Shko te përmbajtja

Bishkeku

Redakto lidhjet
Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Ridrejtuar nga Bishkek)
Bishkeku
Бишкек
Kryeqytet
Sheshi Ala-Too me male në sfond
Sheshi Ala-Too me male në sfond
Flag of Bishkeku
Flamuri
Coat of arms of Bishkeku
Coat of arms
Koordinatat: 42°52′29″N 74°36′44″E / 42.87472°N 74.61222°E / 42.87472; 74.61222
VendiKirgistan
QytetiBishkeku[1]
Themelimi1825
Qeverisja
 • KryetariAibek Junushaliev
Sipërfaqja
 • Total
386,0 km2 (1,490 sq mi)
Lartësia
800 m (2.600 ft)
Popullsia
 (2025)[2][3]
 • Total
1.321.900
 • Dendësia000.034/km2 (000.089/sq mi)
Emërtimet e banorëveбишкектик, bishkektik (kirgizisht) бишкекчанин (mashkull), бишкекчанка (femër), bishkekchanin (mashkull), bishkekchanka (femër) (rusisht)
Zona kohoreUTC+06:00 (KGT)
Kodi postar
720000–720085
Prefiksi lokal(+996) 312
TargatB, E, 01
IZHNJ (2021)0.739[4]
high · 1-rë
Faqja zyrtaremeria.kg

Bishkeku,[a] i njohur më parë si Pishpek (deri në vitin 1926),[b] dhe më pas Frunze (1926–1991),[c] është kryeqyteti dhe qyteti më i madh urban i Kirgistanit. Bishkek është gjithashtu qendra administrative e Rajonit Chüy.[d] Bishkeku ndodhet pranë kufirit me Kazakistanin dhe ka një popullsi prej rreth 1.200.000 banorësh, që nga viti 2024.[5]

Bishkeka ndodhet në një lartësi prej rreth 800 metrash, pak larg skajit verior të Vargmalit Kyrgyz Ala-Too, një zgjatim i vargmalit Tian Shan. Këto male ngrihen në një lartësi prej 4,895 metrash. Në veri të qytetit, një stepë pjellore dhe butësisht e valëzuar shtrihet shumë në veri në Kazakistanin fqinj. Lumi Chüy kullon pjesën më të madhe të zonës. Bishkeku është e lidhur me Hekurudhën Turkestan-Siberi me anë të një linje degëzuese.

Bishkeku është një qytet me bulevarde të gjera dhe ndërtesa publike me fasada mermeri të kombinuara me blloqe të shumta apartamentesh në stilin sovjetik që rrethojnë oborret e brendshme. Ka edhe mijëra shtëpi më të vogla, të ndërtuara privatisht, kryesisht jashtë qendrës së qytetit. Rrugët ndjekin një model rrjete, me shumicën e të cilave të rrethuara nga të dyja anët nga kanale të ngushta ujitjeje, të cilat u sigurojnë ujë pemëve të cilat ofrojnë hije gjatë verave të nxehta.

Etimologjia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Bishkeku supozohet se është emëruar sipas lopatës së përdorur për të trazuar qumështin në fermentim.[6][7][8]

Faqja zyrtare e internetit e bashkisë së Bishkekut ofron justifikimin e mëposhtëm etimologjik për emrin e qytetit: gruaja shtatzënë e një heroi humbi një lopatë të përdorur për të trazuar kumis. Ndërsa e kërkonte, ajo papritmas lindi një djalë, të cilin e quajti Bishkek. Bishkek do të rritej dhe do të bëhej një figurë fisnike dhe pas vdekjes së tij, u varros në një kodër pranë brigjeve të Alamüdün. Atje, u ngrit një gur varri. Ndërtesa u pa dhe u përshkrua nga udhëtarët e shekujve 17 dhe 18..[9]

Nën sundimin sovjetik, nga viti 1926 deri në vitin 1991, qyteti u quajt Frunze për nder të bolshevikut Mikhail Frunze.

