Ora e maleve
Ora e maleve (e pashquar: orë, e shquar: ora, shumës: orë/t) është një figurë mitologjike shqiptare që çdo njeri posedon që nga lindja, e lidhur me fatet dhe destinimin e njeriut.[1][2] Funksioni thelbësor i orës është të mbajë rendin e universit dhe të zbatojë ligjet e tij.[3]
Ora konsiderohet si një lloj perëndeshe personale që i përket vetëm një individi.[4] Orët organizojnë aspektin e gjithë njerëzimit duke ndihmuar në lindjen e çdo njeriu duke endur të ardhmen e tij.[5] Ora që i përket shtëpisë shpesh imagjinohet si një gjarpër.[6]
Ora e Veriut të Shqipërisë, së bashku me Zanat, mund të gjenden brenda besimeve popullore dhe epikeve gojore të Gegëve. Besimet popullore të Toskëve të Shqipërisë së Jugut zbulojnë figura të ngjashme mitologjike shqiptare të fatit dhe destinit, Fatia dhe Mira.[7]
Vendndodhja gjeografike e Orës
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Orët banojnë në veri të Lumit Drin në Shqipërinë e Veriut.[2] Brenda Shqipërisë Qendrore besohej se Orët ishin të pranishme kudo, "duke dëgjuar bekimet dhe mallkimet e njerëzve, të cilat pastaj përpiqeshin t'i përmbushnin shpejt".[8] Jashtë Shqipërisë Qendrore, Orët jetojnë në pyje dhe male, duke bërë banesë në përrenj, liqene dhe shpella.[2] Baron Franz Nopcsa e lidhi termin 'Ora' me Oreadet e lashta greke, "nimfat e maleve".[2]
Pamja
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Brenda folklorit dhe poezisë shqiptare, Ora është një frymë mbrojtëse që çdo njeri posedon që nga lindja. Pamja e Orës ndryshon sipas personalitetit dhe atributeve të njeriut – "një Orë e bardhë për të guximtarët dhe të zellshmit, ose një Ora e zezë për të përtacët ose frikacakët".[9]
Fatet
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Në Shqipërinë e Veriut, Orët përfaqësohen – ngjashëm me Fatien e Shqipërisë së Jugut – si një grup prej tre perëndeshash mitologjike që mblidhen natën për të kryer detyrën e "përcaktimit të fatit të fëmijës në lindje" dhe shpërndajnë favoret e tyre mbi fëmijën. Banorët e Malësisë së Dukagjinit besonin se ekzistonin tre lloje të Fatit: "e Bardha shpërndan fat të mirë dhe u dëshiron mirë njerëzve, e Verdha shpërndan fat të keq dhe hedh mallkime të liga, dhe e Zeza që vendos vdekjen".[10]
Aftësia për të transformuar
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Brenda folklorit dhe poezisë shqiptare, Orët kishin aftësinë të merrnin çdo formë që të donin, duke përfshirë "zogj, bisha, gra, ose gjarpërinj".[11]
Forma e gjarpërit
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Në Shqipërinë e Veriut, Orët "shpesh shfaqen si gjarpërinj," ngjashëm me perëndinë e Shqipërisë së Jugut Vitoren. Si Ora ashtu edhe Vitorja janë "të përfaqësuara gjerësisht si një gjarpër me brirë ari që sjell ar".[10] Historitë shqiptare përshkruajnë besimet e lidhura me gjarpërinjtë mbrojtës Orët. Cikli mitologjik i 'veprave të Mujit' zbulon aftësinë e Orës për t'i dhënë heroit fuqi të mbinatyrshme dhe shërim ndërsa është në formën e një gjarpri.[12]
Atributet
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Brenda folklorit shqiptar besohej se çdo person i caktohej një Orë në lindje, pasi kishte "aq Orë sa kishte njerëz".[4] Orët udhëtojnë me personin e tyre dhe ofrojnë mbrojtje.[13] Ora – ngjashëm me Moiraet e lashta greke – ndihmojnë në lindjen e çdo fëmije, duke përcaktuar fatin e tij ndërsa i japin bekimet e tyre fëmijës, "duke organizuar shfaqjen e njerëzimit".[14]
