Marku mori veshjen dhe zakonet e filozofit: ai studjoi, ndërsa vishte një mantel të ashpër grek dhe do të flinte në tokë, deri sa nëna e tij e bindi të flinte në shtrat.[48] Një grup i ri tutorësh – studjuesi homerik Aleksandri i Kotieumit bashkë me Trosius Aperin dhe Tuticius Prokulin, mësues të latinishtes[49][c][50] – mori përsipër arsimimin e Markut rreth vitit 132 ose 133.[51] Marku e falenderon Aleksandrin për trajnimin e tij në stilistikën letrare.[52] Ndikimi i Aleksandrit – një theksin i përmbajtjes mbi stilin dhe zgjedhjen e fjalëve, me citime të herë pas hershme homerike – është vërejtur te Meditimet e Markut.[53]

Pasimi i Adrianit

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Monedhë e Adrianit dhe birit të tij të adoptuar, Lucius Elius (136–138). Adriani mban një kurorë dafinash. Mbishkrimi: HADRIANVS ... / LVCIVS CAESAR.

Në fundin e vitit 136, Adriani pothuajse vdiq nga një hemoragji. Me pushime në vilën e tij në Tivoli, ai zgjodhi Lucius Ceionius Komodin, vjerri i paracaktuar i Markut, si pasuesin e tij dhe birin e tij,[54] sipas biografit 'kundër dëshirave të çdokujt'.[55] Ndërsa motivet e tij nuk janë të qartë, duket se synimi i tij ishte që në vijim të vendoste Markun, atëherë shumë të vogël, në fron.[56] Si pjesë e birësimit të tij, Komodi mori emrin Lucius Elius Çezar. Shëndeti i tij i dobët që, gjatë një ceremonie për të shënuar bërjen e tij trashëgimtar i fronit, ai ishte tepër i dobët për të ngritur vetë një mburojë të madhe.[57] Pas një qëndrimi të shkurtër në kufirin danubian, Elius u kthye në Romë për t’iu drejtuar senatit gjatë ditës së parë të vitit 138. Megjithatë, natën para fjalimit të planifikuar, ai u sëmur dhe vdiq nga hemoragjia më vonë atë ditë.[58][d][59]

Më 24 janar 138, Adriani zgjodhi Aurelius Antoninin, burrin e tezes së Markut, Faustina Maior, si pasuesin e tij të ri.[60] Si pjesë e kushteve të Adrianit, Antonini, nga ana tjetër, birësoi Markun dhe Lucius Komodin, djalin e Lucius Eliusit.[61] Marku u bë Mark Elius Aurelius Veri, ndërsa Luciusi u bë Lucius Elius Aurelius Komodi. Me kërkesë të Adrianit, vajza e Antoninit, Faustina u fejua me Luciusin.[62] Marku e përshëndeti njoftimin që Adriani ishte gjyshi i tij birësues me mërzi, në vend të gëzimit. Vetëm pa dëshirë ai u zhvendos nga shtëpia e nënës së tij mbi Kodrën Keliane, në shtëpinë private të Adrianit.[63]

Në të njëjtën kohë, në vitin 138, Adriani i kërkoi senatit që Marku të përjashtohej nga ligji që e pengonte atë për tu bërë kuaestor para ditëlindjes së tij të njëzet e katërt. Senati pranoi dhe Marku shërbeu nën Antoninin si konsull për vitin 139.[64] Birësimi i Markut e shmangu atë nga karriera tipike e klasës së tij. Nëse nuk do të ishte birësuar, ai me gjasa do të ishte bërë triumvir monetalis, një post tepër i vlerësuar që përfshinte administrimin e mintave shtetërore; pas të cilës, ai mund të shërbente si tribun me një legjion, duke u bërë i dyti në komandën e legjionit. Marku me gjasa do të kishte zgjedhur të udhëtonte dhe të studionte më tej në vend të kësaj.

Në këtë mënyrë, Marku u veçua nga bashkëqytetarët e tjerë. Sidoqoftë, biografi i tij dëshmon se karakteri i tij mbeti i paprekur: 'Ai tregonte akoma të njëjtin respekt ndaj marrëdhënieve të tij siç i kishte kur ishte një qytetar i zakonshëm dhe ai ishte begat dhe përkushtuar ndaj zotërimeve të tij siç ishte kur kur jetonte në një shtëpi private'.[65]

Pas një serie përpjekjesh vetëvrasjesh, të gjitha të shmangura nga Antonini, Adriani shkoi në Baiae, një resort bregdetar në Kampanjë. Kushtet e tij nuk u përmirësuan dhe ai e braktisi dietën e caktuar nga mjekët e tij, duke u përfshirë në ngrënie dhe pirje. Ai dërgoi për Antoninin, i cili ishte në krahun e tij, kur ai do të vdiste më 10 korrik 138.[66] Mbetjet e tij u dogjën qetësisht në Puteoli.[67] Pasimi nga Antonini qe paqësor dhe i qëndrueshëm: Antonini i mbajti të emëruarit e Adrianit në post dhe e qetësoi senatin, duke i respektuar privilegjet e tij dhe duke i ndryshuar dënimet me vdekje të njerëzve të akuzuar gjatë ditëve të fundit të Adrianit.[68] Për sjellin e tij sipas detyrës, Antonini iu kërkua të pranonte epitetin 'Pius'.[69]

Monedhë sesterc e Antonin Piut (140–144). Kremton fejesën e Mark Aurelit dhe Faustina Minor në vitin 139, i paraqitur poshtë Antonini, që mban një statujëz të Konkordias dhe që shtrëngon duart me Faustina Maior. Mbishkrimi: ANTONINVS AVG. PIVS P. P., TR. P., CO[N]S. III / CONCORDIAE S.C.[70]

Trashëgimtar i Antonin Piut (138–145)

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Menjëherë pas vdekjes së Adrianit, Antonini e thirri Markun dhe i kërkoi që organizimet e martesës së tij të ndryshoheshin: fejesa e Markut me Ceionia Fabian do të anulloheshin dhe ai do të fejohej me Faustinën, vajzën e Antoninit, në vend të saj. fejesa e Faustinës me vëllain e Ceionias, Lucius Komodin do të duhej të anullohej. Marku e pranoi propozimin e Antoninit.[71] Ai u bë konsull për vitin 140 me Antoninin si bashkë-drejtues, si dhe u caktua si një sevir, një nga gjashtë komandantët e kalorësisë, gjatë paradës vjetore të urdhërit më 15 korrik 139. Si trashëgimtar i paracaktuar, Marku u bë princeps iuventutis, kreu i rendit ekuestrian. Ai tani mori emrin Mark Elius Aurelius Veri Çezar.[72] Marku më vonë do të kishte kujdes që të mos e merrte emrin shumë seriozisht: 'Shiko që mos kthehesh në një Çezar; mos u zhyt në bojën e purpurtë – pasi kjo mund të ndodh'.[73] Me kërkesë të senatit, Marku iu bashkua të gjithë kolegjeve priftërore (pontifices, augures, quindecimviri sacris faciundis, septemviri epulonum, etj.);[74] dëshmi të drejtpërdrejta për anëtarësinë, gjithësesi, janë të disponushme vetëm për Fratres Arvales.[75]

Monedhë denar e Antonin Piut (139), me një portret të Mark Aurelit nga ana tjetër. Mbishkrimi: ANTONINVS AVG. PIVS P. P. / AVRELIVS CAES. AVG. PII F. CO[N]S. DES.[76]

Antonini i kërkoi Markut të vendosej në Shtëpinë e Tiberit, pallati perandorak në Kodrën Palatine, dhe të merte zakonet e statusit të tij të ri, aulicum fastigium ose 'pompën e oborrit', kundër objeksioneve të Markut.[74] Marku do të përpiqej të pajtonte jetën e oborrit me prirjet e tij filozofike. Ai i tha vetes se ishte një qëllim i arritshëm – 'Ku jeta është e mundur, atëherë është e mundur të bësh një jetë të mirë; jeta është e mundur në një pallat, kështu që është e mundur të bësh jetë të mirë në një pallat'[77] – por ai e pati atë gjithësesi të vështirë. Ai do ta kritikonte veten te Meditimet për 'abuzim të jetës oborrtare' përkundrejtë shoqërisë.[78]

Si kuaestor, Marku pak punë reale administrative për të kryer. Ai do të lexonte letrat perandorake për senatin, kur Antonini mungonte dhe do të bënte punën e sekretarit për senatorët.[79] Por ai u ndjehej i përgjumur në dokumente dhe u ankua te tutori i tij, Mark Kornelius Frontoni: 'Jam pa frymë nga diktimi i afërsisht tridhjetë letrave.[80] Ai po 'përshtatej me sundimin e shtetit', sipas fjalëve të biografit të tij.[81] Atij i kërkohej të bënte gjithashtu një fjalim për senatorët e mbledhur, duke e bërë studimin e oratorisë thelbësor për punën e tij.[82]

Më 1 janar 145, Marku u bë konsull për herë të dytë. Frontoni i nxiti atë në një letër të kishte gjumë të bollshëm 'kështu që mund të vish në senat me një çehre të mirë dhe të lexosh fjalimin tënd me zë të fortë'.[83] Marku ishte ankuar për një sëmundje në një letër të mëparshme: 'Sa ka të bëjë me fuqinë, po fillojë të përmirësohem; dhe nuk ka gjurmë të dhimbjeve në kraharorin tim. Por ajo ulçer [...][e].[82] Po bëjë trajtim dhe po kujdesem të mos bëjë asgjë që e pengon atë'.[84] Kurrë veçanërisht i shëndetshëm ose i fortë, Marku u lavdërua nga Dion Kasi, duke shkruar për vitet e tij të mëvonshme, për sjelljen sipas detyrës pavarësisht sëmundjeve të tij të ndryshme.[85] Në prill 145, Marku u martua me Faustinën, ligjërisht motra e tij, pasi ai e kishte planifikuar që nga viti 138.[86] Pak dihet në mënyrë specifike për ceremoninë, por biografi e quan atë 'për tu shënuar'.[87] Monedhat me kokat e çiftit dhe Antoninit që duhet të ketë shërbyer si Pontifex Maximus. Marku nuk bënë referenca të dukshme për martesën në letrat e tij të mbijetuara dhe vetëm përmendje të rralla ndaj Faustinës.[88]

Frontoni dhe arsimimi i mëtejshëm

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Pasi mori toga virilis në vitin 136, Marku me gjasa filloi studimin e tij në oratori.[89] Ai pati tre mësues në greqisht (Aninus Macer, Kaninius Celer dhe Herodes Atikun) dhe një në latinisht (Mark Kornelius Frontonin). Dy të fundit ishin oratorët më të vlerësuar të kohës së tyre,[90] por me gjasa nuk u bënë mësuesit e tij deri në birësimin nga Antonini në vitin 138. Mbizotërimi i mësuesve grekë tregon rëndësinë e greqishtes në aristokracinë romake.[91] Kjo ishte periudha e Sofistikës së Dytë, një rilindje në literaturën greke. Megjithëse i arsimuar në Romë, te Meditimet e tij, Marku do të shkruante mendimet e tij më të thella në greqisht.[92]

Atiku ishte kontrovers: një athinas tepër i pasur (me gjasa njeriu më i pasur në gjysmën lindore të perandorisë), ai nxehej shpejtë dhe mërzitej me bashkëqytetarët e tij për mënyrën e tij të patronizimit.[93] Atiku ishte një kundërshtar i vendosur i stoicizmit dhe pretendimeve filozofiki.[94] Ai mendonte se dëshira e stoikëve për apatheia ishte marrëzi: ata do të zhvillonin një 'jetë përtace, të plogësht', thoshte ai.[95] Me gjithë ndikimin e Atikut, Marku më vonë do të bëhej një stoik. Ai nuk do ta përmendëte Herodesin në të gjitha Meditimet e tij, pavarësisht faktit se ata do të kontaktonin shumë herë përgjatë dekadave pasuese.[96]

Frontoni ishte tepër i vlerësuar: në botën e vjetër të vetëdijshme të letërsisë latine,[97] ai konsiderohej i dyti, vetëm pas Ciceronit, ndoshta madje si një alternative ndaj tij.[98][f] Ai nuk e vriste mendjen shumë për Atikun, megjithëse Marku në vijim do ti vendoste ata në krahasim. Frontoni ushtronte një mjeshtri të plotë të latinishtes, i aftë të nxirte shpreje përgjatë literaturës, duke prodhuar sinonime të errëta dhe duke sfiduar papërshtatshmëritë e vogla në zgjedhjen e fjalëve.[98]

Një sasi domethënëse e korrespondencës midis Frontonit dhe Markut ka mbijetuar.[102] Dyshja ishte shumë e ngushtë, duke përdorur gjuhë intime si 'mirupafshim Frontoni im, kudo që je, dashuria dhe kënaqësia ime e ëmbël. Si është ajo puna mes teje dhe meje? Të dua ty dhe ti nuk je këtu' në korrespondencën e tyre.[103] Marku kaloi kohë me gruan dhe vajzën e Frontonit, të dyja të quajtura Kratia dhe shijonte biseda të lehta.[104]

Ai i shkroi Frontonit një letër për ditëlindjen e tij, duke i pohuar se e donte atë siç donte veten e tij dhe duke iu lutur zotave për të siguruar se çdo fjalë që ai do të mësonte për letërsinë, ta mësonte 'nga buzët e Frontonit'.[105] Lutjet e tij për shëndetin e Frontonit ishin më shumë se të zakonshme, sepse Frontoni ishte shpesh i sëmurë; ai duket se ishte një invalid pothuajse i përhershëm, duke vuajtur gjithmonë[106] – rreth një e katërta e letrave të mbijetuara kanë të bëjnë me sëmundjet e njeriut.[107] Marku kërkonte që dhimbja e Frontonit ti jepej atij, 'me dëshirën time me çdo lloj shqetësimi'.[108]

Frontoni nuk u bë kurrë mësuesi me kohë të plotë i Markut, por e vazhdoi karrierën e tij si një avokat. Një çështje e njohur e çoi atë në konflikt me Atikun.[109] Marku e bindi Frontonin, në fillim me 'këshilla' pastaj si 'favor', për të mos e sulmuar Atikun; ai i kishte kërkuar tashmë Atikut të tërhiqej nga bërja e sulmeve të para.[110] Frontoni u përgjigj se ai ishte i befasuar të zbulonte se Marku mbështetej te Atiku si mik (ndoshta Atiku nuk ishte akoma mësues i Markut), dhe lejoi që Marku të mund të ishte korrekt,[111] por sidoqoftë pohoi synimin e tij për ta fitura çështjen me çdo mjet të nevojshëm: 'Akuzat janë të frikshme dhe duhet të përmenden si të frikshme. Ato në veçanti që i referohen rrahjes dhe vjedhjes do ti përshkruaj, kështu që ato kundërmojnë qelb dhe vrer. Nëse ndodh ta quash atë një grek të vogël të paedukuar, kjo nuk do të thotë luftë deri në vdekje'.[112] Rezultati i gjyqit është i panjohur.[113]

Nga mosha njëzet e pesë vjeçe (midis prillit 146 dhe prillit 147), Marku ishte bërë i painteresuar për studimet e tij në jurisprudencë dhe tregonte disa shenja të përgjithshme të shëndetit të keq. Mësuesi i tij, i shkruan ai Frontonit, ishte një llafazan i pakëndshëm mburravec, që donte të linte përshtypje te ai: 'Është e lehtë të ulesh i përgjumur pranë një gjykatësi, thotë ai, por të jesh një gjykatës është punë fisnike'.[114] Marku u lodh nga ushtrimet e tij, nga marja e pozicioneve në debate imagjinare. Kur ai e kritikoi mos sinqeritetin e gjuhës konvencionale, Frontoni e mbrojti atë.[115] Sidoqoftë, arsimimi formal i Markut tani kishte përfunduar. Ai kishte mbajtur raporte të mira me mësuesit e tij, duke i ndjekur ata me përkushtim. Kjo 'e preku keq shëndetin e tij', shkruan biografi i tij, duke i kushtuar kaq shumë përpjekje studimeve të tij. Ishte gjëja e vetme që biografi i tij mund të gjente gabim në gjithë djalërinë e Markut.[116]

