Origjeni

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Origjeni

Origjeni i Aleksandrisë (Greqisht: Ὠριγένης Ōrigénēs; 184/5–253/4) ose Origen Adamantius ishte teolegë i krishterë. Shpirtërisht ishte një ndër njerëzit më të fortit. Thonë se vetëm Augustini ka qenë me një përshpirtëri të tillë. Ata që e njihnin, thonin se sa më tepër njeriu që e njihte, aq më tepër bëhëj edhe e donte. Gjithnjë e më tepër i tërhiqte njerëzit për ta dashur dhe nderuar. Gjithmonë befasonte sepse gjurmonte, hulumtonte shumë dhe gjithnjë u jepte diçka të re. Euzebi historian e nderonte shumë dhe thoshte se ishte shkrimtari më i madhi asaj kohe. Origjeni u rrit në frymën e krishterë dhe gjithnjë e më tepër përparonte në dijeni. I ati i tij mburrej me të, sikurse ta dinte se ka ardhmëri dhe do të bëhëj i madh para Zotit dhe para njerzëve. Kur ia burgosin babain edhe Origjeni dëshiron të shkojë me të në burg, por këtë ia ndalon nëna e tij, duke ia fshehur gjësendet personale. Ky nëpërmes letrave të shumta e ngushëllonte babain e vet në burg. Babai i Origjenit, Leonidi, denohet me vdekje martire gjatë sundimit të Septim Severit, kinëse për mashtrime të shumta. Ai në të vërtetë ishte njeri i mirë dhe punëtor i madh. Tërë pasuria që kishte fituar, e që ishte shumë e madhe, iu konfiskua. Nëna e Origjenit mbeti e shkretë, e varfër – e kishte shtatë fëmijë. Më i madhi prej tyre ishte Origjeni. Një ndihmë materiale ju mundësua nga dikush në Aleksandri, por nuk e pranuan, sepse mendonin se bëmirësi është me fe pagane. Për këtë familje feja e pastër vlente më shumë se të gjitha pasuritë tokësore. Origjeni me një rast takohet me ipeshkvin e Aleksandrisë, Demetrin, i cili e pranon në shkollën katekistike dhe ai kështu bëhët mësues. Këtë shkollë Origjeni e udhëheq njëzet e tetë vite. Sa i përket jetës, jetonte një jetë vërtet asketike. Në një jetë të tillë i ftonte edhe nxënësit e vet. Si ligjerues i njohur i shkollës katekistike, rreth tij mblidheshin itelektualë të mëdhenj të asaj kohe, me të cilët bisedonte për probleme të ndryshme, pra edhe për filozofinë. Kjo e shtyri Origjenin të merret më seriozisht edhe me filozofinë, të cilën vendosi ta studiojë në shkollën e Amoni Sakasit, i cili ligjëronte filozofinë e Platonit. Tani Origjeni e kupton se ka bërë një gabim të madh në fëmijëri. Për të mbijetuar ai dhe familja e tij kishte shitur libra të rëndësishme të autorëve grekë, që tani e sheh se i mungojnë. Pas shkollës që e kreu, ligjëronte vetëm për të rritur, sa që mori famë të madhe në popull. Njerëzit e ftonin nga të gjitha anët për ligjërata, biseda, këshilla etj. Udhëtonte edhe në Romë, Arabi, Greqi, Antioki e gjetiu. Origjeni ishte njeri i përshpirtshëm. Edhe derisa ishte laik, me atë dije të madhe predikonte fjalën e Zotit. Më vonë u shugurua meshtar. Por e perjashtuan, pasiqë bëri një gabim të madh: duke dashur t`u ikte tundimeve, lejoi që ta kastrojnë. Për këtë arsye u detyrua ta lëshojë Aleksandrinë dhe të vendoset në Cezare. Atje themeloi një shkollë e cila kishte ndikim të madh dhe ishte shumë më e fortë se ajo e Aleksandrisë. Në këtë shkollë ai ligjëroi njëzet vite. Në vitin 250 u bë një salvim i madh ndaj të krishterëve. Gjaku i tyre shkonte si lumi. Ishte tmerr i madh, sepse perandori Deciu, si një kafshë e tërbuar me një sistem djallëzor filloi të vrasë në rend të parë klerin, pastaj intelektualët e krishterë. Me këto metoda drastike mendonte ta frikësojë popullin e thjeshtë. A thua nuk thotë edhe Ungjilli: Bjeri bariut, e delet do të shpërndahen. Origjeni e dinte mirë se nuk mund t`i shpetojë këtij salvimi. Ai shpirtërisht, moralisht dhe fetarisht ishte i përgatitur. Edhe më tepër e dinte se do t`i ndodhë një gjë e tillë, sepse të njëjtën gjë e kishte përjetuar edhe babai i tij. Fatëkeqësisht, parandjenja e tij u realizua. Nuk shkoi shumë kohë kur edhe Origjenin e burgosën dhe e munduan në mënyrat më barbare. Historiani i famshëm i asaj kohe, Euzebi, thotë për të: Ai pësoi mundime të renda, por u bëri ballë trimërisht. Nga burgu e lëshuan gati të vdekur. Zemra e madhe e Origjenit pushoi së rrahuri vetëm tri ditë pas lirimit nga burgu. Kështu u shua jeta e një filologu të madh, një historiani të shkëlqyeshëm, një filozofi, teologu dhe egzegeti të dalluar. Sipas Euzebit, Origjeni kishte shkruar mbi dy mijë tituj, ndersa shën Jeronimi thotë rreth tetëqind tituj. Sido që të jetë, për Origjenin mund të themi se ishte punëtor i madh dhe i palodhshëm në shumë lëmi. Natyrisht se në punën e vet të palodhshme bëri edhe gabime në pikpëpamje teologjike dhe dogmatike, por ai vetë thotë: Dua që jeta ime dhe veprat e mia të më japin të drejtë të quhem i krishterë.