Fati dhe fatkeqësia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Me lindjen e çdo fëmije, shumë Orë mblidhen natën drejt shkëmbinjve për të vendosur cilësitë që do t'i jepej atij fëmije.[2] Albert i referohet studimeve të Maksimilian Lambercit, duke zbuluar se fytyrat e Orave ndryshojnë varësisht nga shkalla e lumturisë që u japin foshnjës së sapolindur. "Nëse një Orë ulërinte te dikush, fillesat e fatit të tij do të priteshin".[10] Pasi t'i caktohet një Orë një fëmije të sapolindur, pamja e saj do të ndryshojë bazuar në cilësitë e fëmijës; "një Orë e bardhë për guximtarin, ose një Orë e zezë për frikacakun".[2]
Referencat e Orave në folklor dhe poezi epike
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Siç diskuton Robert Elsie, tregime dhe legjenda brenda folklorit dhe poezisë shqiptare zbulojnë temën themelore të luftës midis të mirës dhe së keqes, "një pasqyrim e vlerave sociale siç i perceptojmë ne" (Elsie, 2015). "Tradicionalisht të kënduara në veriun e largët të Shqipërisë",[15] letërsia gojore shqiptare ka ruajtur shumë elemente arkaike, duke zbuluar gjurmë të mitologjisë greko-romake brenda saj, përfshirë Orën mitike.
Këngët e Kreshnikëve
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Këngët e Kreshnikëve – të përshkruara nga Robert Elsie si një nga "ciklet më të njohura të vargut epik shqiptar".[16] Përshkrimi më i hershëm i shkruar i epikut ishte në Shqipërinë e Veriut në fillim të shekullit të njëzetë, nga priftërinjtë françeskanë të vendosur në malësi. (Osborn, 2015, fq. 14)
Zbulohen tregimet dhe aventurat e kreshnikut Gjeto Basho Mujos dhe vëllait të tij Sokolit ndërsa udhëtojnë nëpër Shqipëri. Një komponent mitologjik i theksuar në tekst zbulohet, ndërsa vëllezët ndërveprojnë me krijesa mistike që u ndihmojnë gjatë udhëtimit të tyre[17] – një nga ato krijesa është Ora.
Orët e Mujos
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Kreshniku sllav Paji Harambashi has tri Orët e bardha, krijesa mistike në male "që gëzohen dhe luajnë" ndërsa ai kërkon Mujon. Një Orë bëhet viktimë nga Paji kur ai e kap dhe e shtrëngon krahun e saj. Tri Orët më pas kërkojnë ndihmën e Mujos për të kërkuar hakmarrje ndaj Pajit.[17]
Martesa e Halilit
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Vëllai i Mujos, Halili, niset për të kërkuar të vetmen që dëshiron të martohet, Tanushën – bijën e Mbretit në Mbretërinë e të Krishterëve. Në udhëtimin e tij ai takon një Orë që e ndihmon dhe e udhëzon drejt Tanushës.[18][19]
Mujo dhe Behuri
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Në udhëtimin e tij, Mujo takon një Orë që i thotë se duhet të vrasë kreshnikun sllav Behuri. Ndërsa Mujo dhe Behuri luftojnë, Ora ndërhyn duke e udhëzuar Mujon të shmangë Behurin dhe të përdorë thikën e helmuar të cilën Ora e kishte fshehur te Behuri, për ta vrarë atë. Me udhëzimin e Orës, Mujo vret kundërshtarin e tij,[20] duke zbuluar aftësinë e Orës për të ofruar ndihmë dhe udhëzim personit të caktuar kur ai ka nevojë.
Zuku Bajraktari
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Zuku Bajraktari kap dashnorin e fshehtë të nënës së tij, kreshnikun sllav Baloz Sedlija, si rob. Duke qenë i frikësuar nga forca e Zukut, nëna e tij ofron ta verbojë djalin. Zuku, i tallur dhe i kapur, verbohet nga nëna e tij. "Duke endur pa qëllim në male, Zuku i verbër takon një Orë që i rikthen shikimin me disa barëra dhe i thotë të marrë hakmarrje".[21] Në mesnatë, Zuku vret kreshnikun sllav Baloz Sedlija, dhe e djeg nënën e tij deri në vdekje.