Frontoni e kishte paralajmëruar Markun kundër studimit të filozofisë që herët: "Është më mirë të mos e kishe prekur mësimin e filozofisë [...] sesa ta kesh provuar at në mënyrë sipërfaqësore, me majën e buzëve, siç thuhet".[117] Ai e shpërfillte filozofinë dhe filozofët dhe i përçmonte seksionet e Markut me Apolloniusin e Kalçedonit dhe të tjerët në këtë rreth.[102] Frontoni vendosi një interpretim jo dashamirës ndaj 'bisedave për filozofinë' nga Marku: 'Në mënyrën e të rinjve, të lodhur nga puna e mërzitshme', Marku ishte kthyer nga filozofia për ti ikur ushtrimeve të vazhdueshme të trajnimit oratorik.[118] Marku mbajti kontakte të afërta me Frontonin, por do ti injoronte skrupujt e Frontonit.[119]

Apolloniusi mund ti ketë prezantuar Markut filozofinë stoike, por ndikimin më të fortë te djaloshi do ta kishte Kuintus Junius Rustiku.[120][g][121] Ai ishte njeriu që Frontoni njihte se e kishte joshur Markun ti ikte oratorisë.[122] Ai ishte më i vjetër se Frontoni dhe njëzet vjetë më i vjetër se Marku. Si nipi i Arulen Rustikut, një nga martirët e tiranisë së Domicianit (s.v. 81–96), ai ishte trashëgimtar i traditës së 'kundërshtimit stoik' ndaj 'perandorëve të këqinj' të shekullit të I;[123] pasuesi i vërtetë i Senekës (në dallim nga Frontoni, që ishte falsi).[124] Marku e falenderon Rustikun për mësimin atij "të mos përhumbet në entuziazëm për retorikën, për shkrimin mbi tema spekullative, për shkurajimin mbi tekstet moralizuese  ... Ta shmangte oratorinë, poezinë dhe 'shkrimin e bukur'".[125]

Filostrati përshkruan se si edhe kur Marku ishte një burrë i moshuar, në pjesën e fundit të sundimit të tij, ai studionte nën Sekstin e Keroneas:

«Perandori Mark ishte një dishepull i etur i filozofit Seksti i Beotisë, duke qenë shpesh në shoqërinë e tij dhe madje edhe në shtëpinë e tij. Luciusi, që sapo kishte ardhur në Romë, e pyeti perandorin, të cilin ai e takoi në rrugën e tij, se ku po shkonte dhe çfarë kërkonte, dhe Marku iu përgjigj 'është mirë edhe për një burrë të moshuar të mësojë; tani jam në rrugën për te Sekst filozofi për të mësuar çfarë nuk di akoma'. dhe Luciusi, duke ngritur dorën e tij drejtë qiellit, tha 'O Zeus, mbreti i romakëve në pleqërinë e tij mer tabletat e tij dhe shkon në shkollë'.»[126]

Mauzoleu i Adrianit, ku u varrosën fëmijët e Markut dhe Faustinës

Lindjet dhe vdekjet

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Më 30 nëntor 147, Faustina lindi një vajzë të quajtur Domitia Faustina. Ajo ishte e para nga të paktën trembëdhjetë fëmijë (duke përfshirë dy çifte binjakësh) që Faustina do ti jepte përgjatë njëzet e tre vjetëve në vazhdim. Ditën tjetër, 1 dhjetor, Antonini i dha Markut pushtetin tribunian dhe imperium – autoritet mbi ushtritë dhe provincat e perandorit. Si tribun, ai kishte të drejtën të sillte një masë para senatit pas katër që Antonini mund të fuste. Fuqitë e tij tribuniane do të përtëriheshin me Antonininin më 10 dhjetor 147.[127] Përmendja e parë e Domitias në letrat e Markut e tregon atë si një fëmijë të sëmurë. 'Çezari për Frontonin. Nëse zotat dëshirojnë ne do të kemi një shpresë për rikuperim. Diarrea ka ndaluar, kapjet e vogla të etheve janë larguar. Por drobitja është akoma e skajshme dhe ka akoma mjaft kollë'. Ai dhe Faustina, shkruante Marku, kanë qenë 'mjaft të zënë' me kujdesin e vajzës.[128] Domitia do të vdiste në vitin 151.[129]

Në vitin 149, Faustina lindi prapë, djemtë binjakë. Monedhat bashkëkohëse e përkujtojnë ngjarjen, me cornucopiae të kryqëzuar posht busteve të dy djemve të vegjël dhe legjendën temporum felicitas, 'lumturia e kohësve'. Ata nuk do të mbijetonin gjatë. Para fundit të vitit u nxor një tjetër monedhë familjare: ajo tregonte një vajzë të vogël, Domitia Faustina dhe një djalë foshnjë. Pastaj një tjetër: vajzë e vetme. Foshnjet u varrosën në Mauzoleun e Adrianit, ku mbijetojnë akoma epitafet e tyre. Ata quheshin Tit Aurelius Antonini dhe Tiberius Elius Aurelius.[130] Marku i dha forcë vetes: 'Një njeri lutet: 'Si mund të mos e humbas fëmijën tim të vogël', por ti mund të lutesh: 'Si mund të mos kem frikë të mos e humbas atë'.[131] Ai citonte nga Iliada atë që ai e quante "thënia më e shkurtër dhe më familjare [...] e mjaftueshme për ta larguar dhimbjen dhe frikën":[132]

«gjethet,
 era i shpërndan disa në faqen e tokës;
si ato janë fëmijët e njerëzve.» — Iliada vi.146.[132]

Një tjetër vajzë e lindur më 7 mars 150, Ania Aurelia Galeria Lucilla. Dikur midis viteve 155 dhe 161, me gjasa menjëherë pas vitit 155, nëna e Markut, Domitia Lucilla do të vdiste.[133] Faustina me gjasa pati një tjetër vajzë në vitin 151, por fëmija, Ania Galeria Aurelia Faustina, mund të ketë lindur deri në vitin 153.[134] Një tjetër djalë, Tiberius Elius Antonini, do të lindëte në vitin 152. Një monedhë kremton fecunditati Augustae, 'për pjellorinë e Augustës', duke paraqitur dy vajza dhe një foshnje. Djali nuk mbijetoi gjatë, siç dëshmohet nga monedhat nga viti 156, që paraqesin vetëm dy vajzat. Ai duhet të ketë vdekur në vitin 152, të njëjtin vit me motrën e Markut, Kornifician.[135] Më 28 mars 158, kur Marku u shkroi se një tjetër nga fëmijët e tij vdiq. Marku falenderoi sinodin e tempullit, 'megjithëse kjo u kthye në mënyrë të ndryshme'. Emri i fëmijës është i panjohur.[136] Në vitin 159 dhe 160, Faustina lindi vajzat: Fadilla dhe Kornificia, të emërtuara përkatësisht sipas motrave të vdekura të Faustinës dhe Markut.[137]

Vitet e fundit të Antonin Piut

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Busti i Antonin Piut, British Museum

Luciusi e nisi karrierën e tij politike si kuestor në vitin 153. Në vitin 154 ai ishte konsull,[138] dhe prapë konsull me Markun në vitin 161.[139] Luciusi nuk kishte tituj të tjerë, përveç atij të 'birit të augustit'. Luciusi kishte një personalitet mjaft të ndryshëm nga Marku: ai shijonte sportet e të gjitha llojeve, por veçanërisht gjuetinë dhe mundjen; ai kënaqej dukshëm në lojërat e cirkut dhe luftimet e gladiatorëve.[140][h] Ai nuk u martua deri në vitin 164.[144]

Në vitin 156, Antonini mbushi 70 vjeç. Ai e kishte të vështirë ta mbante veten drejtë pa mbështetje. Ai filloi të cumbiste bukë të thatë për ti dhënë atij forcë për të qëndruar i zgjuar përgjatë pritjeve të tij mëngjesore. Pasi Antonini u plak, Marku do të merrte më shumë detyra administrative, akoma më shumë kur ai u bë prefekt pretorian (një post që ishte më shumë sekretarial se ushtarak) kur Mark Gavius Maksimi vdiq në vitin 156 ose 157.[145] Në vitin 160, Marku dhe Luciusi u paracaktuan bashkarisht konsuj për vitin pasues. Antonini tashmë mund të ketë qenë i sëmurë.[137]

Dy ditë para vdekjes së tij, raporton biografi, Antonini ishte në pronën e tij stërgjyshore në Lorium, në Etruri],[146] rreth 19 kilometra (12 milje) nga Roma.[147] Ai hëngri djathë alpin në darkë me mjaft oreks. Natën ai volli; ditën tjetër ai pati ethe. Ditën pas saj, më 7 mars 161,[148] ai thirri këshillin perandorak dhe ia kaloi shtetin dhe vajzën e tij Markut. Perandori paraqiti pikat kyçe të jetës së tij në fjalën e fundit që ai tha kur tribuni i rojanve të natës erdhi për të kërkuar fjalëkalimin – 'aequanimitas' (vetëpërmbajtja).[149] Ai u kthye nga ana tjetër, sikur do të flinte dhe vdiq.[150] Vdekja e tij përmbylli sundimin më të gjatë që nga koha e Augustit, duke e tejkaluar Tiberin me disa muaj.[151]

Perandor

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Bustet e bashkë-perandorëve Mark Aurelit (majtas) dhe Lucius Verit (djathtas), British Museum

Ngjitja e Mark Aurelit dhe Lucius Verit (161)

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Pasi Antonini vdiq në vitin 161, Marku ishte praktikisht sunduesi i vetëm i perandorisë. Formalitetet e pozicionit do të vijonin. Senati shpejt do ti jepte atij emrin August dhe titullin imperator, dhe shpejtë do të formalizohej zgjedhja si pontifex maximus, krye-prifti i kulteve zyrtare. Marku bëri ca shou rezistence: biografi shkruan se ai ishte 'detyruar' të merte pushtetin perandorak.[152] Ky mund të ketë qenë një horror imperii autentik, 'frikë nga pushteti perandorak'. Marku, me parapëlqimin e tij për jetën filozofike, e shihte zyrën perandorake si të papëlqyeshme. Trajnimi i tij si një stoik megjithatë, e kishte bërë zgjedhjen të qartë për të se ishte detyra e tij.[153]

Megjithëse Marku nuk tregoi afeksion personal për Adrianin (në mënyrë domethënëse, ai nuk e falenderon atë në librin e tij të parë të Meditimeve të tij), ai me gjasa besonte se ishte detyra e tij të vinte në jetë planet pasimit të burrit.[154] Kështu, megjithëse senati planifikonte të konfirmonte Markun të vetëm, ai refuzoi, nëse nuk Luciusi nuk merrte fuqi të njëjta.[155] Senati pranoi, duke i dhënë Luciusit imperium, fuqi tribuniane dhe titullin august.[156] Marku u bë, në titullaturën zyrtare, Imperator Caesar Marcus Aurelius Antoninus Augustus; Luciusi, duke e sajuar emrin e tij Komod dhe duke marrë emrin e familjar të Markut Verus, u bë Imperator Caesar Lucius Aurelius Verus Augustus.[157][i] Ishte hera e parë që Roma sundohej nga dy perandorë.[160][j][160]

Megjithë barazinë e tyre nominale, Marku mbante më shumë auctoritas, ose 'autoritet' sesa Luciusi. Ai kishte qenë konsull një herë më tepër se sa Luciusi, ai kishte ndarë në sundimin e Antoninit dhe vetëm ai ishte pontifex maximus.[161] Duhet të ketë qenë e qartë për publikun, cili perandor ishte më i rëndësishëm.[160] Siç shkruan biografi: "Veri i bindej Markut [...] si një zëvendës i bindet një prokonsulli ose një guvernator i bindet perandorit".[162]

Menjëherë pas konfirmimit të tyre në senat, perandorët vijuan drejtë Castra Praetoria, fushimi i Guardës Pretoriane. Luciusi iu drejtua trupave të mbledhura, që pastaj e brohoritën dyshen si perandorë. Pastaj, si çdo perandor i ri që nga Klaudi, Luciusi u premtoi trupave një donativum special.[163] Ky donativum, sidoqoftë, ishte sa dyfishi i atyre të së shkuarës: 20,000 sestercë (5,000 denarii) për kokë, me më shumë për oficerët. Në shkëmbim për këtë shpërblim, të barasvlefshëm me pagën e disa viteve, trupat u betuan ti mbronin perandorët.[164] Ceremonia ishte ndoshta jo tërësisht e nevojshme, duke parë se ngjitja e Markut kishte qenë paqësore dhe e pakundërshtuar, por ishte një siguri e mirë kundër telasheve të mëvonshme ushtarake.[165] Pas ngjitjes së tij ai gjithashtu e zhvlerësoi monedhën romake. Ai e zvogëloi pastërtinë e argjendit të denarëve nga 83.5% në 79% – duke ulur peshën e argjendit nga 2.68 g (0.095 oz) në 2.57 g (0.091 oz).[166]

Shtatore e Mark Aurelit, Biblioteka Kombëtare në Turqi

Ceremonitë mortore të Antoninit ishin, sipas fjalëve të biografit, 'të rafinuara'.[167] Nëse funerali i tij do të ndiqte ata të paraardhësve të tij, trupi i tij do ishte kremuar mbi një turrë drushë në Kampus Martius dhe shpirti i tij do të shihej si i ngjitur te shtëpia e zotave në qiell. Marku dhe Luciusi e propozuan babain e tyre për tu hyjnizuar. Në dallim nga sjellja e tyre gjatë fushatës së Antoninit për të hyjnizuar Adrianin, senati nuk i kundërshtoi dëshirat e perandorëve. Një flamen, ose prift kultik, u caktua për të administruar kultin e Divus Antoninus të hynizuar. Mbetjet e Antonininit u vendos të preheshin te Mauzoeu i Adrianit, përkrahë mbetjeve të fëmijëve të Markut dhe të vetë Adrianit.[168] Tempulli që ai i kishte kushtuar gruas së tij, Diva Faustinës, u bë Tempulli i Antoninit dhe Faustinës. Ai mbijeton si Kisha e San Lorenzo in Miranda.[165]

Në përputhje me dëshirën e tij, pasuria e Antonininit i kaloi Faustinës.[169] (Marku kishte pak nevojë për pasurinë e gruas së tij. Në fakt, me ngjitjen e tij në fron, Marku transferoi një pjesë të pronave të nënës së tij te nipi i tij, Mark Umius Kuadrat Anianit.[170]) Faustina ishte tre muajshe shtatëzanë në ngjitjen e burrit të saj. Gjatë shtatëzanisë ajo ëndërroi sikur lindi dy gjarpërinj, një më mizor se tjetri.[171] më 31 gusht, ajo do të lindëte në Lanuvium binjakë: T. Aurelius Fulv Antoninin dhe Lucius Aurelius Komodin.[172][k][173] Përkrahë faktit që binjakët ndanin ditëlindjen e Kaligulës, ogurët ishin të favorshëm dhe astrologët parashikuan horoskopë pozitivë për fëmijët.[174] Lindjet u kremtuan me monedha perandorake.[175]

Busti i Mark Aurelit, 161-169, Metropolitan Museum of Art, New York

Sundimi i hershëm

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Shpejtë, pas ngjitjes së perandorit, vajza njëmbëdhjetë vjeçare e Markut, Ania Lucilla, u fejua me Luciusin (megjithë faktin se ai ishte, ligjërisht, ungji i saj).[176] Në ceremonitë që përkujtuan ngjarjen, u bënë furnizime për mbështetjen e fëmijëve të varfër, përgjatë vijave të fondacioneve të mëparshme perandorake.[177] Marku dhe Luciusi ishin popullorë për popullin romak, i cili e miratonte sjelljen e tyre civiliter ("pa pompozitet"). Perandorët lejuan fjalën e lirë, të dëshmuar nga fakti se komediani Marullus mundi ti kritikonte ata pa pësuar dënime. Siç shkruan biografi, "Askujt nuk i munguan mënyrat tolerante të Piut".[178]

Marku zëvendësoi disa nga zyrtarët kryesorë të perandorisë. Ab epistulis Sekst Kecilius Kreshens Volusiani, përgjegjës për korrespondencën perandorake, u zëvendësua me Tit Varius Klemensin. Klemensi ishte nga provinca kufitare e Panonisë dhe kishte shërbyer në luftën në Mauretania. Së fundmi, ai kishte shërbyer si prokurator i pesë provincave. Ai ishte një njeri i përshtatshëm për një kohë krize ushtarake.[179] Lucius Volusius Meciani, mësuesi i mëparshëm i Markut, kishte qenë guvernator prefekturor i Egjiptit në ngjitjen e Markut. Meciani u rithirr, u bë senator dhe u caktua prefekt i thesarit (aerarium Saturni). Ai u bë konsull menjëherë më pas.[180] Dhëndri i Frontonit, Gaius Aufidius Viktorini, u caktua guvernator i Germania Superior.[181]

