Bahá'í

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search

Bahaizmi është degë e lëvizjes babiste persiane.

Histori[redakto | redakto tekstin burimor]

Bab-i (dera, me ndikim nga imamizmi shi’it, i cili është lideri i zgjedhur nga Zoti), i cili vdiq më 1850, mëson se ai është zëvendësim për Muhammedin dhe shpall fenë e re. Mirëpo, pas vdekjes së tij, çështja e trashëgimtarit të tij rezultoi me paraqitjen e behaizmit, njërin nga nxënësit e tij është i njohur deri në vitin 1850, me emrin Mirza Husejn Ali Nuri, respektivisht me nofkën Beha’ullah (1817-1892), i cili sipas tyre është trashëgimtar direkt i Muhammedit a.s.[26]. Babai i tij ishte nëpunës, kurse ky u edukua në Teheran me vëllezërit e vet. Shoqërohej me sufitë dhe ndiqte babistët. Meqë ky tentoi të bëjë atentat ndaj Nasirudin Shahut më 1852, u burgos, por me intervenimin e qeverisë ruse, ai u lirua dhe u internua në Irak.[27] Pas daljes nga burgu, në kontakt me një grup çifutësh, hartoi programin për rrënimin e shoqërisë muslimane. Mirëpo, pasi që numri i simpatizuesve rritej në Bagdad dhe Sulejmani, ku e lejoi të qëndrojë perandoria osmane, Persia kërkoi nga Turqia që ta largojë. Mirëpo, para se të largohej nga Bagdadi, Behaullahu më 1863, në një kopsht, shpalli se ky është ai për të cilin Bab-i ka paralajmëruar se do të vijë dhe të cilit ia bëri detyrim ta përmbarojë misionin e tij.[28] Fillimisht misionin e filloi me anëtarët e familjes dhe me një numër të vogël pasuesish. Ndonëse pati probleme me të vëllain rreth trashëgimisë (behaitët e tij kundër ezelitëve të vëllait Subhulezel), megjithatë, vazhdoi të dominojë.[29] Duke parë rrezikun nga lëvizjet e tyre, perandoria osmane në vitin 1868 i ndau në dy grupe dhe njërin e dërgoi në Akra në Palestinë kurse tjetrin në Famagusta në Qipro.[30] Behaullahu që u vendos në Akra, vdiq në vitin 1892 nga sëmundja e etheve, kurse la pas vetes, sipas tyre, librin e shenjtë, Kitab’ul-akdas.[31] Pas vdekjes së tij, e zëvendësoi djali i tij i vjetër Abbas efendi, i cili pas daljes nga burgu më 1908, filloi të zhvillojë aktivitet të ngjeshur më shumë në Evropë dhe Amerikë e më pak në vendet islame. Në vitin 1920 qeveria angleze e emëroi për kalorës të perandorisë angleze. Vdiq në vitin 1921. Pas vetes la një numër veprash në arabishte dhe persishte. Disa vepra janë përkthyer edhe në gjuhët evropiane.[32]

Doktrina behaiste[redakto | redakto tekstin burimor]

Behaizmi është sekt sinkretik nga disa religjione. Disa mendojnë se doktrina e bab-it në babizëm dhe behaizëm është i ndikuar nga imamizmi.[33] Hulumtimet e shkrimeve behaiste tregojnë se behaizmi sipas “karakterit të vet para së gjithash është praktik dhe i kushton më tepër rëndësi doktrinës etike dhe sociale se sa spekulimeve teologjike dhe metafizike.” Kjo thonë analistët është edhe dallimi kryesor nga babizmi.[34]

Kurse disa perëndimorë, duke analizuar krahasimtarisht, paraqitjen e behaizmit si fe të pavarur dhe shkëputjen e tij nga gjiri islam, e krahasojnë me shkëputjen e kristianizmit nga judiazmi apo me shkëputjen e buduzmit nga hinduizmi.[35]

Analizat tregojnë se dallojnë edhe krahu iranian i behaizmit, i cili ka ruajtur frymën zanafillore dhe krahu perëndimor, i cili është i preokupuar me aspektin etik dhe social.[36]