Besimet dhe supersticioni
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Syri i Keq
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Syri i Keq është "një nga mallkimet e Shqipërisë". Orët e këqija dhe djajt do të shfaqeshin natën dhe pastaj do të zhdukeshin në "këngën e parë të këndës dy orë pas mesnatës, pasi tashmë ishin të pafuqishëm".[22] Në të gjithë Shqipërinë njerëzit do të vishnin lloje të ndryshme të magjive për të mbrojtur nga Orët e këqija dhe djajt. Fëmijëve mund t'u lidhej një monedhë në ballë, ose rruaza të kaltra xhami mund të lidheshin në flokët e fëmijëve dhe kuajve.[23] Edith Durham raporton se koka e tharë e një gjarpëri, e prerë me një monedhë të madhe argjendi medjidieh, është një "magji shumë e mirë" kundër Syrit të Keq. Do të mbështillej me një medalion argjendi të Shën Gjergjit, pastaj bekohej nga një prift – duke siguruar mbrojtje kundër orave të këqija dhe djajve kur vishej.[22]
Shpella magjike
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Edith Durham raporton për ngjarjet e shpeshta të mbinatyrshme në qytetin e Gjakovës, Kosovë. Në anën e malit në rrugën për në Prizren mbetet një shpellë që udhëton "milje nëntokë – disa thonë madje nën Drin". Një qytet i lashtë i braktisur mbetet brenda shpellës, me një bazar "të pajisur me të gjitha frutat, mishin, peshkun dhe rrobat më të mira dhe më të bukura".[24] Orët e këqija të maskuara si gjarpërinj do të ruajnë shpellën; sepse nëse ndonjë njeri do të prekte sendet brenda qytetit të lashtë, ata do ta "gëlltisin në errësirë".[24] Studimet e Durham brenda Shqipërisë zbulojnë se asnjë njeri nuk ka shkuar brenda shpellës për shumë vjet.
Gjarpërit mbrojtës
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Albert zbulon besime për 'gjarpërin e shtëpisë' mbrojtës në kulturën dhe supersticionet shqiptare. Nuk duhet të shqetësohet kurrë një gjarpër, edhe nëse gjendet brenda djepit të një foshnje sepse "është ora që i përket shtëpisë dhe foshnjes".[12] Ndërsa Ora ofronte mbrojtje, pamja e tyre si gjarpër mund të parashikonte edhe ngjarje të pafatit. Nëse kalon rrugën me një gjarpër para lindjes së diellit ose pas perëndimit të diellit, "parashikon vdekjen e disa prej të afërmve tuaj".[25]
Ora e Keqe
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Brenda folklorit shqiptar, roli i Orës tenton të ndryshojë. Orët shpesh përshkruhen si figura mitologjike të mira që ofrojnë mbrojtjen dhe ndihmën e tyre, por në disa tregime përshkruhen si krijesa negative dhe të rrezikshme. Brenda Shqipërisë, njerëzit besonin se Ora do t'i mbronte, ndërsa të tjerë besonin se Orët ishin krijesa të rrezikshme me qëllime të këqija. Durham raporton se ngjarjet e mbinatyrshme brenda Shqipërisë do të vepronin si një paralajmërim, me shumë që refuzonin të udhëtonin kudo afër zonave që besohej se ishin të mallkuara dhe/ose të mbrojtura nga Ora.[24]
Ngjashmëritë me figura të tjera mitologjike
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Dallimet shqiptare
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Gegët e Shqipërisë së Veriut – Zana e malit
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Zana është një figurë mitologjike brenda besimeve popullore dhe epike gojore të Gegëve të Shqipërisë së Veriut. Zanat përshkruhen si nimfa malore, dhe në mënyrë të ngjashme me Orën, jetojnë pranë burimeve në malësitë e Shqipërisë së Veriut.[26] Robert Elsie e përshkroi Zanan si "muzat e maleve" – pasi çdo mal ka Zanan e vet.[26] Siç zbulohet në poezinë epike shqiptare, Zanat vëzhgojnë betejat shqiptare, duke ofruar ndihmën dhe mbrojtjen e tyre aty ku nevojitej.