Frontoni u kthye në shtëpin e tij qytetare romake në fillim të 28 marsit, duke e lënë shtëpinë e tij në Cirta sapo lajmi i ngjitjes së nxënësit të tij e arriti. Ai i dërgoi një shënim skllavit perandorak të liruar, Harilas, duke i kërkuar nëse ai mund ti thirrte perandorët. Frontoni, më vonë, do të shpjegonte se ai nuk mund të guxonte tu shkruante perandorëve drejtpërdrejtë.[182] Mësuesi ishte pa masë krenar për nxënësit e tij. Duke menduar mbi fjalimin që ai kishte shkruar gjatë marrjes së konsullatës në vitin 143, kur ai e kishte lavdëruar Markun djaloshar, Frontoni ishte entuziast: "Ajo që atëherë ishte një aftësi e jashtëzakonshme natyrore te ti; tani është përsosmëri të shkëlqyer. Atëherë pati një zhvillim të grurit në rritje; tani është e korrë e pjekur, dhe mbledhur. Ajo që atëherë shpresoja, tani e kam. Shpresa është sendërtuar".[183] Frontoni thirri vetëm Markun; as që mendoi ta ftonte Luciusin.[184]

Luciusi ishte më pak i vlerësuar nga Frontoni sesa vëllai i tij, pasi interesat e tij ishin në një nivel më të ulët. Luciusi i kërkoi Frontonit të gjykonte një debat që ai dhe shoku i tij, Kalpurniusi kishin mbi meritat përkatëse të dy aktorëve.[185] Marku i tregoi Frontonit për leximin e tij – Koelius dhe pak Ciceronin – dhe familjen e tij. Vajzat e tij ishin në Romë me stër-teton e tyre, Matidia; Marku mendoi se ajri i mbrëmjes së vendit ishte tepër i ftohtë për to. Ai e pyeti Frontonin për 'disa lëndë veçanërisht elokuente leximi, diçka tënden, ose Katoni, ose Ciceroni, ose Sallusti ose Graku – ose ndonjë poet, pasi më duhet të heq mendjen, veçanërisht në këtë lloj mënyre, duke lexuar diçka që të më ngrerë dhe të shpërndajë ankthet e mia.'[186] Sundimi i hershëm i Markut u zhvillua pa probleme; ai qe i aftë ti jepej i gjithi filozofisë dhe ndjekjes së dashurisë popullore.[187] Megjithatë, shpejtë, ai do të gjente shumë ankthe. Ajo nënkuptonte fundin e felicitas temporum ('kohëve të lumtura') që monedhat e vitit 161 kishin shpallur.[188]

Përmbytja e Ishullit të Tiberit, dhjetor 2008
Ishulli i Tiberit i përmbytur, dhjetor 2008
Ishulli i Tiberit i parë në një shenjën më të lartë në dyzet vjetë të lumit Tiber, dhjetor 2008

Ose në vjeshtë 161, ose në pranverë 162,[l][189] (Birley e daton përmbytjen në vjeshtë të vitit 161.[184]) Tiberi i përmbyti brigjet e tij, duke përmbytur edhe një pjesë të Romës. Ai mbyti shumë kafshë, duke e lënë qytetin në uri. Marku dhe Luciusi i kushtuan vëmendjen e tyre të plotë fatkeqësisë.[190][m][191] Në kohë të tjera urie, perandorët thuhej se i kishin furnizuar bashkësitë italike nga hambaret romake.[192]

Letrat e Frontonit vijuan përgjatë gjithë sundimit të hershëm të Markut. Frontoni ndjente se, për shkak të famës dhe detyrave publike të Markut, mësimet ishin më të rëndësishme tani sesa kishin qenë ndonjëherë më parë. Ai besonte se Marku po 'fillonte të ndjente dëshirën për të qenë elokuent prapë, pavarësisht se për një kohë e kishte humbur interesin për elokuencën'.[193] Frontoni do ti kujtonte prapë nxënësit të tij për tensionin mes rolit të tij dhe prirjeve të tij filozofike: 'Mendo, çezar, se ju mund të arrini te dituria e Kleantesit dhe Zenonit, madje, kundër dëshirës suaj, jo te kapuçi i leshtë i filozofit'.[194]

Ditët e hershme të sundimit të Markut ishin më të lumturat në jetën e Frontonit: Marku ishte i dashur nga populli i Romës, një perandor i shkëlqyer, një nxënës i përkushtuar dhe ndoshta, në mënyrë më të rëndësishme, aq elokuent sa mund të dëshirohej.[195] Marku kishte shfaqur aftësi retorike në fjalimin e tij në senat, pas një tërmeti në Cizik. Ai e kishte përcjellë dramën e katastrofës dhe senati ishte shtangur: "Jo më papritur ose më dhunshëm ishte shkundur qyteti nga tërmeti sesa mendjet e dëgjuesve nga fjalimi yt". Frontoni ishte tepër i kënaqur.[196]

Lufta me Parthinë (161–166)

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Monedhë e Vologases IV të Parthias. Mbishkrimi: sipër ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΔΟΥ, djathtas ΑΡΣΑΚΟΥ ΒΟΛΑΓΑΣΟΥ, majtas ΕΠΙΦΑΝΟΥΣ ΦΙΛΕΛΛΗΝΟΣ, poshtë ΔΙΟΥ (mbishkrim grek për mbret i mbretërve – Arsakis Volagases – filohelen i shqur). Viti ΔΟΥ = ΥΟΔ΄ = 474 = 162–163.

Në shtratin e tij të vdekjes, Antonini nuk foli për gjë tjetër përveç shtetit dhe mbretërve të huaj që ishin sjellë keq me të.[197] Nga nga ata mbretër, Vologases IV i Parthias, bëri lëvizjet e tij në fundin e verës ose fillimin e vjeshtës 161.[198] Vologases hyri në Mbretërinë e Armenisë (atëherë një shtet klient romak), dëboi mbretin e saj dhe vendosi të tijin – Pakorin, një Arsacid, si vetja.[199] Guvernatori Kapadokisë, vija kufitare në të gjitha konfliktet armene, ishte Mark Sedatius Severiani, një gal me shumë përvojë në çështjet ushtarake.[200]

I bindur nga profeti Aleksandër i Abonoteikut, që ai mund ti mundëte parthianët lehtësisht dhe ta merrte lavdinë e fitores për vete,[201] Severiani drejtoi një legjion (ndoshta Legio IX Hispana[202]) në Armeni, por u zu në kurth nga gjenerali parthian, Kosrhoes në Elegeia, një qytezë pak përtej kufijve kapadokianë, lartë duke i kaluar burimet e Eufratit. Pasi Severiani bëri disa përpjekje të pasukseshme për të përballur me Kosrhoesin, ai do të kryente vetëvrasje dhe legjioni i tij u masakrua. Fushata kishte zgjatur vetëm tre ditë.[203]

Kishte rrezik lufte në kufijtë e tjerë gjithashtu – në Britani dhe në Raetia si dhe në Gjermaninë e Sipërme, ku çatët e maleve Taunë kishin kaluar së fundmi përtej limes.[204] Marku ishte i papregatitur. Antonini duket se nuk i kishte dhënë atij përvojë ushtarake; biografi shkruan se Marku e kaloi të gjithë mbretërimin njëzet e tre vjeçar të Antoninit në krahë të perandorit dhe jo në provinca, ku shumica e perandorëve të mëparshëm kishin kaluar karrierën e tyre të hershme.[205][n][206])

Lajme më të këqija mbërritën: ushtria e guvernatorit sirian ishte mundur nga parthianët dhe ishte tërhequr në rrëmujë.[207] Për kufirin parthian u dërguan përforcime. P. Julius Geminius Marciani, një senator afrikan që komandonte Legio X Gemina në Vindobona (Vjena), u nis për në Kapadoki me trupa nga legjionet danubiane.[208] Tre legjione të plota u dërguan gjithashtu në lindje: Legio I Minervia nga Boni në Gjermaninë e Sipërme,[209] Legio II Adiutrix nga Akuinkumi,[210] dhe Legio V Macedonica nga Troesmis.[211]

Kufijtë veriorë strategjikisht u dobësuan; guvernatorëve kufitarë u ishte thënë të shmangnin konfliktin e drejtpërdrejtë kudo që ishte e mundur.[212] Mark Anius Libo, kushëriri i parë i Markut, u dërgua për të zëvendësuar guvernatorin sirian. Konsullata e tij e parë ishte në vitin 161, kështu që ai me gjasa ishte në fillim të të tridhjetave,[213] dje so mkë patric, atij i mungonte përvoja ushtarake. Marku kishte zgjedhur një njeri të besuar në vend të një të talentuari.[214]

Monedhë aureus e Mark Aurelit (166). Në anën tjetër Fitorja duke mbajtur një mburojë me mbishkrimin 'VIC(toria) PAR(thica)', duke iu referuar fitores së tij kundër parthianëve. Legjenda: M. ANTONINVS AVG. / TR. P. XX, IMP. IIII, CO[N]S. III.[215]

Markut iu deshën katër ditë pushime publike në Alsium, një qytezë resort në brigjet e Etrurisë. Ai ishte në ankth për tu relaksuar. Duke i shkruar Frontonit, ai deklaronte se ai nuk mund të fliste rreth pushimeve të tij.[216] Frontoni iu përgjigj: 'Çfarë? Nuk e di unë se ti shkove në Alsium me synimin për tia kushtuar veten lojërave, shakave dhe dëfrimit të plotë për katër ditë të plota?'[217] Ai e inkurajoi Markun të pushonte, duke kujtuar shembullin e paraardhësve të tij (Antonini kishte shijuar ushtrimin në palaestra, duke peshkuar dhe në komedi),[218] duke shkar aq largë sa të shkruante një përrallë rreth ndarjes së zotave të ditës midis mëngjesit dhe mbrëmjes – Marku në dukje kishte kaluar shumicën e mbrëmjeve të tij në çështje juridike në vend të kënaqësisë.[219] Marku nuk mund ta zbatonte këshillën e Frontonit. 'Kam detyrime të prapambetura mbi vete që vështirë se mund të shtyhen', shkroi ai prapë.[220] Ai e vendosi zërin e Frontonit për të ndëshkuar veten: Këshilla ime të ka bërë shumë mirë', ti do të thuash!' Ai ka pushuar dhe do të pushoi shpesh, por 'ky përkushtim ndaj detyrës! Kush e di më mirë se ti sa të duhet ajo!'[221]

Paraqitje e Antiokisë, Siri
Ushtria e shpërbërë siriane shpenzoi më shumë kohë në tavernat në ajër të hapur të Antiokisë sesa me njësitë e tyre[222] (gravurë nga William Miller, sipas një vizatimi nga H. Warren nga një skicë e kaptiten Byam Martin, R.N., 1866).
Lumi Eufrat
Lumi Eufrat afër Rakës, Siri

Frontoni i dërgoi Markut një përzgjedhje materialesh për lexim,[223] dhe, për ta qetësuar shqetësimin e tij mbi ecurinë e Luftës Parthiane, një letër të gjatë dhe mirëkuptuese, plotë me referenca historike. Në botimet moderne të veprës së Frontonit, ajo është etiketuar De bello Parthico (Mbi luftën parthiane). Aty kishte prapakthime në të shkuarën e Romës, shkruan Frontoni,[224] por në fund, romakët kishin triumfuar gjithmonë mbi armiqtë e tyre: 'Gjithmonë dhe kudo [Marsi] ka ndryshuar telashet tona në suksese dhe frikat tona në triumfe'.[225]

Përgjatë dimrit të viteve 161–162, lajme se një rrebelim po përgatitej në Siri mbërriti dhe u vendos që Luciusi duhet ta drejtonte Luftën Parthiane personalisht. Ai ishte më i fortë dhe më i shëndetshëm sesa Marku, u argumentua dhe kështu i përshtatshëm për veprimtarinë ushtarake.[226] Biografi i Luciusit sugjeron motive të mëtejshme: për ta shkëputur Luciusin nga degjenerimi, për ta bërë atë më prodhimtar, për ta reformuar moralin e tij nëpërmjet terrorit të luftës dhe për të kuptuar se ai ishte një perandor.[227][o][228] Sidoqoftë puna, senati i dha miratimin e tij dhe në verën e vitit [[[162]], Luciusi u largua. Marku do të qëndronte në Romë, pasi qyteti 'kërkonte praninë e një perandori'.[229]

Luciusi e kaloi shumicën e fushatës në Antioki, megjithëse dimëroi në Laodicea dhe veroi në Dafne, një resort pak jashtë Antiokisë.[230] Kritikët e përshkruajnë stilin e jetës së Luciusit si luksoz,[231] duke thënë se ai i ishte dhënë kumarit, do të lozte me 'zare gjatë gjithë natës',[232] dhe shijonte shoqërinë e aktorëve.[233][p][234] Liboni vdiq në fillim të luftës; ndoshta atë e kishte vrarë Luciusi.[235]

Shtatore mermeri e Lucilës, 150–200, Bardo National Museum, Tunizi

Në mes të luftës, ndoshta në vjeshtën e vitit 163 ose fillimi i vitit 164, Luciusi kreu një udhëtim për në Efes për tu martuar me vajzën e Marku, Lucilla.[236] Marku e zhvendosi datën; ndoshta tashmë kishte dëgjuar për zonjushën e Luciusis, Panthea.[237] Ditëlindja e trembëdhjetë e Lucilës ishte në mars 163; ciladoqoftë data e martesës së saj, ajo nuk ishte akoma pesëmbëdhjetë vjeçe.[238] Lucilla u shoqërua nga mamaja e saj, Faustina dhe ungji i Luciusit (gjysmë-vëllai i babait të tij) M. Vetulen Civika Barbari,[239] icili ishte bërë comes Augusti, 'shoqërues i perandorëve'. Marku mund të ketë dashur që Civika ta mbikëqyrte Luciusin, punë që Liboni kishte dështuar.[240] Marku mund të ketë planifikuar ti shoqëronte ata të gjatë gjithë rrugës për në Smirna (biografi thotë se ai i tregoi senatit se ai do ta bënte), por kjo nuk ndodhi.[241] Ai vetëm e shoqëroi grupin deri në Brendision, ku ata hipën në një anije për në lindje.[242] Ai u kthye në Romë menjëherë më pas dhe dërgoi udhëzime speciale për prokonsujt e tij, për të mos i dhënë grupit ndonjë pritje zyrtare.[243]

Kryeqyteti armen, Artakata ishte marrë në vitin 163.[244] Në fund të vitit, Luciusi mori titullin Armeniacus, pavarësisht se nuk e kishte parë asnjëherë luftimin; Marku refuzoi ta pranonte titullin deri në vitin pasues.[245] Kur Luciusi u brohorit si imperator prapë, megjithatë, Marku nuk hezitoi ta merrte Imperator II me vete.[246]

Armenia e pushtuar u rindërtua mbi kushtet romake. Në vitin 164, një kryeqytet i ri, Kaine Polis ('qyteti i ri'), zëvendësoi Artakatën.[247] U vendos një mbret i ri: një senator romak i rangut konsullor dhe pasardhës i Arsacidëve, Gaius Julius Sohaemi. Ai mund të mos ketë qenë kurorëzuar në Armeni; ceremonia mund të jetë zhvilluar në Antioki, ose madje në Efes.[248] Sohaemi u lavdërua në monedhat perandorake të vitit 164, nën legjendën Rex armeniis Datus: Luciusi i ulur në një fron me skeptrin e tij, ndërsa Sohaemi qëndronte para tij, duke përshëndetur perandorin.[249]

Në vitin 163, parthianët ndërhynë në Osroene, një klient romak në Mesopotaminë e sipërme me qendër në Edesa dhe vendosën mbretin e tyre në fronin e saj.[250] Në përgjigje, forcat romake u zhvendosën poshtë përgjatë rrjedhës, për të kapërcyer Eufratin në pikën më jugore.[251] Para fundit të vitit 163, gjithësesi, forcat romake ishin zhvendosur në veri për të pushtuar Dausarën dhe Niceforiumin në bregun verior, parthian.[252] Shpejtë pas pushtimit të bregut verior të Eufratit, forca të tjera romake u zhvendosën në Osroene nga Armenia, duke marë Antemusinë, një qytezë në jug-perëndim të Edesës.[253]

Në vitin 165, forcat romake u zhvendosën në Mesopotami. Edesa u ripushtua dhe u rivendos Manusi, mbreti i rrëzuar nga parthianët.[254] Parthianët u tërhoqën në Nisibis, por ai u rrethua dhe u pushtua. Ushtria Parthiane u shpërnda në Tigris.[255] një forcë e dytë, nën Avidius Kasiusin dhe Legio III Gallica, zbriti përgjatë Eufratit dhe zhvilloi një betejë të madhe në Dura.[256]