Sipas tyre historia e njerëzimit zhvillohet në cikle. Cikli i parë ka filluar para 6000 vitesh me Adamin, kurse pasues të tij janë edhe Musa, Krishna, Buddha, Zaratustra, Isa dhe Muhamedi. I fundit dhe më i rëndësishmi është vetë ai, Behaullahu, kurse të tjerët tek do të vijnë.[37]

Behaistët besojnë në ringjalljen shpirtërore, kurse parajsa dhe skëterra nuk përshkruhen hollësisht dhe paraqesin vetëm simbole të përparimit të njeriut – ose stagnimit - në mbretërinë shpirtërore. [38]

Behaullahu e konsideron veten përmbushje të premtimit nga të gjitha religjionet mbi ripërtritësin e botës. Sipas tij, Behaullahu ka ardhur t’i eliminojë gabimet dhe mosmarrëveshjet e religjioneve të hershme dhe të konstituojë “mbretërinë e Zotit” që është synim i të gjitha religjioneve[39]dhe personalisht ky paraqet realizimin e premtimit të Bab-it, ai nëpërmjet të të cilit do të manifestohet Zoti. [40]

Sipas fjalëve të tyre, etika behaiste nuk kufizohet vetëm në anëtarët e grupit, por është e hapur për të gjithë. Luftojnë për paqë në botë si dhe për zgjidhjen e të gjitha problemeve shoqërore dhe arritjen e barabarësisë racore.[41] Unitetin e njerëzisë do ta sjell providenca e Zotit e shpallur Behaullahut.[42] Behaistët janë aktiv në tërë botën, sidomos në projekte sociale dhe ekonomike. Ata kanë status këshillues në United Nations Economic and Social Council (ECOSOC) dhe në United Natinos Children’s Fund UNICEF[43], kurse bashkëpunojnë me U.N. Ofice of Public Information etj.[44]

Organizimi[redakto | redakto tekstin burimor]

Organizimi i bashkësisë fetare zë fill në Këshillat Shpirtërore Lokale dhe Kuvendet Shpirtërore Nacionale anëtarët e të cilave i zgjedhin të gjithë besimtarët; trupi më i lartë, Kuvendi Botëror Shpirtëror quhet Shtëpia Botërore e Drejtësisë.[45]

Është interesante se në aspektin organizativ të behaistëve nuk ka klerikë, edhe pse në shumë vende janë ngritur tempuj, sikur që janë më i madhi në Vilmet, Ilionis, Los Angjeles, Çikago (e formuar më 1894 nga siriani Ibrahim Hajrullah, e disa thonë se është greko-katolik) pranë liqenit Miçigen.[46] Shumica e takimeve të behaistëve bëhen nëpër shtëpi individuale, në qendrat lokale të tyre apo të me qira.[47]

Shkrimet e shenjta[redakto | redakto tekstin burimor]

Shkrimet e shenjta behaiste përbëhen nga shkrimet e themeluesve dhe të pasardhësve të tyre. Shumica e veprave të tyre janë të shkruara në persishte, por disa janë edhe në arabishte dhe ato të fundit në anglishte. Behaullahu ka shkruar disa vepra, por më e njohur Kitab’ul- Akdas. Vepra të shenjta janë edhe: Kitab’ul-ikan[48], Heft vadi, El-Kelimat el-Meknuna. Veprat e Bab-it, sikur edhe të gjitha veprat tjera të shenjta janë tejkaluar me veprat e Behaullahut. Të gjitha shkrimet e tij quhen të shenjta, por mund të interpretohen jotekstualisht. I autorizuar për komentimin e veprave të tij nga ai ishte caktuar djali i tij dhe kështu me radhë. Sot, literatura e tyre nuk mendohet e shenjtë dhe komentohet në dritën e rrethanave të reja. [49]

Përndjekja e behaizmit[redakto | redakto tekstin burimor]

Qysh nga fillimi i paraqitjes, behaizmi është përndjekur në Lindjen e mesme, e sidomos në Iran. Shahu i fundit, Reza Pahlavi, i shpall qytetarë të rendit të dytë.