_by_Johannes_Gehrts.jpg)
Toskët e Shqipërisë së Jugut – Fatia, Mira dhe Vitore
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Vitoreja identifikohet me Fatinë dhe Mirën në besimet dhe folklorin popullor të Toskëve të Shqipërisë së Jugut. Vitoreja është një hyjni e shtëpisë e njohur si "gruaja që end"[14] – duke endur fatin e çdo personi kur lind. Vitoreja shpesh përshkruhet si një gjarpër i artë me brirë që do të siguronte mbrojtje dhe do të sillte fat të mirë familjes së shtëpisë në të cilën banon.[14]
Fatia dhe Mira janë figura mitologjike Toske që kanë një qëllim të ngjashëm me Gegët Orën dhe Zanan. Të gjetura në tregime popullore, të dyja janë figura mitologjike të fatit dhe fati, shpesh përshkruar si tri hyjnitë femërore.
Figura të tjera të ngjashme
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Fatet greke – Moirat
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Tri fatet e Mitologjisë Greke, Moirat, përfaqësohen në mënyrë të ngjashme me Orën si tri perëndesha që përcaktojnë fatin e njeriut. Ato shpesh përshkruhen duke endur, matur dhe prerë fillin, duke zbuluar kontrollin e tyre mbi jetën njerëzore. Klotho endi fillin e jetës duke përcaktuar fatin e çdo personi, Lachesisi mati fillin duke përcaktuar sa do të zgjasë jeta e dikujt, dhe Atroposi preu fillin duke treguar fundin e jetës së dikujt.[27] Moirat do të përcaktonin fatin e çdo fëmije sapo lindnin, ndërsa Ora do të prisnin deri në "natën e tretë pas lindjes së fëmijës".[14]
Mitologjia Nordike – Nornat
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Në Mitologjinë Nordike, Nornat ishin "gra mbinatyrale që kontrollonin fatet e njerëzve".[28] Siç diskutoi Snorri Sturluson, Nornat ishin tre "virgjëresha me emrat Urðr, Verðandi dhe Skuld",[29] që nënkuptonin të kaluarën, të tashmen dhe të ardhmen. Këto virgjëresha do të formonin jetën e çdo fëmije që lindte, duke caktuar fat të ndryshëm për secilin – ngjashëm me Orët. Nornat e mira, të lindura mirë, do të formonin një jetë të mirë, ndërsa Nornat e këqija ishin përgjegjëse për fatkeqësitë në jetët e njerëzve.[28]
Shiko edhe
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Burimet
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Citimet
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- ↑ Lurker 2005, f. 143.
- 1 2 3 4 5 6 Elsie 2001, f. 194.
- ↑ Doja 2005, f. 459.
- 1 2 Doja 2005, f. 457.
- ↑ Doja 2005, ff. 456, 459.
- ↑ Doja 2005, f. 458.
- ↑ Doja 2005, f. 456.
- ↑ Elsie 2001, f. 195.
- ↑ Lurker 2005, f. 143
- 1 2 3 2005, f. 457.
- ↑ Durham, M., Edith (1909). High Albania (në anglisht). Centre for Albanian Studies. fq. 61, 152. ISBN 978-1-365-91309-9.
{{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!) - 1 2 2005, f. 458.
- ↑ Elsie 2010, f. 340
- 1 2 3 4 2005, f. 456.
- ↑ Sivački Ana V. (2013). Formula specifike fillestare (hyrëse) në këngët shqipe (dekasilabike) të kreshnikëve. Instituti Balcanica. fq. 113
- ↑ Elsie & Mathie-Heck 2004, f. xi.
- 1 2 Osborn, L. (2015). Mitologjia e lashtë greke në epin modern shqiptar, "Këngët e Kreshnikëve" [PDF] fq. 15. Fayetteville: Universiteti i Arkansasit
- ↑ Elsie & Mathie-Heck 2004, f. 55.