Nga fundi i vitit, ushtria e Kasiusit kishte arritur metropolet dyjare të Mesopotamisë: Seleukian në bregun e djathtë të Tigrisit dhe Ktesifonin në bregun e majtë. Ktesifoni u mor dhe pallati i tij mbretëror u dogj. Qytetarët e Seleukisë, akoma gjerësisht grekë (qyteti ishte ndërtuar dhe bërë kryeqytet i Perandorisë Seleukide, një nga mbretëritë pasardhëse të Aleksandrit të Madh, i hapi portat e tij ndaj pushtuesve. Qyteti gjithësesi u plaçkit, duke lënë një shenjë të zezë mbi reputacionin e Luciusit. Justifikimet u kërkuan, ose u sajuan: versioni zyrtar thoshte se seleucidët e thyen të parët besimin.[257]

Ushtria e Kasiusit, megjithëse vuajti nga mungesat e furnizimeve dhe efektet e epidemisë së marë në Seleuki, e bëri udhëtimin e kthimit në territorin romak e sigurtë.[258] Luciusi mori titullin Parthicus Maximus dhe ai bashkë me Markun u lavdëruan prapë si imperatores, duke fituar titullin 'imp. III'.[259] Ushtria e Kasiusit u kthye në fushë në vitin 166, duke e kapërcyer Tigrisin në Medi. Luciusi mori titullin 'Medicus',[260] dhe perandorët u lavdëruan prapë si imperatores, duke u bërë 'imp. IV' në titullaturën perandorake. Marku tani mori Parthicus Maximus, pas një tjetër vonese taktike.[261] Më 12 tetor të atij viti, Marku i shpalli dy bijtë e tij, Aniusin dhe Komodusin, si trashëgimtarë të tij.[262]

Skena nga Lufta Markomanike, 176–180 (basorelieve nga Harku i Mark Aurelit, tani në Musei Capitolini)
Skenë nga Harku i Mark Aurelit
Mark Aureli duke pritur nënshtrimin e të mundurve, me vexillum të ngritur
Skenë nga Harku i Mark Aurelit
Mark Aureli duke kremtuar triumfin e tij mbi armiqtë e Romës në vitin 176, duke ngarë një karro quadriga

Lufta me fiset gjermanike (166–180)

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjatë fillimit të viteve 160, dhëndri i Frontoit, Viktorini, u vendos si një legat në Gjermani. Ai ishte aty me gruan e tij dhe fëmijët (një tjetër fëmijë kishte qëndruar me Frontonin dhe gruan e tij në Romë).[263] Kushtet në kufijtë veriorë dukeshin të rënda. Një pikë kufitare kishte qenë shkatërruar dhe dukej se të gjithë popujt e Evropës Qendrore dhe Veriore ishin në trazira. Kishte korrupsion mes oficerëve: Viktorini duhet të kërkonte dorëheqjen e një legati legjionar, i cili kishte merte rryshfete.[264]

Guvernatorët me përvojë ishin zëvendësuar nga miqtë dhe të afërmit e familjes perandorake. Lucius Dasumius Tullius Tusku, një i afërm i largët i Adrianit, ndodhej në Panoninë e Sipërme, duke zëvendësuar Mark Nonius Makrinin me përvojë. Panonia e Poshtme ishte nën drejtimin e errët të Tiberius Haterius Saturniusit. Mark Servilius Fabian Maksimi u zhvendos nga Moesia e Poshtme te Moesia e Sipërme, kur Mark Iallius Basi iu bashkua Luciusit në Antioki. Moesia e Poshtme u plotësua nga djali i Pontius Lelianit. Dakia ishte akoma e ndarë më tresh, e qeverisur nga një senator pretorian dhe dy prokuratorë. Paqja nuk mund të zgjaste gjatë; Panonia e Poshtme nuk kishte as edhe një legjion.[265]

Busti i Mark Aurelit.
Medalion bronzi i Mark Aurelit (168). Ana tjetër paraqet Jupiterin, me Markun dhe Lucius Verin anash. Mbishkrimi: M. ANTONINVS AVG. ARM. PARTH. MAX. / TR. P. XXII, IMP. IIII, COS III.[266]

Duke filluar nga vitet 160, fiset gjermanike dhe popuj të tjerë nomadë, nisën sulme përgjatë kufirit verior, veçanërisht në Gali dhe kapërcyen Danubin. Ky vrull i ri drejtë perëndimit me gjasa ishte për shkak të sulmeve nga fiset më në lindje. Një pushtim i parë nga çatët në provincën e Germania Superior u smpraps në vitin 162.[267]

Shumë më i rrezikshëm ishte pushtimi i vitit 166, kur Markomanët e Bohemisë, klientë të Perandorisë Romake që nga viti 19, do të kapërcenin Danubin bashkë me longobardët dhe fise të tjera gjermanike.[268] Shpejtë në vijim, Iazygët sarmatë Iranikë sulmuan midis Lumenjve Danub dhe Tisa.[269]

Monedhë aureus e Markut (176–177). Grumbulli i trofeve në anën tjetër kremton fundin e Luftërave Markomanike. Mbishkrimi: M. ANTONINVS AVG. GERM. SARM. / TR. P. XXXI, IMP. VIII, CO[N]S. III, P. P.[270]

Kostobocët, duke ardhur nga zona e Karpateve, pushtuan Moesinë, Maqedoninë dhe Greqinë. Pas një përpjekje të gjatë, Marku arriti ti smprapste pushtuesit. Anëtarë të shumtë të fiseve gjermanike u vendosën në rajonet kufitare si Dakia, Panonia, Gjermania dhe vetë Italinë. Kjo nuk ishte një gjë e re, por këtë herë numri i të vendosurve kërkonte krijimin e dy provincave të reja kufitare në bregun e majtë të Danubit, Sarmatia dhe Markomania, që përfshinin Republikën Çeke, Sllovakinë dhe Hungarinë e tanishme. Disa fise gjermanike, të cilët u vendosën në Ravena u rrebeluan dhe arritën të mernin në zotërim qytetin. Për këtë arsye, Marku vendosi jo vetëm të mos sillte më barbarë në Itali, por edhe ti dëbonte ata që ishin sjellë më parë aty.[271] Në vitin 168, dy perandorët u përfshinë në një fushatë të re ushtarake, duke i dëbuar markomanët dhe kuadët pushtues nga Akuilea. Lucius Veri u sëmur dhe vdiq nga rrugës së kthimit për në Romë, me gjasa për shkak të epidemisë, në janar ose shkurt 169.[272]

Puna ligjore dhe administrative

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Si shumë perandorë, Marku e kaloi shumicën e kohës së tij duke u marë me çështje ligjore si peticionet dhe dëgjesa e mosmarrëveshjeve,[273] por ndryshe nga shumë prej paraardhësve të tij, ai ishte përsosur në administrimin perandorak, kur mori pushtetin.[274] Ai u kujdes shumë për teorinë dhe praktikën e legjislacionit. Juristët profesionistë e quanin atë "nj perandor më i aftë në ligj"[275] dhe "një perandor më i kujdesshëm dhe vetëdijshmërisht i drejtë".[276] Ai tregoi interes të theksuar në tre fusha të ligjit: lirimin e skllevërve, mbikëqyrja e jetimëve dhe të miturve, si dhe zgjedhjen e këshilltarëve të qyteteve (decuriones).[277]

Marku tregoi një respekt të madh për Senatin Romak dhe në mënyrë të zakonshme i kërkonte atij leje për të shpenzuar para edhe pse ai nuk kishte nevojë ta bënte këtë, si sundues absolut i perandorisë.[278] Në një fjalim, vetë Marku i kujtoi senatit se pallati perandorak nuk ishte me të vërtetë pronë e tij por e tyre.[279] Në vitin 168, ai rivlerësoi denarin, duke e rritur pastërtinë e argjendit nga 79% në 82% – pesha faktike e argjendit u rrit nga 2.57–2.67 g (0.091–0.094 oz). Megjithatë, dy vjetë më vonë ai e riktheu vlerën e mëparshme për shkak të krizave ushtarake që përbëllej perandoria.[166]

Tregtia me Kinën Han dhe shpërthimi i epidemisë

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Enë qelqi romake e zbuluar në një varr të Hanëve Lindorë në Guangxi, Kinë, datuar në periudhën Lindore Han, 25–220

Një kontakt i mundshëm me Dinastinë kineze Han (202 p.e.s.  – 220 e.s.) ndodhi në vitin 166, kur një udhëtar romak vizitoi oborrin Han, duke pretenduar se ishte një ambasador që përfaqësonte "Andun" (kinezisht: 安敦), sundues i Dakinit, që mund të identifikohet ose me Markun ose paraardhësin e tij, Antoninin.[280][281][282] Gjithashtu enë të Periudhës Republikane prej qelqi romak janë gjetur në Guangzhou përgjatë Detit të Kinës Jugore,[283] Medalionë romakë prej ari të bërë gjatë mbretërimit të Antoninit dhe ndoshta madje të Markut janë gjetur në Ók Eo të Vietnamit, atëherë pjesë e Mbretërisë së Funanit, afër provincës kineze të Jiaozhit (në Vietnamin verior). Ai mund të ketë qenë pjesë e qytetit port të Katigarës, të përshkruar nga Ptolemeu (rr.150) si i vizituar nga një lundërtar grek i quajtur Aleksandër dhe që gjendej përtej Kersonesit të Artë (d.m.th. Gadishulli i tanishëm Malaj).[284][note 1] Monedha romake nga mbretërimi i Tiberit deri te ai i Aurelianit janë gjetur në Sian, siti i kryeqytetit han Çang'an, megjithëse sasi shumë më të mëdha të monedhash romake në Indi sugjerojnë se tregtia detare romake për blerjen e mëndafshit kinez e kishte qendrën aty, jo në Kinë ose madje përgjatë rrugës tokësore të mëndafshit që kalonte përmes Persisë.[285]

Epidemia Antonine filloi në Mesopotami në vitin 165 ose 166 në fund të fushatës së Luciusit kundër parthianëve. Ajo mund të ketë vazhduar edhe në sundimin e Komodit. Galeni, i cili ishte në Romë, kur u përhap epidemia në qytet në vitin 166,[286] përmend se "ethet, diarrea dhe inflamacioni i fytit, bashkë me plagë të thata ose të qelbëzuara të lëkurës pas nëntë ditëve" ishin midis simptomave.[287] Besohet se epidemia ishte Lia.[286] Në pikëpamjen e historianit Rafe de Crespigny, epidemitë që preknin Perandorinë Lindore Han të Kinës gjatë sundimeve të perandorit Huan të Hanëve (s.v. 146–168) dhe perandorit Ling të Hanëve (s.v.sundoi në vitet 168–189), e cila goditi në vitet 151, 161, 171, 173, 179, 182 dhe 185, ndoshta ishin të lidhura me epideminë në Romë.[288] Raoul McLaughlin shkruan se udhëtimi i subjekteve romake në oborrin Han në vitin 166 mund të ketë nisur një periudhë të re të tregtisë romake me Lindjen e Largët. Megjithatë, ishte gjithashtu një "paralajmërim i diçkaje më të rrezikshme". Sipas McLaughlin, sëmundja mun të ketë shkaktuar dëmtim "të pariparueshëm" ndaj tregtisë detare romake në Oqeanin Indian siç provohet nga të dhënat arkeologjike që shtrihen nga Egjipti deri në Indi, gjithashtu pas zvogëlimit domethënës të veprimtarisë tregtare romake në Azinë Juglindore.[289]

Fjalët e fundit të perandorit Mark Aureli (1844) nga Eugène Delacroix

Vdekja dhe pasimi (180)

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Mark Aureli vdiq në moshën 58 vjeçe më 17 mars 180[290] nga shkaqe të panjohura në fushimin e tij ushtarak ose në qytetin e Vindobonës (provinca e Pannonia Superior, tashmë Vjena) ose afër Sirmiumit (provinca e Pannonia Inferior, Mitrovica e Sremit e tanishme).[q] Ai u hyjnizua menjëherë dhe hiri i tij u kthye në Romë, ku pushoi në Mauzoleun e Adrianit (Castel Sant'Angelo moderne) deri në Plackitjen e Romës në vitin 410 nga visigotët. Fushatat e tij kundër gjermanikëve dhe sarmatëve u përkujtuan gjithashtu nga një kolonë dhe njëtempull i ndërtuar në Romë.[291] Disa studiues e konsiderojnë vdekjen e tij fundin e Pax Romana.[292]

Perandoria Romake në vdekjen e Mark Aurelit në vitin 180, e paraqitur në ngjyrë të purpurtë. Aneksimet e tij të tokave të markomanëve dhe jazigëve – ndoshta të quajtur provincat e Markomanisë dhe Sarmatisë[293] – u shkëputën në vitin 175 nga revolta e Avidius Kasiusit dhe vdekjes së tij.[294] E purpurta e hapur përfaqëson vasalët romakë: Armenia, Kolkida, Iberia dhe Albania.

Marku u pasua nga djali i tij, Komodi, të cilin ai e kishte emëruar çezar në vitin 166 dhe me të cilin ai sundoi bashkarisht që nga viti 177.[295] Bijtë biologjikë të perandorit, nëse kishte ndonjë, konsideroheshin trashëgimtarë;[296] megjithatë, ishte vetëm hera e dytë që një bir i "pa-birësuar" kishte pasuar babain e tij, i vetmi tjetër kishte qenë një shekull më parë, kur Vespasiani u pasua nga biri i tijk Titi. Historianët e kanë kritikuar pasimin e Komodit, duke cituar sjelljen e gabuar dhe mungesën e diturisë politike dhe ushtarake.[295] Në fund të historisë së tij të sundimit të Markut, Dion Kasi shkroi një encomium për perandorin dhe e përshkroi kalimin te Komodi gjatë jetës së tij me dhimbje:[297]

«[Marku] nuk takua me fatin e mirë që meritonte, pasi nuk ishte i fortë në trup dhe ishte përfshirë në një shumicë telashesh praktikisht gjatë gjithë sundimit të tij. Por nga ana ime, e admiroi atë edhe më shumë pikërisht për këtë arsye, që në mes të vështirësive të pazakonta dhe të jashtëzakonshme ai mbijetoi vetë dhe e ruajti dhe perandorinë. Vetëm një gjë e ndaloi atë të ishte tërësisht i lumtur, përkatësisht, që pas rritjes dhe edukimit biri i tij në mënyrën më të mirë të mundshme ishte tepër i pakënaqur me të. Kjo çështje duhet të jetë tema jonë pasardhëse; për historinë tonë tani kalohet nga një mbretëri e artë te një e hekurt dhe e ndryshkur, siç janë punët për romakët e sotëm.» — Dion Kasi lxxi. 36.3–4[297]

Dion Kasi shton se nga ditët e para të Markut si këshilltar i Antoninit në ditët e tij të fundit si perandor i Romës, "ai mbeti i njëjti [person] dhe nuk ndryshoi aspak."[298]

Michael Grant te libri The Climax of Rome, për Komodin shkruan:[299]

«Djaloshi doli shumë i mbrapsht, ose të paktën aq anti-tradicional sa katastrofa qe e pashmangshme. Por nëse duhet apo jo që Marku ta kishte ditur se ishte i tillë, refuzimet e pretendimeve të birit të tij në favor të dikujt tjetër do të kishin përfshirë me siguri luftëra civile, që do të përhapeshin në mënyrë aq shkatërrimtare rreth pasimeve të ardhshme.»[299]

Qëndrimi ndaj të krishterëve

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në dy shekujt e parë të epokës kristiane, zyrtarët vendorë romakë ishin gjerësisht përgjegjës për përndjekjen e të krishterëve. Në shekullin e dytë, perandorët e trajtuan krishtërimin si një problem vendor për tu marrë vartësit e tyre.[300] Numri dhe ashpërsia e përndjekjes së të krishterëve në vende të ndryshme të perandorisë u rrit dukshëm gjatë sundimit të Mark Aurelit. Shtrirja, të cilën vetë perandori e drejtonte, inkurajohej, ose ishte ishte i vetëdijshëm për këto përndjekje është e paqartë dhe shumë e debatuar nga historianët.[301]

Mark Aureli i përmend të krishterët vetëm një herë në shkrimet e tij personale, Meditimet. Në librin XI.3, ai kritikon atë që ai percepton si qasja e tyre teatrale ndaj martirizimit, duke shkruar se gatishmëria për të vdekur "duhet të dalë nga gjykimi i brendshëm i njeriut dhe jo të jetë thjeshtë kundërshtimi [siç është rasti me të krishterët]. Ai duhet të jetë i lidhur me vetëdijen dhe dinjitetin, dhe, nëse të tjerët gjithashtu duhet të binden, me asgjë si inskenimi-heroik."[302][303]

Konceptet e tij filozofike nuk e ndaluan të bëhej përndjekës i të krishterëve, pasi i konsideronte si kërcënimin më të madh të shtetit romak. Kështu realizoi dy ndjekje të krishterëve që zgjatën pak vite, nga viti 166 e deri në vitin 168 dhe nga viti 177 deri në vitin 180, që përbëjnë një dëshmi të mirë historike për madhësinë e kriminalitetit të aktivitetit të krishterë të asaj kohe, të cilët sulmonin hapur akoma dhe simbole dhe tempuj por edhe kundër të gjithë rrjetit shoqëror.

