Speleologjia
Speleologjia (greq: spelaion-shpellë + logos-shkencë) është shkëncë e cila merret me hulumtimin e krijimit dhe zhvillimin e shpellave dhe humnerave. Speleologjia është shkencë interdisiplinare e cila shfrytëzon hulumtimet nga kimia, biologjia, gjeologjia, meteorologjia dhe hartografia: analizon dhe bënë përcjelljen e ujrave nëntokësorë.
Termi speleologji nganjëherë përdoret edhe për aktivitetin rekreativ të eksplorimit të shpellave, por ky aktivitet njihet më së shumti si eksplorim shpellash ose shpellekëmbim. Eksplorimi i shpellave dhe speleologjia shpesh lidhen ngushtë, sepse aftësitë fizike të nevojshme për studimin e tyre në vendngjarje janë të ngjashme.
Histori
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Para zhvillimit të speleologjisë moderne, John Beaumont shkroi përshkrime të detajuara të disa shpellave të Mendip në vitet 1680. Termi speleologji u krijua nga Émile Rivière në vitin 1890.[1] Para mesit të shekullit të nëntëmbëdhjetë, vlera shkencore e shpellave konsiderohej vetëm për kontributin ndaj degëve të tjera të shkencës, dhe studimet e shpellave konsideroheshin pjesë e disiplinave më të gjera si gjeografia, gjeologjia ose arkeologjia. Shumë pak studime specifike për shpellat u kryen para punës së Édouard-Alfred Martel (1859–1938), i quajtur "babai i speleologjisë moderne", i cili, përmes eksplorimeve të tij të gjera dhe të publicitizuara mirë të shpellave, prezantoi në Francë konceptin e speleologjisë si një fushë e veçantë studimi. Në vitin 1895, Martel themeloi Société de Spéléologie, organizata e parë në botë e dedikuar për shkencën e shpellave. Speleologë të tjerë të hershëm përfshijnë Herbert E. Balch.
Një kongres ndërkombëtar speleologjik u propozua në një mbledhje në Valence-sur-Rhône, Francë, në vitin 1949 dhe u mbajt për herë të parë në vitin 1953 në Paris. Bashkimi Ndërkombëtar i Speleologjisë (UIS) u themelua në vitin 1965.[2]
Rritja e speleologjisë është e lidhur drejtpërdrejt me atë të sportit të eksplorimit të shpellave, si për shkak të stimulimit të interesit dhe ndërgjegjësimit publik, ashtu edhe për faktin se shumica e punës së terenit speleologjik është kryer nga eksplorues sportivë të shpellave.