Në vitin 1921-1922 kemi përndjekjen e tyre sistematike, duke i arrestuar, përndjekur, konfiskuar pasurinë dhe duke i mbyllur qendrat e tyre. Madje edhe martesat e tyre u shpallën të pavlefshme, kurse fëmijët jashtëmartesorë. Nga viti 1932 në Teheran janë mbyllur shkollat behaiste. Këto aksione vazhduan edhe gjatë viteve të mëvonshme, më 1941, 1951, në vitet e 70-ta etj. [50]

Ndonëse fillimin e kishin brenda islamit, ata pohojnë se janë religjion i pavarur. Kështu që opininoni musliman i mendon si lëvizje joislame. Në vitin 1925 në qytetin Bab gjyqi i qytetit shpalli se behaistët janë ndarë nga islami. Po këtë e bëri edhe muftiu i madh i Egjiptit në vitin 1939.[51] Edhe disa asociacione fetare në Egjipt e gjetkë e shpallën lëvizjen behaiste jo vetëm si “fe joqiellore, por as fe përgjithësisht, por vetëm pikëpamje me synim të shkatërrimit të islamit, të krijimit të konfuzionit dhe mosbesimit në mesin e muslimanëve”.[52]

Liga Islame në Meke qortoi para dy dekadash se behaistët nëpër tërë botën po tubojnë mjete materiale dhe ia dërgojnë hebraikëve. Si kundërvlerë, Lëvizja Botërore e hebraikëve ka ndihmuar por edhe sot ndihmnon behaistët, kurse Lëvizja Botërore Cioniste në behaistët shihte aleatët e vet. Në fund të fund këtë e shpjegon fakti se qendra e behaizmit sot është Haifa, qytet në Izrael.[53]

Edhe pse behaizmi kishte pika takuese me islamin: sunizmin dhe shi’izmin, në problematikë, në hierarki, e herë-herë edhe në disa zgjidhje, megjithatë këta e mendojnë këtë sekt të papranueshëm në tërësi dhe e refuzuan si sekt heretikë.[54]

Përhapja dhe shtrirja[redakto | redakto tekstin burimor]

Behaizmi fillimisht kishte pak simpatizues, por pas vdekjes së Behaullahut në 1921 në qytetin Haifa në Izrael[55] dhe varrosjes së tij përskaj Bab-it, trupi i të cilit është transferuar në kodrën Karmel, filloi të rritet numri i tyre. Në fund të shekullit XX mendohet se lëvizja behaite kishte më tepër se 70 mijë qendra nëpër vende të ndryshme të botës. Përhapja e behaizmit jashta Lindjes së mesme ishte meritë kryesore e Abdulbehaut, trashëgimtarit të Behaullahut. Ai më 1908, pas ardhjes në sundim të Turqve të Rinj, u lirua nga burgu turk dhe më pastaj bëri disa udhëtime në Egjipt, Evropë dhe Amerikë. Çdokund formonte degë të lëvizjes. Qendrat kryesore të tyre sot janë në Azinë jugperëndimore, por qendra ekzistojnë edhe në Evropë (Londër, Frankfurt etj.), Afrikë (Adis Abeba në Etiopi, Kumbala në Ugandë, Lusaka në Zambi, Johanesburgu në Afrikën Jugore etj.) dhe Amerikën veriore (Çikago etj.) e jugore.[56] Në vitin 1963 kanë bërë edhe ndryshime të tjera në organizimin e brendshëm.[57]


Referenca[redakto | redakto tekstin burimor]


Burime[redakto | redakto tekstin burimor]

[1] Shkëputje në një studim më i gjatë. N. I.

[2] H. Laoust, Raskolu u Islamu, Zagreb, 1989, fq. 323-324.

Në zërin enciklopedik lexojmë se babizmi “është i ndikuar nga teologjia shi’ite shejhi. The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001: www.bartleby.com/65/ba/Babism.html.

Abdurrahim Ed-Dehleviu pohon se prejardhja e babizmit është prej septimalistëve, në: Shah Abdulaziz El-Imam Velijullah Ahmed Abdurrahim Ed-Dehlevij, Muhtesar et-tuhfetu’l-ithna asherijjeh, Rijad, 1404 h., fq. 23.