Veprat e Origjenit[redakto | redakto tekstin burimor]

Origjeni

Predikime dhe komente, Kundër Celsit, Mbi lutjen, Kohorta mbi martirët. Vepra e tij më e njohura është Contra Celsum në të cilën shihet një pasuri e madhe e Origjenit. Këtë vepër ai e bën me shkas. Shën Ambrozi i shkruan Origjenit që t`i kundërshtojë mësimeve të Celzit, i cili mësonte se Jezusi ishte mashtrues dhe falltar, të tillë kanë qenë edhe apostujt, prandaj i thërret të krishterët që të kyçen në politiken e shtetit, pastaj edhe shteti do të kujdeset për ta. Celzi i thërret të krishterët në kolaboracionizem. Origjeni më së pari studion mendimet e këtij heretiku, prandaj fillon të përgjigjet me radhë. Origjeni thotë se të krishterët nuk mund t`i përkasin këtij shteti, i cili pikësynim ka interesin e vet dhe është i lidhur me paganizëm dhe idhujtari. Derisa shteti është me ide të tilla, nuk mund të ketë urë në mes të krishterëve dhe paganëve. Sepse këto rrugë dallojnë në mes veti dhe nuk e kanë qëllimin e njejtë. Origjeni ishte njeri i madh, punëtor, asket dhe plotësisht jetoi për Zotin dhe në shërbim të njerëzve. Tërë jetën e vet e shkriu për t`u ndihmuar njerëzve që ta njohin, ta duan dhe të shkojnë pas Krishtit. Edhe në çastet më të vështira të jetës së vet, kur përjetoi tortura të ndryshme, qëndroi besnik parimeve ungjillore. Me fe, shpresë dhe dashuri e pranoi kelkun e mundimeve, por nuk e tradhtoi Mësuesin e vet, të cilit i sherbeu tërë jetën.