Njëkohësisht, apologjisti i Kristianizmit, Tertuliani, në librin e tij Apologjia’’ e quan Mark Aurelin mbrojtës i të krishterëve. Kjo shpjegohet pasi Mark Aureli në 15 vitet e para të sundimit të tij i mbronte të krishterët dhe madje krijoi dhe një ligj që dënonte të gjithë ata që i bezdisnin jo për arsye penale por për shkak të veçorisë së besimit të tyre.

Një letër e mbijetuar që i atribuohet Mark Aurelit për Senatin Romak, e përfshirë në Apologjinë e Parë të Justin Martirit, përshkruan një incident në fushëbetejë, ku Markut pretendohet se kreu një lutje të krishterë duke shpërtuar ushtrinë e tij, kur "uji rrodhi nga qielli," dhe për pasojë kërkoi që senati ta ndërpriste përndjekjen e të krishterëve.[304] Megjithatë, studiuesit modernë e konsiderojnë gjerësisht këtë letër si jo autentike, me gjasa të hartuar nga Justin Martiri ose nga një autor tjetër i krishter sesa nga vetë Mark Aureli.[305] Burimet bashkëkohore jo-kristiane, duke përfshirë historianin Dion Kasi, i atribuojnë të njëjtën "mrekulli shiu një magjistari egjiptian të quajtur Harnufis, që shoqëronte legjionet romake.[306]

Faqja e parë e përthimit anglisht të vitit 1811 nga Richard Graves

Shkrimet dhe trashëgimia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Veprat e tija janë shpëtuar në minimumin e mundur, që në realitet nuk është asgjë tjetër përveç ditarit të tij personal, i cili nuk është i shkruar në mënyrë që mund të lexohet lehtë, por megjithatë duket dëshira e përgjegjshme e këtij filozofi – perandor për të ofruar shërbimet e tij kundrejt njerëzve, dhe detyrimi pozitiv të bashkëpunojë nga posti i tij dhe me të gjitha forcat e tij për mirëmbajtjen e komunitetit, anëtar i të cilit ndjehej dhe ai vetë. Nëpërmes kësaj dëshmie të shkëlqyer e tij, filozofi, i cili nga kalimi i tij nga Athina, ishte iniciuar në Misteret e Eleusinës, guxon të zhytet në rrënjët gati të paarritshme për të vdekshmit, të "Detyrës", me një Vetëdije të thellë jetës njerëzore, por nga ana tjetër dhe të përjetësisë së parashikimit të Botës.

Ky qëndrim nuk e bën eremit dhe as jashtëtokësor, por përkundrazi një njeri thellësisht shoqëror që deklaron pa rezervimin më të vogël se: "Të gjithë ne jemi krijuar për arsye të bashkënjerëzve tanë, të cilëve u detyrohemi ose ti ndihmojmë të kultivohen ose ti pranojmë ashtu siç janë".

Meditimet

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Një portret skulpturor i shek. II i Mark Aurelit, e cila paraqet natyrën mendimtare të perandorit-filozof, tani në Walters Art Museum

Ndërsa ishte në fushatë midis viteve 170 dhe 180, Marku shkroi Meditimet e tij në greqisht si një burim për udhëzues për veten dhe vetë-përmirësues. Titulli origjinal i kësaj vepre, nëse ka pasur një të tillë, është i panjohur. 'Meditime' – ashtu dhe titujt e tjerë duke përfshirë 'Për vetëveten' – u përshtatën më vonë. Sipas Hays, libri ishte një i parapëlqyer i Frederikut të Madh, John Stuart Millit, Matthew Arnoldit dhe Gëtes.[307] Ai është konsideruar nga shumë komentarë si një nga veprat më të mëdha filozofike.[308] Meditime shiti 16,000 kopje në vitin 2012. në vitin 2019, u shitën 100,000 kopjes.[309]

Nuk dihet sa gjerësisht shkrimet e Markut qarkulluan pas vdekjes së tij. Ka referenca fragmentare në literaturën e lashtë ndaj popullaritetit të parimeve të tij dhe Julian Apostatit ishte i vetëdijshëm për reputacionin e tij si një filozof, megjithëse ai nuk i përmend në mënyrë specifike Meditimet.[310] Ato mbijetojnë në traditat studimore të Kishës Lindore dhe citimet e para të mbijetuara të librit, gjithashtu refernca e parë e njohur ndaj tyre me emër ('Shkrimet e Markut për vetëveten') janë nga Arethas i Çezaresë në shekullin e X dhe në enciklopedinë bizantine Suda (ndoshta të futura nga vetë Arethasi). Ato u publikuan për herë të parë në vitin 1558 Zyrih nga Wilhelm Xylander (né Holzmann), nga një dorëshkrim i konsideruar i humbur pak më vonë.[311] Kopja më e vjetër e dorëshkrimit të plotë e mbijetuar ndodhet në Bibliotekën e Vatikanit dhe daton nga shekulli XIV.[312]

Shtatorja kalëruese e Mark Aurelit

Marku e fitoi reputacionin e një mbreti filozof që gjatë jetës së tij dhe titulli do të mbetej edhe pas vdekjes së tij; të dy, Dion Kasi dhe biografi e quajnë atë "filozofi".[313][314] Të krishterë si Justin Martiri, Athenagorasi dhe Eusebiusi gjithashtu i dhanë atij titullin.[315] I fundit shkoi aq largë sa e quajti atë "më filantropik dhe filozofik" sesa Antonini dhe Adriani dhe e vendosi atë kundër perandorëve përndjekës Domician dhe Neron për ta bërë kontrastin më të fortë.[316]

Historiani Herodian shkruante se: «I vetmi nga perandorët, ai dha prova të mësimeve të tij, jo vetëm me fjalë ose dituri të doktrinave filozofike, por nga karakteri i tij i panjonjë dhe mënyra e e përmbajtur e jetesës.»[317]

Iain King thotë se trashëgimia e Markut ishte tragjike: «Filozofia Stoike [e perandorit] – e cila është rreth vetë-përmbajtjes, detyrës dhe respektit për të tjerët – u braktis tepër turpërisht nga vija perandorake që ai vajosi në vdekjen e tij.»[318]

Shtatorja kalëruese

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Shtatorja kalëruese e Mark Aurelit në Romë është shtatorja e vetme kalëruese romake e cila ka mbijetuar në periudhën moderne. E punuar në bronz rr. 175, ajo qëndron 11.6 feet (3.5 m) dhe tani gjendet në Musei Capitolini të Romës. Dora e perandorit është zgjatur në një akt mëshire ofruar ndaj një armiku të mundur, ndërsa shprehja e tij e lodhur e fytyrës për shkak të stresit të drejtimit të Romës pothuajse në beteja të vazhdueshme ndoshta përfaqëson një shkëputje me traditën klasike të skulpturës.[319]

Kolona e Mark Aurelit, Romë

Kolona e Mark Aurelit

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Kolona e fitores së Markut, e vendosur në Romë ose në vitet e tij të fundit të jetës ose pas mbretërimit të tij e përfunduar në vitin 193, u ndërtua për të përkujtuar fitoren e tij kundër sarmatëve dhe fiseve gjermanike në vitin 176. Një spirale relievesh të skalitur mbështillet përreth kolonës, duke paraqitur skena nga fushatat e tij ushtarake. Një shtatore e Markut qëndronte në krye të kolonës, por u zhduk gjatë mesjetës. Ajo u zëvendësua me një shtatore të Shën Palit në vitin 1589 nga papa Siksti V.[321] Kolona e Markut dhe Kolona e Trajanit janë krahasuar nga studiuesit duke parë se ato janë të dyja në dorike në stil, kishin një piedestal në bazë, kishin friza të skalitura që paraqesnin fitoret e tyre përkatëse ushtarake dhe një shtatore në krye.[322]

Martesa dhe fëmijët

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Busti i Faustina Minor, 161-170, Altes Museum, Berlin

Marku dhe gruaja e tij Faustina patën të paktën 14 fëmijë[323] gjatë martesës së tyre 30-vjeçare,[127][324] duke përfshirë dy çifte binjakësh.[127] Një djalë dhe katër vajza jetuan më gjatë se babai.[325] Fëmijët e tyre përfshinin:

  • Domitia Faustina (147–151)[127][326]
  • Tit Elius Antonini (149)[130][327]
  • Tit Elius Aurelius (149)[130]
  • Ania Aurelia Galeria Lucilla (150–182)[133][328] u martua me bashkë-sunduesin me babain e saj, Lucius Verin,[139] pastaj ne Tiberius Klaudius Pompeianin, pati fëmijë nga të dyja martesat
  • Ania Galeria Aurelia Faustina (lindur në vitin 151),[135] u martua me Gnaeu Klaudius Severin, pati një djalë
  • Tiberius Elius Antonini (lindur në vitin 152, vdekur para vitit 156)[135]
  • Fëmijë i panjohur (vdekur para vitit 158)[137]
  • Ania Aurelia Fadilla (lindur në vitin 159),[326][137] e martuar me Mark Peduke Plautius Kuintilin, pati fëmijë
  • Ania Kornificia Faustina Minor (lindur në vitin 160),[137] e martuar me Mark Petronius Sura Mamertinin, pati një djalë
  • Tit Aurelius Fulv Antonini (161–165), vëllai i madh binjak i Komodit[329]
  • Lucius Aurelius Komod Antonini (Komodi) (161–192),[330] vëllai binjak i Tit Aurelius Fulv Antoninit, më vonë perandor,[329][331] i martuar me Brutia Krispinën, pa fëmijë
  • Mark Anius Ver Çezar (162–169)[324]
  • Hadriani[139]
  • Vibia Aurelia Sabina (170 – vdekur para vitit 217),[332] e martuar me Lucius Antistius Burrin, pa fëmijë
Pema familjare e Mark Aurelit (Dinastia Nerva-Antonine)
Kuint Marcius Barea SoraniKuint Marcius Barea SuraAntonia FurnillaM. Koceius NervaSergia PlautillaP. Aelius Hadriani
Titi
(mb.v.79–81)		Marcia FurnillaMarciaMark Ulpius Traian PaterNerva
(mb.v. 96–98)		Ulpia[r][333]Aelius Hadrian Marullini
Flavia[334]Ulpia Marciana[335]Gaius Salonius Matidius Patruini[s][335]Trajani
(mb.v. 98–117)		Pompeia PlotinaPublius Acilius AtianiPublius Aelius Hadrian Afer[333]Paulina Major[336]
Lucius Mindiusi (2)Libo Rupilius Frugi (3)Salonia Matidia[337]Lucius Vibius Sabini (1)[t][335]
Paulina Minor[336]Lucius Julius Ursus Servianus[338]
Matidia Minor[337]Vibia Sabina[335]Adriani[333][339][340] (mb.v.117–138)Antinou[u][341]
C. Fusk Salinatori IJulia Serviana Paulina
Mark Anius Verusi[v][342]Rupilia Faustina[342][w]Boionia ProcillaGnaeus Arrius Antonini
L. Ceionius KomodusApia SeveraC. Fusk Salinatori II
L. Kesenius PaetusArria AntoninaArria Fadilla[343]Titus Aurelius Fulvi
Lucius Kesenius AntoniniL. KomodiPlautiai panjohur[344]Gaius Avidius Nigrini
Mark Anius Verus[342]Kalvisia Domitia Lucilla[x][345]Fundania[y][342]Mark Anius Libo[342]Faustina[346]Antonin Piu
(mb.v.138–161)[346]		Lucius Aelius Çezari[344]Avidia[344]
Ania Kornificia Faustina[342]Mark Aureli
(mb.v.161–180)[345]		Faustina Minor[345]C. Avidius Kasiusi[z]Aurelia Fadilla[343]Lucius Verus
(mb.v. 161–169)[344] (1)		Ceionia Fabia[344]Plautius Kuintili[aa][344]Kuintus Servilius PudensiCeionia Plautia[344]
Ania Kornificia Faustina Minor[347]Mark Petronius Sura MamertiniKomodus
(mb.v. 177–192)[345]		Fadilla[347]Marcus Anius Verus Çezar[345]Tiberius Klaudius Pompeiani (2)Lucilla[345]Marcus Peducaeus Plautius Kuintili[344]Junius Licinius BalbiServilia Ceionia
Petronius AntoninusL. Aurelius Agaclytus (2)Vibia Aurelia Sabina[347]Lucius Antistius Burri (1)Plautius KuintiliPlautia ServillaGaius Furius Sabinius Aquila TimesitheusMaecia FaustinaJunius Licinius Balbi?
Furia Sabinia TranquillinaGordiani III
(mb.v. 238–244)
  • (1) = bashkëshorti/tja i/e parë
  • (2) = bashkëshorti/tja i/e dytë
  • (3) = bashkëshorti/tja i/e tretë
  •   E purpurta e kuqërremtë tregon perandor të Dinastisë Nerva–Antonine
      E purpurta e hapur tregon trashëgimtar të paracaktuar perandorak të kësaj dinastie që nuk mbretëroi ndonjëherë
      grija tregon pretendentë të pasuksesshëm perandorakë
      E purpurta e kaltërreme tregon perandorë të dinastive të tjera
  • Vijat e ndërprera tregojnë birësim; vijat e pikëzuar tregojnë lidhje dashurie/marrëdhënie jashtëmartesore
  • shkronja kapitale të vogla = të hyjnizuar së prasmi (Augusti, Augustae, ose të tjerë)

