Myshqet

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Marhantia , shembull i bimëve të ulëta

Myshqet ose Briofitet (nga Gre.Bruon=Myshk , Phuton=Bimë) janë një grup i veçantë i bimëve të larta (kormofite) joenësore. Veçantia e tyre pasqyrohet në mungesën e rrënjës dhe indeve të mirëfillta, siç ekzistojnë tek grupet e tjera të bimëve të larta. Kjo do të thotë se shumica e myshqeve kanë kërcellin dhe gjethet, por indet që ndërtojnë ato, nuk janë mirë të diferencuara.Ndërtimi i këtyre organeve është shumë i thjeshtë dhe ato , vetëm për nga funksioni , janë të ngjashme (analoge) me organet e bimëve të tjera kormofite.Këtë ndërtim e bën edhe më të thjeshtë mungesa e indeve të vërteta përçuese , të cilat te grupet e tjera të bimëve të larta . Këtë ndërtim e bënë edhe më të thjeshtë mungesa e indeve të vërteta përçuese nëpër të cilat qarkullojnë materiet inorganike dhe organike . Pra , myshqet janë bimë pa tufa përçuese dhe për këtë hyjnë në grupin e bimëve joenësore(jovaskulare).


Shumimi[redakto | përpunoni burim]

Cikli i Zhvilimit Seksual

Myshqet shumohen në mënyrë seksuale dhe joseksuale . Këto të dy mënyra shumimi ndërrohen njëra pas tjetrës , duke formuar ciklin e shumimit. Shumimi seksual Bëhet me qeliza seksuale (gamete) , të cilat themelohen në organe seksuale ; gametet mashkullore brenda anterideve , ndërsa ato femërore brenda arkegoneve.Këto organe seksuale mbasi formojnë gamete quhen gametangje . Gametangjet formohen në pjesë të ndryshme të bimës dhe shpesh formohen në individë të ndryshëm. Në raste të këtilla , anteridi përfaqëson bimën mashkull , ndërsa arkegoni përfaqëson bimën femër. Pas formimit të spermatozoideve , të cilat janë të pasura me dy kërbaçë , të cilat i shërbejnë për lëvizje , lirohen nga anteridi dhe me kohë me lagështi lëvizin në drejtim të arkegonit , ku gjendet qeliza vezë. Nëse arrihet bashkimi formohet zigoti . Zigoti vazhdon të ndahet në truptha shumëqelizorë të quajtura embrion.Nga embrioni tek të gjitha bimët e tjera krijohet bima e re , ndërsa tek myshqet nga embrioni formohet një organ i veçantë në të cilin formohen sporet , i cili shërben për shumëzimin joseksual, dhe i cili quhet sporogon .

Shumimi Joseksual bëhet me spore.Sporet janë trupa të vegjël njëqelizorë në të cilat formohen nga qelizat amë të tyre me ndarje mejotike.Ky formim i tyre ndodh brenda kapsulës së sporogonit.Sporet , pas formimit , lirohen nga kapsula e sporogonit dhe nëse bijnë në vend të përshtatshëm do të formojnë një rrjetë fijesh ose pjesë pllakore , të gjelbër të quajtur Protonemë. Disa qeliza të protonemës fillojnë të ndahen duke formuar lëmsha të ngjashëm me sythe , të cilat me ndarje në të mëtejme do të formojnë bimën e re . Në këto bimë do të formohen pastaj Gametangjet dhe kështu vazhdon shumëzimi (tashmë seksual).[1]

Gjatë këtij cikli të shumëzimit (seksual dhe joseksual) paraqiten dy breza apo gjenerata ; njëri i pasur me gametangje dhe gamete dhe tjetri me spore . Gjenerata që mban gamete quhet GAMETOFIT (do të thotë bimë me gamete), ndërsa ai që mban spore quhet sporofit .Nga kjo kuptojmë se gjenerata gametofit fillon nga spora dhe përfundon me formimin e gameteve , ndërsa ai sporofit fillon nga zigoti dhe mbaron në qelizat amë të sporeve.Gjenerata e Gametofiteve është më dominuese .

Shumimi Vegjetativ Bëhet me ndarjen e qelizës , duke formuar truptha të veqantë shumëqelizor , por nëse shkëputen nga bima , formojnë bimë të reja.[2]

Ndarja e Myshqeve[redakto | përpunoni burim]

Myshqet paraqesin një grup relativisht të madh të bimëve të larta.Janë të njohura rreth 30 mijë lloje . Në bazë të ndërtimit dhe pamjes të tyre , divizioni i myshqeve ndahet në dy klasë : Myshqet Rrezhdore , me pamje tallusore dhe Myshqet e Vërteta , të pajisura me kërcellth dhe gjethëza.


Myshqet rrezhdore[redakto | përpunoni burim]