[3] D. B. Malyseva, Islam, në: Argumenti – casopis za drustvenu teoriju i praksu, Rijeka, nr. 2/1982, fq. 110.

[4] Babism, New Catholic Dictionary, cituar sipas: www.catholic.com/saints/ncd00948.htm.

[5] Bab’ism, Webster’s 1913 Dictionary, cituar sipas: www.webster-dictionary.org/defenition/Babism.

[6] Ka mendime se themelues i mirëfilltë i kësaj lëvizjeje është Ahmed El-Ihsai (1753-1826), në Bahrejn, shi’it, me prejardhje arabe afër Gjirit persik, për të cilin disa thonë se është nga Indonezija. H. Corbin, Islam u Iranu, IV, Sarajevë, 2000, fq. 207-234.

Veprimtaria e tij u shtri sidomos pas takimit me Kadhim Rishtiun në Teheran, prej nga shkuan në Kerbela. Rishti e zgjodhi Ali ibn Muhammedin për personalitet të përshtatshëm për sendërtimin e synimeve të tij. I. Dzananovic, Ekstremne sekte kroz historiju islama, Takvim 1976, Sarajevë, 1976, fq. 90.

Kurse revista saudite Et-Tevijjetu‘ul-islamijjeh thekson mendimin e disa historianëve se Ahmed Ihsai dhe Kadhim Rushti ishin dy priftërinj, të cilët ishin angazhuar nga imperialistët- kolonizatorët, për të goditur dhe dëmtuar islamin. Shih: Mediha Emin, El-Medhahib’ul-fikrijjeti el-muasireh, botimi I, Kairo, 1992, fq. 6, sipas: Sedat Islami, Babizmi dhe behaizmi, www.sedatislami.tk.

[7] H. Corbin, Islam u Iranu, IV, op. cit., fq. 235-239.

[8] Mani` ibn Hammad El-Xhuhenij, El-Mewsuat’ul-mujessiretu fi’l-edjani ve’l-medhahibi ve’l-ahzabi’il-measireti, I, botimi III, Rijad, 1418 h., fq. 412.

[9] Edward G. Browne, Religious Systems of the World: A Contribution to the Study of Comparative Religion, fq. 335. Sipas: http:/bahai-library.com/articles/babism.browne.html.

[10] Sipas: S. Islami.

[11] Muhammed El-Hidr Husejn, El-Kadijanijjetu we’l-behaijjetu, pa vend botimi, 1975 / 1395, fq. 63. Krhs.: Mani` ibn Hammad El-Xhuhenij, El-Mewsuat ..., I, op. cit., fq. 412.

[12] I. Dzananovic, Ekstremne sekte..., op. cit., fq. 92.

[13] H. Laoust, op. cit., fq. 326.

[14] Muhammed Ebu Zehreh, Tarih’ul-medhahib’il-islamijjeti, op. cit., fq. 217.

[15] H. Laoust, op. cit., fq. 326. M. Ebu Zehreh, Tarih’ul-medhahib’il-islamijjeti, op. cit., fq. 216-217.

Ky sekt refuzoi shumicën e doktrinës islame dhe zhvilloi sistem interesant metafizik. Sipas: C. J. Adams, op. cit., fq. 73.

[16] C. J. Adams, Bab, op. cit., fq. 73.

[17] H. Laoust, op. cit., fq. 326.

[18] Zirrin Taxh – Floka e artë, emri i vërtetë i të cilës është Fatime u lind në kazvin. Kishte dy djem dhe një vajzë. Pas hyrjes në këtë lëvizje e lëshoi familjen. Më pastaj familja hoqi dorë nga ajo. Ajo ishte vegël e kolonializmit perëndimor dhe për këtë arsye kishte për detyrë ta shformojë familjen dhe normat morale. I. Dzananovic, Ekstremne sekte..., op. cit., fq. 92.