Shiko edhe

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Shënime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. ↑ Dion Kasi pohon se Annii ishin të afërm të Adrianit dhe se ishin këto lidhje familjare që ata i detyroheshin ngjitjes së tyre në pushtet. Natyra e saktë e këtyre lidhjeve farefisnore nuk është pohuar askund, por besohet se Rupilia Faustina ishte vajza e senatorit konsullor, Libo Rupilius Frugi dhe Vitellias, vajza e perandorit Vitellius.
  2. ↑ Farquharson e daton vdekjen e tij në vitin 130, kur Marku ishte nëntë vjeç.
  3. ↑ Birley e korigjon tekstin e HA Marcus nga 'Eutikiusi' deri te 'Tuticiusi'.
  4. ↑ Komodi ishte turbekular i njohur në kohën birësimit të tij, kështu që Adriani mund të ketë synuar Markun si pasues të mundshëm.
  5. ↑ Dorëshkrimi këtu është i korruptuar
  6. ↑ Studiuesit modernë nuk kanë ofruar një pohim aq pozitiv. Botuesi i tij i dytë modern, Barthold Georg Niebuhr, mendonte se ai ishte budalla dhe mendjelehtë; botuesi i tij i tretë, Samuel Adrian Naber, e konsideronte atë për tu kritikuar.[99] Historianët e kanë parë atë si një 'pedant dhe të mërzitshëm', letrat e tij as ofrojnë analizën politike të Ciceronit as reportazhin e ndërgjegjshëm të Plinit.[100] Kërkimet e fundit prosopografike e kanë rehabilituar reputacionin e tij, megjithëse jo shumë.[101]
  7. ↑ Champlin vëren se lavdërimi nga Marku i Rustikut te Meditimet është jashtë rendit (ai është lavdëruar menjëherë pas Diognetit, i cili e kishte prezantuar Markun me filozofinë), duke i dhënë atij një theks të veçantë.
  8. ↑ Megjithëse pjesë të rrëfimit të biografit të Luciusit janë fiktive (me gjasa për të imituar Neronin, ditëlindjen e të cilit Luciusi e ndante[141]) dhe një tjetër pjesë e hartuar dobët nga një burim më i mirë biografik,[142] studiuesit i kanë pranuar këto hollësi biografike si të sakta.[143]
  9. ↑ Këto shkëmbim emrash dolën aq të ngatërruar sa edhe Historia Augusta, burimi ynë kryesor për periudhën, nuk mund ti mbante ata saktësisht.[158] Historiani kishtar i shekullit të IV Eusebi i Çezaresë tregon edhe më shumë ngatërrim.[159] Besimi i gabuar se Luciusi kishte emrin 'Verus' para se të bëhej perandor është veçanërisht popullor.[160]
  10. ↑ Kishte, megjithatë, mjaft precedencë. Konsullata ishte një magjistraturë dyjare dhe perandorët e mëparshëm shpesh kishin patur zëvendës vartës me shumë zyra perandorake (nën Antoninin, zëvendësi kishte qenë Marku). Shumë perandorë kishin planifikuar një pasim të përbashkët në të kaluarën: Augusti planifikonte të linte Gain dhe Lucius Çezarin si perandorë të përbashkët pas vdekjes së tij; Tiberi dëshironte të kishte Gaius Kaligulën dhe Tiberius Gemellin në këtë mënyrë; Klaudi ia la perandorinë Neronit dhe Britanikut, duke përfytyruar se ata do të pranonin rang të barabartë. Të gjitha këto paracaktime kishin përfunduar në dështim, ose nëpërmjet vdekjes së parakohëshme (Gai dhe Lucius Çezari) ose vrasje gjyqësore (Gemelli nga Kaligula dhe Britaniku nga Neroni).
  11. ↑ Biografi tregon thashethemet (dhe, në gjykimin e Anthony Birley, të pavërteta) se Komodi ishte djalë i paligjshëm i lindur nga një bashkim midis Faustinës dhe një gladiatori.
  12. ↑ Për shkak se të dy, Luciusi dhe Marku thuhej se kishin marrë pjesë aktive në rekuperim (HA Marcus viii. 4–5), përmbytja duhet të ketë ndodhur para largimit të Luciusit për në lindje në vitin 162; pasi ai shfaqet në rrëfimin e biografit pas përfundimit të funeralit të Antoninit dhe perandorët ishin vendosur në zyrat e tyre, ajo duhet të ketë ndodhur në pranverën e vitit 161. Një datë në vjeshtë 161 ose pranverë 162 është e mundshme dhe, duke parë shpërndajren normale stinore të vërshimeve të Tiberit, data më e mundshme është në pranverë 162.
  13. ↑ Që nga viti 15 i e.s., lumi ishte administruar nga një bord konservimi i Tiberit, me një senator konsullor në krye të tij dhe një staf të përhershëm. Në vitin 161, curator alevi Tiberis et riparum et cloacarum urbis ('Kuratori i shtratit dhe brigjeve të Tiberit dhe kanalizimeve të qytetit') ishte A. Platorius Nepos, djali ose nipi i ndërtuesit të Murit të Adrianit, emrin e të cilit ai mbante. Ai me gjasa nuk kishte qenë veçanërisht inkompetent. Një kandidat më i munshëm për atë inkompetencë është paraardhësi i mundshëm i Nepos, Mark Statius Prisku. Një ushtarak dhe konsull për vitin 159, Prisku me gjasa e pa postin si pak më shumë se 'lirim të paguar'.
  14. ↑ Alan Cameron shton komentin e shkrimtarit të shekullit të V, Sidonius Apollinaris se Marku komandoi 'legjione të panumërta' vivente Pio (ndërsa Antonini ishte gjallë) ndërsa konteston pretendimin e Birley-t se Marku nuk kishte përvojë ushtarake. (As Apollinaris, as Historia Augusta (burimi i Birley-t) nuk janë veçanërisht të besueshme mbi historinë e shekullit të II.
  15. ↑ Birley beson se ka ca të vërtetë në koto konsiderata.
  16. ↑ I gjitha seksioni i vita meret me degjenerimin e Luciusit (HA Verus iv. 4–6.6), megjithatë, është një insert në një rrëfim përndryshe tërësisht të gjymtuar nga një burim i mëparshëm. Shumica e hollësive janë të fabrikuara nga vetë biografi, duke mos u mbështetur në asgjë tjetër më të mirë sesa përfytyrimi i tij.
  17. ↑ Vindobona si vendi i vdekjes së Mark Aurelit përmendet nga Aurel Viktori në librin e tij De Caesaribus (16.14), Sirmiumi nga ana tjetër te Apologeticum (25) i Tertulianit
  18. ↑ Motra e babait të Trajanit
  19. ↑ Burri i Ulpia Marcianas
  20. ↑ Burri i Salonia Matidias
  21. ↑ Dashnori i Adrianit i hynizuar pas vdekjes nga perandori
  22. ↑ Burri i Rupilia Faustinës
  23. ↑ Është e paqartë nëse Rupilia Faustina ishte vajzë e Frugit nga Salonia Matidia apo një tjetër gruaje.
  24. ↑ Gruaja e M. Anius Verusit
  25. ↑ Gruaja e M. Anius Libo
  26. ↑ Epitomatori i Dion Kasit (72.22) jep historinë që Faustina e Vjetra i premtoi Avidius Kasiusit të martohej me të. Kësaj i bëhet jehonë te Historia Augusta "Marcus Aurelius" 24.
  27. ↑ Burri i Ceionia Fabia
  1. ↑ Për informacione të mëtejshme mbi Ók Eo, shiko Osborne, Milton. The Mekong: Turbulent Past, Uncertain Future. Crows Nest: Allen & Unwin, 2006, botim i rishikuar, publikuar për herë të parë në vitin 2000. fq. 24–25. ISBN 978-1741148930.