Në këtë klasë bëjnë pjesë myshqet me trup të shtypur, e të pajisur me pjesë gjethesh. Trupi i tyre nuk është i diferencuar në këecellth dhe gjethe, por ka pamje tallusore dhe ndërtim dorziventral. Përfaqësues i formave me tallus të shtrirë është marhantia. Marhantia rritet në vende të lagështa, buzë ujërave, burimeve dhe vendeve me hije. Trupi i saj është i shtypur dhe i ndarë në rezhde deri 2 cm të gjera, që rriten palë-palë në gjatësi deri 20 cm. Trupi i marhanties, ka ndërtim mjaft të ndërlikuar. Nga tallusi ngroten fije në trajtë shtyllash, të cilat përfundojnë me një pllakëz të sheshtë ose me rrewmba në trajtë ylli. Në pjesën pllakore formohen anteridet, prandaj ky mbajtës shënohet si mbajtës anteridesh (anterdiofor), ndërsa ndërmjet rrembave formohen arkegonet, prandaj mbajtësit e tyre quhen (arkegonoifor). Individi që ka anterdiofor cilësohet bimë mashkullore, ndërsa ai që ka arkegonoifor, bimë femërore. Në këtë grup myshqesh me tallus të shtrirë pllakor, bëjnë pjesë edhe myshqet antocerotale (Anthocerotales), me gjininë më të njohur Anthoceros. Këtu dallohen nga marhantialet me sporogon të ngritur në trajtë silike, në kapsulën e të cilit gjendet një ind steril (kolumelë), që ushqen sporet. Grup tjetër i këtyre myshqeve janë ato të rendit Jungermaniales, në të cilin bëjnë pjesë rreth 9.000 lloje. Myshqet rrezhdore me tallus të ngritur janë ato të rendit Calobryales. Këto kanë tallusin e përpjetë në trajtë kërcellthi të pajisur me pjesë në trajtë gjethesh. Megjithatë, ndërtimi i tyre është dorziventral.


Myshqet e vërteta[redakto | përpunoni burim]

Myshqet e vërteta janë të diferencuara në kërcellth dhe gjethëza, ndërsa për trualli përforcohen me rizoide të degëzuara. Gjethëzat kryesisht vendosen në mënyrë spirale nëpër kërcellth dhe më shpesh janë të ndërtuara nga një shtresë qelizash, me përjashtim të diellit të mesit që mund të jetë shumështresor. Proceset e shumëzimit seksual dhe joseksual si dhe ndërrimi i gjeneratave janë të ngjashme me ato të myshqeve të tjera. Ajo që i dallon nga myshqet rrezhdore, është sporogoni (sporofiti) më i zhvilluar i këtyre myshqeve. Sporogoni këtu është i pajisur me këmbëz të shkurtër apo të gjatë, që e ngritë kapsulën lart dhe mundëson përhapjen e sporeve. Myshqet e vërteta përfshijnë rreth 15.000 lloje të njohura deri tash. Këto ndahen në tri nënklasë: myshqet e gjelbra, myshqet e bardha dhe myshqet e zeza.

Myshqet e gjelbra janë grupi më i madh i myshqeve të vërteta. Ato karakterizohen me ngjyrën e gjelbër, me të cilën dallohen nga myshqet e tjera të vërteta. Përfaqësues i këtyre myshqeve, që rritet edhe në viset tona është plisorja e rëndomtë (Polytrichum commune). Plisorja është bimë e gjelbër, e lartë deri 20 cm, që rritet në vende me lagështi dhe me hije. Plisorja është bimë dioike. Pas fekondimit të qelizës vezë, formohet zigoti dhe embrioni, nga i cili zhvillohet sporogoni me këmbëz të gjatë dhe i mbuluar me kaliptër të thurur nga fije si qeleshe deri në pjekje të tij. Sporogoni ka kapsulë me ndërtim të ndërlikuar. Në qendër të saj gjjendet shtylla sterile (kolumela), e cila i sjell ushqim indit sporogjen, që gjendet rreth saj. Nga indi sporogjen do të formohen sporet njëqelizore haploide. Pas pjekjes së sporeve hapet kapaku i kapsulës dhe ato lirohen për t'u përhapur dhe nëse bijnë në vend të përshtatshëm do të mbijnë në protonemë penjzore. Gjini të njohura janë: Polytrichum, Mnium, Tortula, Dicranum, Fissidens, Bryum, Funaria, Ceratodon, Leucobryum, Climacium etj.


Myshqet e bardha përfaqësohen me një gjini (Sphagnum) me rreth 300 lloje, të cilat rriten në vende moçalike. Sfanjumet kanë kërcellth të degëzuar dhe të pajisur me gjethëza të vogla, të vendosura dendur nëpër degëza anësore. Pjesët e poshtme të kërcellthit janë të zhytura në ujë dhe gradualisht shkatërrohen,, duke formuar një sediment të njohur me emrin turfë ose turbë, ndërsa rritja e bimës bëhet me pjesën e sipërme. Një degëz e sipërme për çdo vit rritet më shumë se të tjerat dhe gradualisht ndahet nga bima amë dhe kështu bëhet shumëzimi vegjetativ i këtyre myshqeve. Ndërtimi i kërcellthit dhe i gjethes është shumë i thjeshtë. Ato kanë numër të madh qelizash të vdekura, të mbushura me ujë, nga të cilat vjen ngjyra e bardhë, edhe pse gjethëzat kanë qeliza me kloroplaste, por ato janë shumë të ngushta dhe ngjyra e gjelbër e tyre nuk vjen në shprehje. Shumëzimi i sfanjumeve është i ngjashëm me atë të myshqeve të gjelbra. Nga sporet e sfanjumit formohet protonema tallusore, e vetmja pjesë me rizoide, nga e cila formohet bima e re pa rizoide.

   Myshqet e zeza përfshijnë numër të vogël myshqesh, të përhapura në shkëmbinjë jogëlqerorë të Arktikut dhe Antarktikut. Këto rriten në tufa të dendura, duke formuar "livadhe" ngjyrë kafe të mbyllët. Gjini të njoura janë: Neuroloma dhe Andeaea.

Referimet[redakto | përpunoni burim]

  1. ^ Kenrick, Paul & Crane, Peter R. (1997a). "The Origin and Early Diversification of Land Plants: A Cladistic Study". Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press. ISBN 978-1-56098-730-7.
  2. ^ Berisha, Ahmet (11 janar 2017). Biologjia 10. Prishtinë: Biblioteka Kombëtare dhe Universitare e Kosovës. f. 95–96.  978-9951-07-899-3.