[19] Këto dhe ndryshime të tjera tregojnë se Ali Muhammedi, i ashtuquajturi Bab-i, ishte person jo i ekuilibruar. Këtë e dëshmon edhe detyrimi i vajzave 11 vjeçare në martesë. I. Dzananovic, Ekstremne sekte..., op. cit., fq. 92.

[20] Qeveria ruse krahas lirisë së besimit të lëvizjes babiste i ndërtoi edhe dy faltoret e para për ta: të parën në Baku dhe të dytën në Ishk-Abad. I. Dzananovic, Ekstremne sekte..., op. cit., fq. 94.

[21] C. J. Adams, në: Enciklopedija zivih religija, Beograd, 1990, fq. 80.

[22] H. Laoust, op. cit., fq. 324-325.

[23] C. J. Adams, op. cit., fq. 73 dhe 80.

[24] D. B. Malyseva, Islam, op. cit., fq. 110

[25] Babism, Encyclopaedia of the Orient, i-cias.com/e.o/babism.htm.

[26] C. J. Adams, në: Enciklopedija zivih religija, op. cit., fq. 73.

[27] Ndonëse edhe Behaullahu ishte ndër atentatorët dhe iu shqiptua dënimi me vdekje, me intervenimin e Rusisë cariste, dënimi iu zvogëlua me burg dhe internim. . Dzananovic, Ekstremne sekte..., op. cit., fq. 95.

[28] H. Laoust, op. cit., fq. 326-327. Krhs.: El-Xhuhenij, El-Mewsuat..., I, op. cit., fq. 414.

[29] M. El-Hidr Husejn, op. cit., fq. 64. Krhs.: El-Xhuhenij, El-Mewsuat..., I, op. cit., fq. 414.

[30] H. Laoust, op. cit., fq. 327.

Edward G. Browne, Religious Systems of the World, op. cit., fq. 351.

Thuhet se jetoi edhe në Stamboll dhe Edrene. Werner Schelling, Jedinstvo i mir: religija behaizma, në: Religije svijeta, Zagreb, fq. 272.

[31] Shih: http://encyclozine.com/Kitab-i Aqdas.

[32] H. Laoust, op. cit., fq. 328. Edward G. Browne, Religious Systems of the World, op. cit., fq. 351. Charles H. Stileman, Followers of Beha in Persia: www.bahai-library.com/?file=stileman_folowers_baha.html/

[33] C. J. Adams, op. cit., fq. 80.

M. Ebu Zehreh pohon se behaizmi është me prejardhje nga duodecimalizmi iranian dhe se nuk mund të llogaritet ndër shkollat islame. Muhammed Ebu Zehreh, Tarih’ul-medhahib’il-islamijjeti fi’s-sijaseti ve’l-akaidi ve tarih’ul-medhahib’il-fikhijjeh, pa vend dhe vit botimi, fq. 211.

[34] C. J. Adams, op. cit., fq. 80. Shih gjerësisht: Html://encyclopedia/thefredictionary.com/Bahaism.

[35] Html://encyclopedia/thefredictionary.com/Bahaism.

[36] C. J. Adams, op. cit., fq. 80.

[37] Werner Schelling, op. cit., fq. 272. C. J. Adams, op. cit., fq. 80-81.

[38] Behaistët pohojnë se “xhenneti është i përsosur, kurse skëterra është jo e përsosur”. “Xhenneti është jeta shpirtërore kurse skëterra ështëvdekja shpirtprore.” Krhs.: Muhammed El-Hidr Husejn, op. cit., fq. 75-76.

Disa dijetarë bëjnë analogji ndërmjet behaistëve dhe batinitëve, duke thënë se sikur doktrina ashtu edhe veprimi i këtyre dy sekteve kjanë ngjashmëri. M. El-Hidr Husejn, op. cit., fq. 75 dhe 76.

[39] Werner Schelling, op. cit., fq. 272.

[40] C. J. Adams, op. cit., fq. 80.

[41] Html://encyclopedia/thefredictionary.com/Bahaism.

M. Ebu Zehreh, Tarih’ul-medhahib’il-islamijjeti, op. cit., fq. 214-215.

[42] Werner Schelling, op. cit., fq. 273-274.