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. ↑ Rohrbacher, fq. 5.
  2. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 229–230. Teza e autorësisë së vetme u propozua fillimisht nga H. Dessau te 'Über Zeit und Persönlichkeit der Scriptores Historiae Augustae' (në gjermanisht), Hermes 24 (1889), fq. 337ff.
  3. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 230. Te HA Verus, shiko Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', fq. 65–74.
  4. ↑ Fleury, P. 2012. "Marcus Aurelius' Letters." Te A Companion to Marcus Aurelius. Redakuar nga M. van Ackeren, fq. 62–76. Oksford dhe Malden, MA: Blackwell.
  5. ↑ Freisenbruch, A. 2007. "Back to Fronto: Doctor and Patient in His Correspondence ëith an Emperor." te Ancient Letters: Classical and Late Antique Epistolography. Redaktuar nga R. Morello dhe A. D. Morrison, fq. 235–256. Oksford: Oxford University Press.
  6. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 227.
  7. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 228–229, 253.
  8. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 227–228.
  9. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 228.
  10. ↑ Magill, fq. 693.
  11. 1 2 Dion Kasi, Book 69,21.1. Arkivuar 29 mars 2020 tek Wayback Machine "Marcus Annius Verus [...] Ky Mark Anius, më herët e quajtur Katilius, ishte nipi i Mark Anius Verit [...] Ai parapëlqeu Verus sipas farefisnisë së tij dhe moshës së tij dhe sepse ai tashmë ishte duke dhënë dëshmi të forcës së tij të jashtëzakonshme të karakterit. Kjo e çoi Adrianin ti jepte të djaloshit emrin Verissimus, duke luajtur kështu mbi kuptimin e fjalës latine."
  12. 1 2 Historia Augusta, Marcus Antoninus I.9–10. "Në fillim të jetës së tij, Mark Antonini quhej Katilius Severi sipas gjyshit nga mamaja. Pas vdekjes së babait të tij real, megjithatë, Adriani e quajti atë Anius Verisimi dhe, pasi ai mori toga virilis, Anius Veri."
  13. ↑ Van Ackeren, fq. 139.
  14. 1 2 3 Birley, Marcus Aurelius, fq. 33.
  15. ↑ McLynn, Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor, fq. 24.
  16. ↑ Van Ackeren, fq. 78.
  17. ↑ Dean, fq. 32.
  18. ↑ Knight, Charles (1856). The English Cyclopædia: A New Dictionary of Universal Knowledge. Biography (në anglisht). Bradbury & Evans. fq. 439. Mark Aurelius Malenius dhe Numa.
  19. ↑ Sánchez, fq. 165.
  20. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 29; McLynn, Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor, fq. 14.
  21. ↑ HA Marcus I. 2, 4; Birley, Marcus Aurelius, fq. 28; McLynn, Marcus Aurelius: A Life, fq. 14.
  22. ↑ Giacosa, fq. 8.
  23. ↑ Levick, fq. 161, 163.
  24. ↑ Dion Kasi 69.21.2, 71.35.2–3; Birley, Marcus Aurelius, fq. 31.
  25. ↑ Rupilius Arkivuar 14 dhjetor 2022 tek Wayback Machine. Strachan stemma.
  26. ↑ Settipani, Christian (2000). Continuité gentilice et continuité familiale dans les familles sénatoriales romaines à l'époque impériale: mythe et réalité. Prosopographica et genealogica (në frëngjisht). Vëll. 2 (bot. i ilustruar). Unit for Prosopographical Research, Linacre College, University of Oxford. fq. 278. ISBN 978-190093402-2.
  27. ↑ Codex Inscriptionum Latinarum 14.3579 "Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 29 prill 2012.; Birley, Marcus Aurelius, fq. 29; McLynn, Marcus Aurelius: Ëarrior, Philosopher, Emperor, fq. 14, 575 n. 53, duke cituar Ronald Syme, Roman Papers 1.244.
  28. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 29, duke cituar Plinin, Epistulae 8.18.
  29. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 30.
  30. ↑ "M. Cornelius Fronto: Epistulae". Thelatinlibrary.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 15 prill 2019.
  31. ↑ Richardson, L. jr; Richardson, L. (1992). A New Topographical Dictionary of Ancient Rome (në anglisht). Johns Hopkins University Press. fq. 198. ISBN 978-080184300-6. horti domizia lucilla.
  32. ↑ Ad Marcum Caesarem ii. 8.2 (= Haines 1.142), cituar dhe përkthyer nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 31.
  33. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 49.
  34. ↑ Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, vol. I, fq. 436 ("Aurelia Gens").
  35. ↑ Bury, fq. 523.
  36. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 31, 44.
  37. 1 2 Birley, Marcus Aurelius, fq. 31.
  38. ↑ Farquharson, 1.95–96.
  39. ↑ Meditime 1.1, cituar dhe përkthyer nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 31.
  40. ↑ HA Marcus II. 1 dhe Meditime v. 4, cituar te Birley, Marcus Aurelius, fq. 32.
  41. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 31–32.
  42. ↑ Meditime I. 1, cituar dhe përkthyer nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 35.
  43. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 35.
  44. ↑ Meditime I. 17.2; Farquharson, 1.102; McLynn, Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor, fq. 23; Meditime i. 17.11; Farquharson, 1.103.
  45. ↑ McLynn, Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor, fq. 20–21.
  46. ↑ Meditime 1.4; McLynn, Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor, fq. 20.
  47. ↑ HA Marcus II. 2, iv. 9; Meditime I. 3; Birley, Marcus Aurelius, fq. 37; McLynn, Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor, fq. 21–22.
  48. ↑ HA Marcus II. 6; Birley, Marcus Aurelius, fq. 38; McLynn, Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor, fq. 21.
  49. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 40, duke cituar Aristidesin, Oratio 32 K; McLynn, Marcus Aurelius: Warrior, Philosopher, Emperor, fq. 21.
  50. ↑ Magie & Birley, Lives of the later Caesars, fq. 109, 109 n.8; Marcus Aurelius, fq. 40, 270 n.27, duke cituar Bonner Historia-Augusta Colloquia 1966/7, fq. 39ff.
  51. ↑ HA Marcus II. 3; Birley, Marcus Aurelius, fq. 40, 270 n.27.
  52. ↑ Meditime I. 10; Birley, Marcus Aurelius, fq. 40; McLynn, Marcus Aurelius: Ëarrior, Philosopher, Emperor, fq. 22.
  53. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 40, 270 n.28, duke cituar A. S. L. Farquharson, The Meditations of Marcus Antoninus (Oxford, 1944) II. 453.
  54. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 41–42.
  55. ↑ HA Hadrian XIII. 10, cituar te Birley, Marcus Aurelius, fq. 42.
  56. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 42. Van Ackeren, fq. 142. mbi pasimin e Adrianit shiko gjithashtu: T.D. Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', Journal of Roman Studies 57:1–2 (1967): fq. 65–79; J. VanderLeest, 'Hadrian, Lucius Verus, and the Arco di Portogallo', Phoenix 49:4 (1995): fq. 319–330.
  57. ↑ HA Aelius VI. 2–3
  58. ↑ HA Hadrian XXIII. 15–16; Birley, Marcus Aurelius, fq. 45; 'Hadrian to the Antonines', 148.
  59. ↑ Dion Kasi, LXIX.17.1; HA Aelius, III. 7, IV. 6, VI. 1–7; Birley, 'Hadrian to the Antonines', fq. 147.
  60. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 46. data: Birley, 'Hadrian to the Antonines', fq. 148.
  61. ↑ Weigel, Richard D. 'Antoninus Pius (A.D. 138–161)' Arkivuar 3 maj 2012 tek Wayback Machine. Roman Emperors.
  62. ↑ Dion Kasi, 69.21.1; HA Hadrian xxiv. 1; HA Aelius vi. 9; HA Antoninus Pius iv. 6–7; Birley, Marcus Aurelius, fq. 48–49.
  63. ↑ HA Marcus v. 3; Birley, Marcus Aurelius, fq. 49.
  64. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 49–50.
  65. ↑ HA Marcus v. 6–8, cituar dhe përkthyer nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 50.
  66. ↑ Dion Kasi 69.22.4; HA Hadrian xxv. 5–6; Birley, Marcus Aurelius, fq. 50–51. Përpjekjet e Adrianit për vetëvrasje: Dion Kasi, lxix. 22.1–4; HA Hadrian xxiv. 8–13.
  67. ↑ HA Hadrian xxv. 7; Birley, Marcus Aurelius, fq. 53.
  68. ↑ HA Antoninus Pius v. 3, vi. 3; Birley, Marcus Aurelius, fq. 55–56; 'Hadrian to the Antonines', fq. 151.
  69. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 55; 'Hadrian to the Antonines', fq. 151.
  70. ↑ Mattingly & Sydenham, Roman imperial coinage, vol. III, fq. 108.
  71. ↑ HA Marcus vi. 2; Verus ii. 3–4; Birley, Marcus Aurelius, fq. 53–54.
  72. ↑ Dion Kasi 71.35.5; HA Marcus vi. 3; Birley, Marcus Aurelius, fq. 56.
  73. ↑ Meditime vi. 30, përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 57; cf. Marcus Aurelius, fq. 270 n.9, me shënime mbi përkthimin.
  74. 1 2 HA Marcus vi. 3; Birley, Marcus Aurelius, 57.
  75. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 57, 272 n.10, duke cituar Codex Inscriptionum Latinarum 6.32[lidhje e vdekur], 6.379[lidhje e vdekur], cf. Inscriptiones Latinae Selectae 360[lidhje e vdekur].
  76. ↑ Mattingly & Sydenham, Roman imperial coinage, vol. III, fq. 77.
  77. ↑ Meditime 5.16, përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 57.
  78. ↑ Meditime 8.9, përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 57.
  79. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 57–58.
  80. ↑ Ad Marcum Caesarem iv. 7, përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 90.
  81. ↑ HA Marcus vi. 5; Birley, Marcus Aurelius, fq. 58.
  82. 1 2 Birley, Marcus Aurelius, fq. 89.
  83. ↑ Ad Marcum Caesarem v. 1, përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 89.
  84. ↑ Ad Marcum Caesarem 4.8, përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 89.
  85. ↑ Dion Kasi 71.36.3; Birley, Marcus Aurelius, fq. 89.
  86. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 90–91.
  87. ↑ HA Antoninus Pius x. 2, përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 91.
  88. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 91.
  89. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 61.
  90. ↑ HA Marcus iii. 6; Birley, Marcus Aurelius, fq. 62.
  91. ↑ HA Marcus ii. 4; Birley, Marcus Aurelius, fq. 62.
  92. ↑ Alan Cameron, revieë of Anthony Birley's Marcus Aurelius, Classical Revieë 17:3 (1967): fq. 347.
  93. ↑ Vita Sophistae 2.1.14; Birley, Marcus Aurelius, fq. 63–64.
  94. ↑ Aulus Gellius, Noctes Atticae 9.2.1–7; Birley, Marcus Aurelius, fq. 64–65.
  95. ↑ Aulus Gellius, Noctes Atticae 19.12, përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 65.
  96. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 65.
  97. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 67–68, duke cituar Champlin, Fronto and Antonine Rome, vecanërisht kapitujt 3 dhe 4.
  98. 1 2 Birley, Marcus Aurelius, fq. 65–67.
  99. ↑ Champlin, Fronto, fq. 1–2.
  100. ↑ Mellor, fq. 460.
  101. ↑ Cf., e.g.: Mellor, fq. 461 dhe passim.
  102. 1 2 Birley, Marcus Aurelius, fq. 69.
  103. ↑ Ad Marcum Caesarem iv. 6 (= Haines 1.80ff), përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 76.
  104. ↑ Ad Marcum Caesarem iv. 6 (= Haines 1.80ff); Birley, Marcus Aurelius, fq. 76–77.
  105. ↑ Ad Marcum Caesarem iii. 10–11 (= Haines 1.50ff), përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 73.
  106. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 73.
  107. ↑ Champlin, 'Chronology of Fronto', fq. 138.
  108. ↑ Ad Marcum Caesarem v. 74 ( =Haines 2.52ff), përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 73.
  109. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 77. Mbi datët, shiko Champlin, 'Chronology of Fronto', fq. 142, i cili (me Bowersock, Greek Sophists in the Roman Empire (1964), 93ff) debaton për një datë në vitet 150; Birley, Marcus Aurelius, fq. 78–79, 273 n.17 (me Ameling, Herodes Atticus (1983), 1.61ff, 2.30ff) debaton për vitin 140.
  110. ↑ Ad Marcum Caesarem iii. 2 (= Haines 1.58ff), përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 77–78.
  111. ↑ Ad Marcum Caesarem iii. 3 (= Haines 1.62ff); Birley, Marcus Aurelius, fq. 78.
  112. ↑ Ad Marcum Caesarem iii. 3 (= Haines 1.62ff), përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 79.
  113. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 80.
  114. ↑ Ad Marcum Caesarem iv. 13 (= Haines 1.214ff), përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 93.
  115. ↑ Ad Marcum Caesarem iv. 3.1 (= Haines 1.2ff); Birley, Marcus Aurelius, fq. 94.
  116. ↑ HA Marcus iii. 5–8, përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 94.
  117. ↑ Ad Marcum Caesarem iv. 3, përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 69.
  118. ↑ De Eloquentia iv. 5 (= Haines 2.74), përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 95. Alan Cameron, në vlerësimin e tij të biografisë së Birley-t (The Classical Review 17:3 (1967): fq. 347), sugjeron një referim ndaj kapitullit 11 Conversion të Arthur Darby Nock (Oxford: Oxford University Press, 1933, rept. 1961): 'Conversion to Philosophy'.
  119. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 94, 105.
  120. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 95; Champlin, Fronto, fq. 120.
  121. ↑ Champlin, Fronto, fq. 174 n. 12.
  122. ↑ Ad Antoninum Imperatorem i.2.2 (= Haines 2.36), përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 95.
  123. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 94–95, 101.
  124. ↑ Champlin, Fronto, fq. 120.
  125. ↑ Meditime i.7, përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 94–95.
  126. ↑ Philostratus, Vitae sophistorum ii. 9 (557); cf. Suda, Markos
  127. 1 2 3 4 Birley, Marcus Aurelius, fq. 103.
  128. ↑ Ad Marcum Caesarem 4.11 (= Haines 1.202ff), përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 105.
  129. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 247 F.1.
  130. 1 2 3 Birley, Marcus Aurelius, fq. 206–207.
  131. ↑ Meditime ix.40, përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 207.
  132. 1 2 Meditime x.34, përkthyer nga Farquharson, fq. 78, 224.
  133. 1 2 Birley, Marcus Aurelius, fq. 107.
  134. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 107–108.
  135. 1 2 3 Birley, Marcus Aurelius, fq. 108.
  136. ↑ Inscriptiones Graecae ad Res Romanas pertinentes 4.1399, përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 114.
  137. 1 2 3 4 5 Birley, Marcus Aurelius, fq. 114.
  138. ↑ Reed, fq. 194.
  139. 1 2 3 Lendering, Jona. 'Marcus Aurelius' Arkivuar 25 nëntor 2005 tek Wayback Machine. Livius.org.
  140. ↑ HA Verus 2.9–11; 3.4–7; Birley, Marcus Aurelius, fq. 108.
  141. ↑ Svetoni, Nero 6.1; HA Verus 1.8; Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', 67; Birley, Marcus Aurelius, fq. 158. Shiko edhe: Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', fq. 69–70; Pierre Lambrechts, 'L'empereur Lucius Verus. Essai de réhabilitation' (në frëngjisht), Antiquité Classique 3 (1934), fq. 173ff.
  142. ↑ Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', fq. 66. E hartuar dobësisht: p.sh. Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', fq. 68.
  143. ↑ Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', fq. 68–69.
  144. ↑ HA Verus 2.9–11; 3.4–7; Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', 68; Birley, Marcus Aurelius, fq. 108.
  145. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 112.
  146. ↑ Boëman, 156; Victor, 15:7
  147. ↑ Aurel Viktori, 15:7
  148. ↑ Dion Kasi 71.33.4–5; Birley, Marcus Aurelius, fq. 114.
  149. ↑ Bury, fq. 532.
  150. ↑ HA Antoninus Pius 12.4–8; Birley, Marcus Aurelius, fq. 114.
  151. ↑ Bowman, fq. 156.
  152. ↑ HA Marcus vii. 5, përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 116.
  153. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 116. Birley e mer frazën horror imperii nga HA Pert. xiii. 1 dhe xv. 8.
  154. ↑ Birley, 'Hadrian to the Antonines', fq. 156.
  155. ↑ HA Verus iii.8; Birley, Marcus Aurelius, fq. 116; 'Hadrian to the Antonines', fq. 156.
  156. ↑ HA Verus iv.1; Marcus vii.5; Birley, Marcus Aurelius, fq. 116.
  157. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 116–117.
  158. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 117; 'Hadrian to the Antonines', fq. 157 n.53.
  159. ↑ Birley, 'Hadrian to the Antonines', fq. 157 n.53.
  160. 1 2 3 4 Birley, Marcus Aurelius, fq. 117.
  161. ↑ Christer Bruun; J. C. Edmondson (2015). The Oxford Handbook of Roman Epigraphy (në anglisht). Oxford University Press. fq. 191. ISBN 978-0-19-533646-7.
  162. ↑ HA Verus iv.2, përkthyer nga Magie, cituar te Birley, Marcus Aurelius, fq. 117, 278 n.4.
  163. ↑ HA Marcus vii. 9; Verus iv.3; Birley, Marcus Aurelius, fq. 117–118.
  164. ↑ HA Marcus vii. 9; Verus iv.3; Birley, Marcus Aurelius, fq. 117–118. 'dyfishi i madhësisë': Duncan-Jones, fq. 109.
  165. 1 2 Birley, Marcus Aurelius, fq. 118.
  166. 1 2 'Roman Currency of the Principate'. Tulane.edu. Arkivuar 10 shkurt 2001 tek Wayback Machine
  167. ↑ HA Marcus vii. 10, përkthim i Magie, cituar te Birley, Marcus Aurelius, fq. 118, 278 n.6.
  168. ↑ HA Marcus vii. 10–11; Birley, Marcus Aurelius, fq. 118.
  169. ↑ HA Antoninus Pius xii.8; Birley, Marcus Aurelius, fq. 118–119.
  170. ↑ HA Marcus vii. 4; Birley, Marcus Aurelius, fq. 119.
  171. ↑ HA Comm. i.3; Birley, Marcus Aurelius, fq. 119.
  172. ↑ HA Comm. i.2; Birley, Marcus Aurelius, fq. 119.
  173. ↑ HA Marcus xix. 1–2; Birley, Marcus Aurelius, fq. 278 n.9.
  174. ↑ HA Commodus. i.4, x.2; Birley, Marcus Aurelius, fq. 119.
  175. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 119, duke cituar H. Mattingly, Coins of the Roman Empire in the British Museum IV: Antoninus Pius to Commodus (Londër, 1940), Marcus Aurelius dhe Lucius Verus, nos. 155ff.; 949ff.
  176. ↑ HA Marcus vii. 7; Birley, Marcus Aurelius, fq. 118.
  177. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 118, duke cituar Werner Eck, Die Organization Italiens (1979), fq. 146ff.
  178. ↑ HA Marcus viii. 1, përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 119; 'Hadrian to the Antonines', fq. 157.
  179. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 122–123, duke cituar H.G. Pfalum, Les carrières procuratoriennes équestres sous le Haut-Empire romain I–III (Paris, 1960–61); Supplément (Paris, 1982), nos. 142; 156; Eric Birley, Roman Britain and the Roman Army (1953), fq. 142ff., 151ff.
  180. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 123, duke cituar H.G. Pfalum, Les carrières procuratoriennes équestres sous le Haut-Empire romain I–III (Paris, 1960–61); Supplément (Paris, 1982), no. 141.
  181. ↑ HA Marcus viii. 8; Birley, Marcus Aurelius, fq. 123, duke cituar W. Eck, Die Satthalter der germ. Provinzen (1985), fq. 65ff.
  182. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 120, duke cituar Ad Verum Imperatorem i.3.2 (= Haines 1.298ff).
  183. ↑ Ad Antoninum Imperatorem iv.2.3 (= Haines 1.302ff), përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 119.
  184. 1 2 Birley, Marcus Aurelius, fq. 120.
  185. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 120, duke cituar Ad Verum Imperatorem i.1 (= Haines 1.305).
  186. ↑ Ad Antoninum Imperatorem iv.1 (= Haines 1.300ff), përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 120.
  187. ↑ HA Marcus viii. 3–4; Birley, Marcus Aurelius, fq. 120.
  188. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 120, duke cituar H. Mattingly, Coins of the Roman Empire in the British Museum IV: Antoninus Pius to Commodus (London, 1940), Marcus Aurelius dhe Lucius Verus, nos. 841; 845.
  189. ↑ Gregory S. Aldrete, Floods of the Tiber in ancient Rome (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2007), fq. 30–31.
  190. ↑ HA Marcus viii. 4–5; Birley, Marcus Aurelius, fq. 120.
  191. ↑ Inscriptiones Latinae Selectae 5932 (Nepos), 1092 (Priscus); Birley, Marcus Aurelius, fq. 121.
  192. ↑ HA Marcus xi. 3, cituar te Birley, Marcus Aurelius, fq. 278 n.16.
  193. ↑ Ad Antoninum Imperatorem 1.2.2 (= Haines 2.35), përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 128.
  194. ↑ De eloquentia 1.12 (= Haines 2.63–65), përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 128.
  195. ↑ Ad Antoninum Imperatorem 1.2.2 (= Haines 2.35); Birley, Marcus Aurelius, fq. 127–128.
  196. ↑ Ad Antoninum Imperatorem 1.2.4 (= Haines 2.41–43), përkthyer nga Haines; Birley, Marcus Aurelius, fq. 128.
  197. ↑ HA Antoninus Pius xii.7; Birley, Marcus Aurelius, fq. 114, 121.
  198. ↑ Ngjarja: HA Marcus viii. 6; Birley, Marcus Aurelius, fq. 121. Data: Jaap-Jan Flinterman, 'The Date of Lucian's Visit to Abonuteichos,' Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 119 (1997): fq. 281.
  199. ↑ HA Marcus viii. 6; Birley, Marcus Aurelius, fq. 121.
  200. ↑ Lucian, Alexander 27; Birley, Marcus Aurelius, fq. 121.
  201. ↑ Lucian, Alexander 27; Birley, Marcus Aurelius, fq. 121–122. Mbi Aleksandrin, shiko: Robin Lane Fox, Pagans and Christians (Harmondsëorth: Penguin, 1986), fq. 241–250.
  202. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 278 n.19.
  203. ↑ Dion Kasi 71.2.1; Lucian, Historia Quomodo Conscribenda 21, 24, 25; Birley, Marcus Aurelius, fq. 121–122.
  204. ↑ HA Marcus viii. 7; Birley, Marcus Aurelius, fq. 122.
  205. ↑ HA Antoninus Pius vii.11; Marcus vii.2; Birley, Marcus Aurelius, fq. 103–104, 122.
  206. ↑ Pan. Ath. 203–204, përkthyer dhe cituar nga Alan Cameron, revieë of Anthony Birley's Marcus Aurelius, The Classical Revieë 17:3 (1967): fq. 349.
  207. ↑ HA Marcus viii. 6; Birley, Marcus Aurelius, fq. 123.
  208. ↑ Corpus Inscriptionum Latinarum 8.7050–51; Birley, Marcus Aurelius, fq. 123.
  209. ↑ Incriptiones Latinae Selectae 1097–98; Birley, Marcus Aurelius, fq. 123.
  210. ↑ Incriptiones Latinae Selectae 1091; Birley, Marcus Aurelius, fq. 123.
  211. ↑ Incriptiones Latinae Selectae 2311; Birley, Marcus Aurelius, fq. 123.
  212. ↑ HA Marcus xii. 13; Birley, Marcus Aurelius, fq. 123.
  213. ↑ L'Année Épigraphique 1972.657 "Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 29 prill 2012.; Birley, Marcus Aurelius, fq. 125.
  214. ↑ HA Verus 9.2; Birley, Marcus Aurelius, fq. 125.
  215. ↑ Mattingly & Sydenham, Roman imperial coinage, vol. III, fq. 226.
  216. ↑ De Feriis Alsiensibus 1 (= Haines 2.3); Birley, Marcus Aurelius, fq. 126.
  217. ↑ De Feriis Alsiensibus 3.1 (= Haines 2.5), përkthyer dhe cituar nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 126.
  218. ↑ De Feriis Alsiensibus 3.4 (= Haines 2.9); Birley, Marcus Aurelius, fq. 126–127.
  219. ↑ De Feriis Alsiensibus 3.6–12 (= Haines 2.11–19); Birley, Marcus Aurelius, fq. 126–127.
  220. ↑ De Feriis Alsiensibus 4, përkth. Haines 2.19; Birley, Marcus Aurelius, fq. 127.
  221. ↑ De Feriis Alsiensibus 4 (= Haines 2.19), përkth. dhe cit. nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 127.
  222. ↑ Ad Verum Imperatorem 2.1.19 (= Haines 2.149); Birley, Marcus Aurelius, fq. 129.
  223. ↑ De bello Parthico x. (= Haines 2.31), përkth. dhe cit. nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 127.
  224. ↑ De bello Parthico i–ii. (= Haines 2.21–23).
  225. ↑ De bello Parthico i. (= Haines 2.21), përkth. dhe cit. nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 127.
  226. ↑ Dio, lxxi. 1.3; Birley, Marcus Aurelius, fq. 123.
  227. ↑ HA Verus v. 8; Birley, Marcus Aurelius, fq. 123, 125.
  228. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 125.
  229. ↑ HA Marcus viii. 9, përkth. Magie; Birley, Marcus Aurelius, fq. 123–126. Mbi udhëtimin e Luciusit, shiko: HA Verus vi. 7–9; HA Marcus viii. 10–11; Birley, Marcus Aurelius, fq. 125–126.
  230. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 129.
  231. ↑ HA Verus iv.4; Birley, Marcus Aurelius, fq. 129.
  232. ↑ HA Verus iv. 6, përkth. Magie; cf. v. 7; Birley, Marcus Aurelius, fq. 129.
  233. ↑ HA Verus viii. 7, viii. 10–11; Fronto, Principia Historiae 17 (= Haines 2.217); Birley, Marcus Aurelius, fq. 129.
  234. ↑ Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus.', fq. 69.
  235. ↑ HA Verus ix. 2; Corpus Inscriptionum Latinarum 3.199 "Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby". oracle-vm.ku-eichstaett.de (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 29 prill 2012.; Birley, Marcus Aurelius, pp. 130–131.
  236. ↑ HA Verus vii. 7; Marcus ix. 4; Barnes, 'Hadrian and Lucius Verus', fq. 72; Birley, 'Hadrian to the Antonines', fq. 163; cf. also Barnes, 'Legislation against the Christians', fq. 39; 'Some Persons in the Historia Augusta', fq. 142, duke cituar Vita Abercii 44ff.
  237. ↑ HA Verus 7.10; Lucian, Imagines 3; Birley, Marcus Aurelius, fq. 131. Cf. Lucian, Imagines, Pro Imaginibus, passim.
  238. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 131; 'Hadrian to the Antonines', fq. 163.
  239. ↑ HA Verus vii. 7; Marcus ix. 4; Birley, Marcus Aurelius, fq. 131.
  240. ↑ Birley, Marcus Aurelius, 131, duke cituar Année Épigraphique 1958.15.
  241. ↑ HA Verus 7.7; Birley, Marcus Aurelius, fq. 131.
  242. ↑ HA Marcus ix. 4; Birley, Marcus Aurelius, fq. 131.
  243. ↑ HA Marcus ix. 5–6; Birley, Marcus Aurelius, fq. 131.
  244. ↑ HA Marcus ix. 1; Birley, 'Hadrian to the Antonines', fq. 162.
  245. ↑ HA Marcus ix. 1; HA Verus vii. 1–2; Ad Verum Imperatorem 2.3 (= Haines 2.133); Birley, Marcus Aurelius, fq. 129; 'Hadrian to the Antonines', fq. 162.
  246. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 129; 'Hadrian to the Antonines', fq. 162, duke cituar H. Mattingly, Coins of the Roman Empire in the British Museum IV: Antoninus Pius to Commodus (Londër, 1940), Marcus Aurelius and Lucius Verus, nos. 233ff.
  247. ↑ Dion Kasi, lxxi.3.1; Birley, Marcus Aurelius, 131; 'Hadrian to the Antonines', fq. 162; Millar, Near East, fq. 113.
  248. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 280 n. 42; 'Hadrian to the Antonines', fq. 162.
  249. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 131; 'Hadrian to the Antonines', fq. 162, duke cituar H. Mattingly, Coins of the Roman Empire in the British Museum IV: Antoninus Pius to Commodus (London, 1940), Marcus Aurelius and Lucius Verus, nos. 261ff.; 300 ff.
  250. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 130, 279 n. 38; 'Hadrian to the Antonines', fq. 163, duke cituar Prosopographia Imperii Romani2 M 169; Millar, Near East, fq. 112.
  251. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 130; 'Hadrian to the Antonines', fq. 162.
  252. ↑ Fronto, Ad Verum Imperatorem ii.1.3 (= Haines 2.133); Astarita, 41; Birley, Marcus Aurelius, fq. 130; 'Hadrian to the Antonines', fq. 162.
  253. ↑ Inscriptiones Latinae Selectae 1098; Birley, Marcus Aurelius, fq. 130.
  254. ↑ Birley, 'Hadrian to the Antonines', fq. 163, duke cituar Prosopographia Imperii Romani2 M 169.
  255. ↑ Lucian, Historia Quomodo Conscribenda 15, 19; Birley, 'Hadrian to the Antonines', fq. 163.
  256. ↑ Lucian, Historia Quomodo Conscribenda 20, 28; Birley, 'Hadrian to the Antonines', fq. 163, duke cituar Syme, Roman Papers, 5.689ff.
  257. ↑ HA Verus 8.3–4; Birley, 'Hadrian to the Antonines', 163. Birley cites R. H. McDoëell, Coins from Seleucia on the Tigris (Ann Arbor: University of Michigan Press, 1935), fq. 124ff., mbi datën.
  258. ↑ Birley, 'Hadrian to the Antonines', fq. 164.
  259. ↑ Birley, 'Hadrian to the Antonines', fq. 164, duke cituar H. Mattingly, Coins of the Roman Empire in the British Museum IV: Antoninus Pius to Commodus (London, 1940), Marcus Aurelius and Lucius Verus, nos. 384 ff., 1248 ff., 1271 ff.
  260. ↑ Birley, 'Hadrian to the Antonines', fq. 164, duke cituar P. Kneissl, Die Siegestitulatur der römischen Kaiser. Untersuchungen zu den Siegerbeinamen des 1. und 2. Jahrhunderts (Göttingen, 1969), fq. 99 ff.
  261. ↑ Birley, 'Hadrian to the Antonines', fq. 164, duke cituar H. Mattingly, Coins of the Roman Empire in the British Museum IV: Antoninus Pius to Commodus (London, 1940), Marcus Aurelius and Lucius Verus, nos. 401ff.
  262. ↑ Adams, p. 94.
  263. ↑ Dion Kasi 72.11.3–4; Ad amicos 1.12 (= Haines 2.173); Birley, Marcus Aurelius, fq. 132.
  264. ↑ Dion Kasi, lxxii. 11.3–4; Birley, Marcus Aurelius, fq. 132, duke cituar De nepote amisso ii (= Haines 2.222); Ad Verum Imperatorem ii. 9–10 (= Haines 2.232ff.).
  265. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 133, duke cituar Geza Alföldy, Konsulat und Senatorenstand (1977), Moesia Inferior: fq. 232ff.; Moesia Superior: fq. 234ff.; Pannonia Superior: fq. 236ff.; Dacia: fq. 245ff.; Pannonia Inferior: fq. 251.
  266. ↑ Gnecchi, Medaglioni Romani, fq. 33.
  267. ↑ McLynn, Marcus Aurelius: A Life, fq. 323–324.
  268. ↑ Le Bohec, fq. 56.
  269. ↑ Grant, The Antonines: The Roman Empire in Transition, fq. 29.
  270. ↑ Mattingly & Sydenham, Roman imperial coinage, vol. III, fq. 241.
  271. ↑ Dion Kasi, lxxii.11.4–5; Birley, Marcus Aurelius, fq. 253.
  272. ↑ Bishop, M. C. (2018). Lucius Verus and the Roman Defence of the East (në anglisht). Pen and Sword. fq. 120–122. ISBN 978-1-4738-4945-7. Arkivuar nga origjinali më 31 maj 2024. Marrë më 31 maj 2024. terminus post quem është 10 dhjetor 168, kur pushteti tribunian i Luciusit u përtëri, ndërsa një terminus ante quem mundësohet nga rregjistrimi i parë i Markut si sundues i vetëm në 29 maj.
  273. ↑ Fergus Millar, The Emperor in the Roman World, 31 BC – AD 337 (London: Duckworth, 1977), 6 and passim. Shiko gjithashtu: idem. 'Emperors at Work', Journal of Roman Studies 57:1/2 (1967): 9–19.
  274. ↑ 'Thinkers At War – Marcus Aurelius' Arkivuar 9 shtator 2017 tek Wayback Machine. Military History Monthly Arkivuar 27 tetor 2014 tek Wayback Machine, publikuar në vitin 2014. (Ky është përfundimi i biografisë së Iain King për Mark Aurelin.) 'I devotshëm, një nga perandorët që shërbeu më gjatë, u sëmurë në vitet e tij të fundit, kështu që gradualisht Mark Aureli mori detyrat perandorake. Nga koha që ai u ngjit në vitin 161, ai tashmë ishte praktikuar mirë në administrimin publik.'
  275. ↑ Codex Justinianeus 7.2.6, përkth. dhe cit. nga Birley, Marcus Aurelius, 133.
  276. ↑ Digest 31.67.10, përkth. dhe cit. nga Birley, Marcus Aurelius, fq. 133.
  277. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 133.
  278. ↑ Irvine, fq. 57–58.
  279. ↑ Dion Kasi, lxxii.33
  280. ↑ Pulleyblank, Leslie and Gardiner, fq. 71–79.
  281. ↑ Yü, fq. 460–461.
  282. ↑ De Crespigny, fq. 600.
  283. ↑ An, 83.
  284. ↑ Young, fq. 29–30.
  285. ↑ Ball, fq. 154.
  286. 1 2 Haas, fq. 1093–1098.
  287. ↑ Murphy, Verity. 'Past pandemics that ravaged Europe' Arkivuar 7 tetor 2017 tek Wayback Machine. BBC News, 7 nëntor 2005.
  288. ↑ De Crespigny, fq. 514.
  289. ↑ McLaughlin, fq. 59–60.
  290. ↑ Dion Kasi 72.33. Arkivuar 8 prill 2023 tek Wayback Machine
  291. ↑ Kleiner, fq. 230.
  292. ↑ Merrony, fq. 85.
  293. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 253.
  294. ↑ Birley, Marcus Aurelius, fq. 183.
  295. 1 2 Birley, 'Hadrian to the Antonines', fq. 186–191.
  296. ↑ Kemezis, fq. 45.
  297. 1 2 Tr. Cary, ad loc.
  298. ↑ Dion Kasi lxxii. 36, 72.34
  299. 1 2 Grant, The Climax Of Rome, fq. 15.
  300. ↑ Barnes, 'Legislation against the Christians'.
  301. ↑ McLynn, Marcus Aurelius: A Life, fq. 295.
  302. ↑ Mark Aureli, Meditime, XI.3
  303. ↑ Haines, C.R., The Communings with Himself of Marcus Aurelius Antoninus, 1916
  304. ↑ The First Apology of Justin Martyr, Chapter LXVIII
  305. ↑ Për diskutimet e autenticitetit, shiko Kovac, Peter, Marcus Aurelius's Rain Miracle and the Marcomannic Ëars
  306. ↑ Dion Kasi, Roman History 71.8-10
  307. ↑ Hays, fq. xlix.
  308. ↑ Collins, fq. 58.
  309. ↑ Love, Shayla (29 qershor 2021). "The Revival of Stoicism". Vice (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 12 dhjetor 2023. Marrë më 12 dhjetor 2023.
  310. ↑ Stertz, fq. 434, duke cituar Themistius, Oratio 6.81; HA Cassius 3.5; Aurel Viktori, De Caesaribus 16.9.
  311. ↑ Hays, fq. xlviii–xlix.
  312. ↑ Hadot, fq. 22.
  313. ↑ HA Marcus i. 1, xxvii. 7; Dio lxxi. 1.1; James Francis, Subversive Virtue: Asceticism and Authority in the Second-Century Pagan World (University Park: Pennsylvania State University Press, 1995), 21 n. 1.
  314. ↑ Mark, Joshua. World History Encyclopedia. 8 maj 2018. 'Marcus Aurelius: Plato's Philosopher King' Arkivuar 20 prill 2021 tek Wayback Machine
  315. ↑ Francis, fq. 21 n.1, duke cituar Justin, 1 Apologia 1; Athenagoras, Leg. 1; Eusebius, Historia Ecclesiastica 4.26.9–11.
  316. ↑ Eusebius, Historia Ecclesiastica 4.26.9–11, përkth. dhe cit. nga Francis, 21 n. 1.
  317. ↑ Herodian, Ab Excessu Divi Marci i.2.4, tr. Echols.
  318. ↑ Thinkers at War.
  319. ↑ Kleiner, fq. 193.
  320. ↑ Mattingly & Sydenham, Roman imperial coinage, vol. III, fqq. 236.
  321. ↑ 'Column of Marcus Aurelius: Overall view, of base and column' Arkivuar 22 maj 2020 tek Wayback Machine. University of Notre Dame, Hesburgh Library.
  322. ↑ "Scenes for Comparison – The Columns of Trajan and Marcus Aurelius ¬– Classics". classics.sites.grinnell.edu (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 21 korrik 2021.
  323. ↑ van Ackeren, Marcel (2012). A Companion to Marcus Aurelius (në anglisht). John Wiley & Sons. fq. 229. ISBN 978-1118219843.
  324. 1 2 Stephens, fq. 31.
  325. ↑ Ackermann, Schroeder, Terry, Lo Upshur and Whitters, fq. 39.
  326. 1 2 McLynn, Marcus Aurelius: A Life, fq. 92.
  327. ↑ Lendering, Jona. 'Antoninus and Aelius' Livius.org. Arkivuar 22 maj 2020 tek Wayback Machine
  328. ↑ Lendering, Jona. 'Lucilla' Arkivuar 22 dhjetor 2019 tek Wayback Machine. Livius.org.
  329. 1 2 Levick, fq. 171.
  330. ↑ Gagarin, fq. 37.
  331. ↑ Benario, Herbert W. 'Marcus Aurelius (A.D. 161–180)' Arkivuar 1 shkurt 2013 tek Wayback Machine. Roman Emperors.
  332. ↑ Levick, fq. 160, 171.
  333. 1 2 3 Giacosa 1977, f. 7.
  334. ↑ Giacosa 1977, f. 8.
  335. 1 2 3 4 Levick 2014, f. 161.
  336. 1 2 Benario 2000.
  337. 1 2 Giacosa 1977, f. 9.
  338. ↑ Smith 1870, ff. view=image, q1=servianus "Julius Servianus".
  339. ↑ Smith 1870, ff. [https://quod.lib.umich.edu/m/moa/acl3129.0002.001/329?page=root, rgn=full+text, size=100, view=image, q1=hadrian, 319–322.
  340. ↑ Benario 2000, ff. "Hadrian"..
  341. ↑ Lambert 1984, ff. 2–5, 99.
  342. 1 2 3 4 5 6 Levick 2014, f. 163.
  343. 1 2 Levick 2014, f. 162.
  344. 1 2 3 4 5 6 7 8 Levick 2014, f. 164.
  345. 1 2 3 4 5 6 Giacosa 1977, f. 10.
  346. 1 2 Levick, 2014 & p162.
  347. 1 2 3 Levick 2014, f. 117.

Bibliografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Lashtësia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  • Aristides, Aelius. Orationes (në latinisht).
Trapp, Michael B. Orations. 1: Orationes 1–2. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2017. ISBN 978-0674996465.
Bird, H.W. De Caesaribus. Liverpool: Liverpool University Press, 1994. ISBN 978-0853232186.
Cary, Earnest, përkthy. Roman History. 9 vols. Loeb ed. London: Heinemann, 1914–27. OCLC 500523615. Online at LacusCurtius Arkivuar 4 prill 2021 tek Wayback Machine
  • Digest (në latinisht).
Scott, S.P., përkthy. The Digest or Pandects in The Civil Law. 17 vols. Cincinnati: Central Trust Company, 1932. OCLC 23759480. Online at the Constitution Society Arkivuar 11 nëntor 2001 tek Wayback Machine.
  • Epifaniusi i Salamis. Mbi peshat dhe masat (në latinisht).
Dean, James Elmer, ed. Epiphanius' Treatise on Weights and Measures – The Syriac Version. Chicago: University of Chicago Press, 1935. OCLC 123314338.
  • Fronto, Marcus Cornelius. The Correspondence of Marcus Cornelius Fronto: With Marcus Aurelius Antoninus, Lucius Verus, Antoninus Pius, and Various Friends (në latinisht).
Haines, Charles Reginald, përkthy. The Correspondence of Marcus Cornelius Fronto: With Marcus Aurelius Antoninus, Lucius Verus, Antoninus Pius, and Various Friends. 2 vols. Loeb ed. London: Heinemann, 1920. OCLC 476921438. Online at the Internet Archive: Vol. 1, 2.
  • Gellius, Aulus. Noctes Atticae (Netët Atike).
Rolfe, J.C., trans. The Attic nights of Aulus Gellius. 3 vols. Loeb ed. London: Heinemann, 1927–28. OCLC 59229750 (Vol. 1), OCLC 1072405870 (Vol. 2), OCLC 1021363430 (Vol. 3). Vols. 1 and 2 online at LacusCurtius.
  • Herodiani. Ab Excessu Divi Marci (History of the Roman Empire from the Death of Marcus Aurelius, në latinisht).
Echols, Edward C., përkthy. Herodian of Antioch's History of the Roman empire: From the death of Marcus Aurelius to the accession of Gordian III. Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1961. OCLC 463202486. Online at Tertullian Arkivuar 20 qershor 2010 tek Wayback Machine and Livius Arkivuar 29 dhjetor 2019 tek Wayback Machine.
Fowler, F.G.; Fowler, H.W., përkthy. The works of Lucian of Samosata. Oxford: Clarendon P., 1949. OCLC 503242210.
Alexander (në latinisht). Translation online at Tertullian Arkivuar 9 nëntor 2017 tek Wayback Machine.
Përkthime (nga latinishtja) of Historia Quomodo Conscribenda (The Way to Write History) Arkivuar 15 prill 2009 tek Wayback Machine, Imagines (A Portrait–Study) Arkivuar 10 gusht 2007 tek Wayback Machine, dhe Pro Imaginibus (Defence of the 'Portrait–Study') Arkivuar 27 mars 2009 tek Wayback Machine online at Sacred Texts, based on the Gutenberg Arkivuar 10 nëntor 2020 tek Wayback Machine e-text.
Farquharson, A.S.L., përkthy. Meditations. New York: Knopf, 1946, rishtypur në vitin 1992. OCLC 897495952.
Magie, David, përkthy. Historia Augusta. 3 vols. Loeb ed. London: Heinemann, 1921–32. Online at LacusCurtius Arkivuar 25 korrik 2021 tek Wayback Machine.
Magie, David; Birley, Anthony R. Lives of the later Caesars. London: The Folio Society, 2005. ISBN 0141935995.
  • Themistius. Orationes (në latinisht).
Penella, Robert J. The private orations of Themistius. Berkeley: University of California Press, 2000. ISBN 978-0520218215.

Moderne

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Mark_Aureli&oldid=2944427"