- ↑ Osborn, L. (2015). Mitologjia e lashtë greke në epin modern shqiptar, "Këngët e Kreshnikëve" [PDF] fq. 17. Fayetteville: Universiteti i Arkansasit
- ↑ Osborn, L. (2015). Mitologjia e lashtë greke në epin modern shqiptar, "Këngët e Kreshnikëve" [PDF] (fq. 18). Fayetteville: Universiteti i Arkansasit
- ↑ Elsie & Mathie-Heck 2004, f. 171.
- 1 2 Durham, Edith M. (1909). High Albania. London: Centre for Albanian Studies. fq. 61. ISBN 978-1-365-91309-9.
{{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!); Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - ↑ Elsie 2010, f. 131
- 1 2 3 Durham, Edith (1901). High Albania (në anglisht). London: Centre for Albanian Studies. fq. 152. ISBN 978-1-365-91309-9.
{{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!) - ↑ Daniels, Cora Linn; Stevans, C. M. (2003). Encyclopædia Of Superstitions, Folklore, And The Occult Sciences Of The World (Volume II) (në anglisht). University Press of the Pacific. fq. 694. ISBN 978-1-4102-0915-3.
- 1 2 Elsie 2010, f. 496
- ↑ Alexander, Skye (2014). Fairies : The myths, legends, & lore (në anglisht). F&W Media, Incorporated. fq. 197–198. ISBN 978-1-4405-7305-7.
- 1 2 Byock, Jesse (2004). The Norse Epic of Sigurd the Dragon Slayer (në anglisht). UK: Penguin. ISBN 978-0-14-192155-6.
- ↑ Sturluson, Snorri (1992). The Prose Edda: Tales from Norse Mythology (në anglisht). University of California Press. fq. 44. ISBN 978-0-520-23477-2.
Bibliografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Alexander, Skye (2014). Fairies : The myths, legends, & lore. F&W Media, Incorporated. ISBN 9781440573057.
- Byock, Jesse (2004). The Norse Epic of Sigurd the Dragon Slayer. UK: Penguin. ISBN 9780141921556.
- Daniels, C. and Stevans, C., (2003). Encyclopædia Of Superstitions, Folklore, And The Occult Sciences Of The World (Volume II). 2nd ed. University Press of the Pacific. ISBN 978-1410209153
- Doja, Albert (2005). "Mythology and Destiny" (PDF). Anthropos (në anglisht). 100 (2): 449–462. doi:10.5771/0257-9774-2005-2-449. JSTOR 40466549.
- Durham, M. Edith (1909). High Albania. London: Centre for Albanian StudiesF1. ISBN 9781365913099
- Elsie, Robert (2001). A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture (në anglisht). London: Hurst & Company. ISBN 1-85065-570-7.
- Elsie, Robert (2010). Historical Dictionary of Albania (në anglisht). The Scarecrow Press, Inc. ISBN 978-0-8108-7380-3.
- Elsie, R. (2015). Albanian Folktales and Legends (2nd ed). London: Createspace Independent Publishers. ISBN 9781507631300
- Elsie, Robert; Mathie-Heck, Janice (2004). Songs of the Frontier Warriors (në anglisht). Wauconda, Illinois: Bolchazy-Carducci Publishers, Incorporated. ISBN 0-86516-412-6.
- Lurker, Manfred (2005). The Routledge dictionary of gods and goddesses, devils and demons (në anglisht). Routledge Taylor & Francis Group. ISBN 978-0-415-34018-2.
- Osborn, L. (2015). Ancient Greek Mythology in the Modern Albanian Epic, "Songs of the Frontier Warriors" [PDF] Fayetteville: University of Arkansas
- Sivački Ana (2013). Specific initial (introductory) formulas in Albanian (decasyllabic) songs of the frontier warriors.[Peer Reviewed] Balcanica Institute
- Sturluson, Snorri (1992). The Prose Edda: Tales from Norse Mythology. University of California Press. ISBN 9780520234772.