Vlerësim[redakto | redakto tekstin burimor]

Origjeni (183-254) ishte pasardhës i Klementit, drejtor i shkollës biblike në Aleksandri, dhe ishte edhe më i ndikuar nga platonizmi. Ai ishte dijetar i madh teologjik, por kishte edhe prirje për spekulim. Si apologjet, Origen merr për pikënisje filozofinë greke, e jo Besëlidhjen e vjetër, dhe kjo ishte gabimi i madh i shumicës së etërve të kishës. Kështu Origjeni është autor i shumë idesh jobiblike, të cilat ndikuan negativisht në teologjinë lindore vijuese. Për këtë më 553 Kuvendi kishtar i dytë i Kostandinopojës e shpalli Origjenin heretik. Ndoshta për këtë nuk u kanonizua. Në fund shtrohet pyetja: a me të vërtetë besoi në mësimet e vet joortodokse, apo si apologjet e adaptoi krishterimin në drejtim grek që ta pranojnë më lehtësisht lëxuesit e tij gnostikë? Njö problem tjetër është ky: shumica e veprave të Origjenit na kanë arritur në përkthimin latin - ka mundësi që përkthyesit i kanë modikifuar në drejtim ortodoks.

TRINIA: Ideja e Origjenit për Trininë si hierarki e pabarabartë (ide mesoplatoniste) ndikoi në teologinë e vijuese, posaçërisht në Lindje. Origeni pohoi se Perëndi-Ati është burimi i çdo hyjnie, dhe se hyjnia e Biri rrjedh nga Ati, kurse hyjnia e Shpirit nga Biri (të dy nëpërmjet emanacionit). Prandaj nënkuptohet se Biri është pothuajse perëndi e dorës së dytë. Kjo pikëpamje quhet «subordinacionizmi», dhe ndryshohet nga «nënshtrimi», ku ruhet ideja e hyjnisë së barabartë.

Origjeni ishte i pari që përdori shprehjen «gjeneratë e përjetshme» e Birit». Gjithashtu besoi se të gjithë shpirtrat lindën para krijimit, d.m.th. jashtë kohës, por në Bibël nuk thuhet se Perëndia është jashtë kohës, po se është në një dimension tjetër ku ka një lloj kohe të ndryshëm («Te Zoti një ditë është si një mijë vjet, po edhe një mijë vjet janë si një ditë e vetme». 2 Pj 3,8). Origeni erdhi deri te ky përfundim (i gabuar) për shkak të ndikimit të filozofisë greke rreth emanacionit. Por kjo ide ishte keqkuptim i shprehjes në BR, ku «lind» do të thotë «emërtoj» ose «aktivizoj» (shih Fjalët e urta 8,22-31). Nocioni i emanacionit jep të kuptojë se hyjnia mund të komunikohet me objektin e emanacionit. Origjeni e krahason nocionin e emanacionit me atë të diellit që lind planetët. Teologjia vijuese e kishës lindore e ka zgjeruar këtë nocion: sikurse dielli rrezaton energjinë e tij, ashtu edhe ne mund të hyjnizohemi nëpërmjet rrezeve të diellit hyjnor (Perëndi-Atit). Te platonizmi nuk ndryshohet siç duhet ndërmjet Krijuesit dhe krijesave: në Bibël nuk ka grada hyjnizimi. Shenjtërim nuk është hyjnizim.

KRIJIMI: Në fillim Perëndia krijoi (ose, më mirë, lindi me emanacion) shpirtrat. Të gjithë shpirtrat lindën të jenë të barabartë në lavdi dhe aftësi, dhe të gjithë lindën me vullnet të lirë. Disa prej këtyre shpirtrave e shfrytëzuan mirë këtë liri dhe u bënë engjëj. Disa prej tyre e keqpërdorën plotësisht këtë liri dhe tani ata janë bërë shpirtra të lig; ata tani janë djaj. Grupi i tretë nuk ishin aq të padëgjueshëm, siç ishin djajt, ose aq të dëgjueshëm, siç ishin engjëjt, dhe këta, pra, grupi i tretë u bënë njerëz. Perëndia e krijoi botën tonë për të strehuar këtë grup të tretë, njerëzit. Prandaj gjendja e tyre e tanishme ishte e përshtatshme me atë që ata kishin bërë më përpara në jetën e tyre shpirtërore. Ky pohim është i ngjashëm me doktrinën e ritrupëzimit. Në të vërtetë ai i interpreton Zan 1 + 2 si dy krijime: i pari ishte shpirtëror (Zan 1), kurse i dyti material (Zan 2). Perëndia do ta ketë krijuar të dytin vetëm pas rrënies së të parit në mëkat. Ky interpretim i ngjan teorisë për boshllëkun midis Zan 1,1 dhe Zan 1,2 të parashtruar nga Zotni Skofild. Në eskatologjinë e Origjenit, gjithçka në fund do të kthehet në jokrijim, në një gjendje shpirtërore.