Meqë proklamoi doktrinë pacifiste, behaizmi refuzoi luftën e shenjtë dhe prenë e luftës, kurse tendenca për të barazuar religjionet dhe sektet, e shtyri të proklamojë pluralizmin religjioz. Kjo sipas tyre arrihet nëpërmjet arsimimit universal të përbashkët. H. Laoust, op. cit., fq. 328-329. Krhs.: C. J. Adams, op. cit., fq. 81. Zakariyya Ahmed Muhammad Nur, Bahaism, El-A’lam ‘ul-Islam, 18 Muharram 1415: www.jamiat,org.za/isinfo/bahaism.html.

[43] Html://encyclopedia/thefredictionary.com/Bahaism.

[44] Mani` ibn Hammad El-Xhuhenij, El-Mewsuat ..., I, op. cit., fq. 417.

[45] Për rregulimin administrativ të sektit behaist shih: html://encyclopedia.thefreedictionary.com/Bahaism.

[46] C. J. Adams, op. cit., fq. 81.

Zakariyya Ahmed Muhammad Nur pohon se në SHBA ky sekt është nën ndikimin direkt të Muratorëve të Lirë dhe Klubeve Rotari. Shih në: Bahaism, El-A’lam ‘ul-Islam, 18 Muharram 1415: www.jamiat,org.za/isinfo/bahaism.html.

Mendohet se tash në SHBA ka mbi 35 qendra të behaistëve nën autoritetin e Abdul Behaut. Sipas: Margaret B. Peeke,Behaism: www.ccel.org/ccel/schaff/encyc02.behaism.html.

[47] Html://encyclopedia/thefredictionary.com/Bahaism.

Për aktivitetin politik behaist dhe bashkëpunimin e tyre me SHBA-të, Rusinë dhe vendet tjera dhe shërbimet e behaistëve në llogari të të tjerëve dhe rolin e Ibrahim Hajrullahut shih gjerësisht veprën e shkruar më 1902 nga Anton F. Haddad, An Outline of the Bahai Movement in the United States, new York City, 1902, në: http://bahai-library.com/unpubl.articles/outline.haddad.html.

[48] Gjerësisht për këtë vepër lexo: Frans Lewis, www.breacais.demon.co.uk/abs/bsr06/65_reviews2.htm.

[49] Werner Schelling, op. cit., fq. 273. C. J. Adams, op. cit., fq. 81.

[50] Werner Schelling, op. cit., fq. 274.

[51] Werner Schelling, op. cit., fq. 273. J. –R. Milot, Islam i muslimani, op. cit., fq. 128.

[52] M. Ebu Zehreh, Tarih’ul-medhahib’il-islamijjeti, op. cit., fq. 219.

[53] I. Dzananovic, Ekstremne sekte..., op. cit., fq. 97.

[54] H. Laoust, op. cit., fq. 328 dhe 329.

Mirza Husejn Ali, Behaullahu, bëri ndryshime të mëdha në sheriatin islam. Ai mendonte se Tevrati dhe Inxhili nuk janë deformuar, por i tillë është Kur’ani, kurse Isa është i shenjë, sikur edhe Triniteti që është rrugë e drejtë kah Zoti. I. Dzananovic, Ekstremne sekte..., op. cit., fq. 96.

[55] H. Laoust, op. cit., fq. 328. J. -R. Milot, op. cit., fq. 127.

[56] Werner Schelling, op. cit., fq. 272.

Madje thuhet se behaistët kanë degë në 200 vende të ndryshme, por pos Iranit janë më të koncentruar në Amerikë. Sipas: C. J. Adams, op. cit., fq. 80.

Është sinjifikative se qendra administrative e behaizmit është në qytetin Haifa në Izrael, ku gjendet Tempulli Babi me trupin e Mirza Ali Muhammedit, paraprijësin e Behaullahut. Sipas: Werner Schelling, op. cit., fq. 273.

Për shtrirjen e tyre dhe për raportet e tyre me shtetet dhe organizatat ndërkombëtare shih: El-Mewsuat ..., I, op. cit., fq. 416.

[57] El-Xhuhenij, El-Mewsuat ..., I, op. cit., fq. 415.