TRUPËZIMI: Qëndrimi i Origjenit edhe në lidhje me trupëzimin ishte i çuditshëm. Ai erdhi në përfundimin se për t’u trupëzuar, Biri kishte nevojë për ndërmjetësimin e Shpirtit. Për këtë shkak Biri u bashkua me një shpirt të padështuar që kishte lindur. Ky shpirt, i njëjësuar me Birin, erdhi për të në trupin njerëzor. Ky është ai Shpirti në trupin njerëzor që vuajti dhe vdiq. Origeni u përpoq në këtë mënyrë që ta mbronte idenë greke se ishte e pamundur që Perëndia të vuajë.

SHPIRTI: Në lidhje me Shpirtin Origjeni tha se ai është i lidhur me Perëndinë, mirëpo është i detyruar të jetojë në këtë botë materiale, e cila për të është e huaj dhe jo vendlindja e tij e vërtetë. Sipas tij, Krishti është Shpirti i vetëm që nuk ra në mëkat, që u bashkua me Logosin (parimi i arsyeshëm). E keqja vjen vetëm si pasojë e mungesës të së mirës, ndërsa çrregullimi në botë vjen si pasojë e keqpërdorimit nga ana e njeriut të vullnetit të lirë (nuk ekziston mëkat burimor). Shpagimi (i mëkateve) konsiderohej si proces progresiv, kurse larja e mëkateve si një proces të vazhdueshëm. Sipas tij, meqë asnjeri nuk është i përkryer, të gjithë duhet të kalojnë nëpër zjarr (purgator).

VDEKJA PAJTUESE E KRISHTIT: Ai kishte qëndrim të çuditshëm ndaj vdekjes pajtuese të Krishtit. Për shkak të mëkatit, me të drejtë i gjithë njerëzimi është nën pushtetin e djallit. Duke e sulmuar Krishtin, Djalli ka tejkaluar akuzat e drejta që kishte kundër mëkatarëve (sepse Krishti ishte i përkryer), dhe si ndëshkim për këtë, ai humbi pjesërisht pushtetin nga gjahu i tij njerëzor, që i takonte me të drejtë. Prandaj vdekja e Krishtit ishte një shpërblesë e paguar Djallit, ndërsa kryqi një mjet për ta mashtruar dhe mposhtur atë. Këtë botëkuptim e pranuan më vonë teologët e mesjetës. Origjeni ishte ndër të parët që filloi të besonte se ka të ngjarë që më në fund të gjithë njerëzit do të shpëtojnë, madje edhe Satani mund të pendohet. (univerzalizmi)

BIBLA: Me qëllim që t’i luftonte kritikat pagane ndaj Besëlidhjes së vjetër (që e merrnin kallëp), Origjeni u lëshua në alegorizimin dhe përshpirtërimin e tepëruar të Besëlidhjes së vjetër dhe kështu ia uli vlerat e njëmendta. Ai pohonte se duke qenë Bibla mjeti mbi të gjitha mjetet për transmetimin e së vërtetës shpirtërore, nuk ishte e nevojshme të insistohej në anën historike të saj. Kështu, Besëlidhja e vjetër filloi të konsiderohej si një minierë e teksteve dëshmuese dhe alegorive të krishterimit, dhe asgjë më tepër. Interpretimi që ai u bënte teksteve biblike ishte i çuditshëm. Sipas tij, për çdo tekst biblik ekzistojnë tri kategori domethëniesh:

a) kuptimi i fjalëpërfjalshëm,

b) zbatimi moral i tekstit që ka të bëjë me shpirtin,

c) kuptimi alegorik ose shpirtëror: ky u është i fshehur shumë lexues, ndërsa u vihet në dispozicion atyre që, me mëshirën e Shpirtit të shenjtë, u është dhënë urtësia dhe njohuria që ta kuptojnë Shkrimin e shenjtë. Më vonë këtë ide e nxori në skenë Toma Akuini.

Referenca[redakto | redakto tekstin burimor]