Klima

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Bishkek ka një klimë kontinentale të lagësht me ndikim mesdhetar, pasi temperatura mesatare në dimër është nën 0 °C (32.0 °F).[10] Reshjet mesatare janë rreth 440 milimetra (17 inç) në vit. Temperaturat mesatare ditore maksimale variojnë nga 3 °C (37.4 °F) në janar në rreth 31 °C (87.8 °F) gjatë korrikut.[11] Muajt ​​e verës dominohen nga periudha të thata, të ndërprera nga stuhi të rastit, të cilat prodhojnë erëra të forta me vrull dhe stuhi të rralla pluhuri. Malet në jug ofrojnë një kufi natyror dhe mbrojtje nga moti i dëmshëm, ashtu si edhe zinxhiri më i vogël malor që shtrihet nga veriperëndimi në juglindje. Në muajt e dimrit, stuhitë e rralla të dëborës dhe mjegulla e dendur e shpeshtë janë tiparet mbizotëruese. Ndonjëherë ka përmbysje të temperaturës, gjatë të cilave mjegulla mund të zgjasë për ditë të tëra.

Demografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Bishkek është qyteti më i populluar në Kirgistan. Popullsia e tij, e vlerësuar në vitin 2021, ishte 1,074,075. Që nga themelimi i qytetit deri në mesin e viteve 1990, rusët etnikë dhe popujt e tjerë me prejardhje evropiane (ukrainas, gjermanë) përbënin shumicën e popullsisë së qytetit. Sipas regjistrimit të vitit 1970, kirgizët etnikë përbënin vetëm 12.3%, ndërsa evropianët përbënin më shumë se 80% të popullsisë Frunze. Tani Bishkeku është një qytet kryesisht kirgiz, me 75% të banorëve të tij kirgizë, ndërsa popujt evropianë përbëjnë rreth 15% të popullsisë.[12] Pavarësisht këtij fakti, rusishtja është gjuha kryesore, ndërsa kirgizishtja vazhdon të humbasë terren, veçanërisht midis brezave të rinj.[13]

Ekonomia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Bishkek përdor monedhën kirgize, somin. Vlera e somit luhatet rregullisht, por mesatarisht është rreth 86 som për dollar amerikan që nga nëntori i vitit 2024. Ekonomia në Bishkek është kryesisht bujqësore dhe produktet bujqësore ndonjëherë shkëmbehen në rajonet periferike. Rrugët e Bishkekut janë të mbushura rregullisht me shitës prodhimesh në një vend në stil tregu. Në pjesën më të madhe të qendrës së qytetit ka një peizazh më urban me banka, dyqane, tregje dhe qendra tregtare. Mallrat e kërkuara përfshijnë vepra artizanale të punuara me dorë, të tilla si statuja, gdhendje, piktura dhe shumë skulptura të bazuara në natyrë.

Strehimi

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Ashtu si shumë qytete në shtetet pas-sovjetike, strehimi në Bishkek ka pësuar ndryshime të gjera që nga rënia e Bashkimit Sovjetik. Ndërsa strehimi më parë u shpërndahej qytetarëve në epokën sovjetike, strehimi në Bishkek është privatizuar që atëherë.

Edhe pse shtëpitë njëfamiljare po bëhen ngadalë gjithnjë e më popullore, shumica e banorëve jetojnë në apartamente të epokës sovjetike. Pavarësisht rritjes ekonomike, rritja e banesave në dispozicion ka qenë e ngadaltë me shumë pak ndërtime të reja dhe një dyfishim të çmimeve nga viti 2001 në vitin 2002. Kjo ndryshoi deri në vitet 2010 kur një bum i paparë i banesave e ka transformuar qytetin. Deri në vitin 2021, mbi 246 firma ndërtimi ishin aktive në Kirgistan, duke u përqendruar kryesisht në rezidenca luksoze, shpesh të tregtuara si akomodime 'klasë biznesi' ose 'klasë premium'. Pjesa jugore e qytetit, ku është përqendruar një pjesë e konsiderueshme e ndërtimeve të reja, përballet me një shqetësim kritik për shkak të afërsisë së saj me vijën e çarjes Issyk-Ata. E përbërë nga arkitektura e papërshtatshme ndaj sizmisë e shumicës së këtyre ndërtesave, kjo situatë përbën një kërcënim serioz për sigurinë e banorëve dhe ka shkaktuar kritika. Disponueshmëria e kufizuar e tokës i shtyn zhvilluesit privatë të futen në zonat banesore të epokës socialiste, duke rezultuar në humbjen e hapësirave të gjelbra dhe infrastrukturës jetësore sociale, duke përfshirë fushat sportive dhe fushat e lojërave.

Ata që nuk mund të përballojnë çmimin e lartë të banesave brenda Bishkekut, veçanërisht migrantët e brendshëm nga fshatrat rurale dhe qytetet e vogla provinciale, shpesh duhet të drejtohen në vendbanime informale të uzurpuar në periferi të qytetit, si Ak Jar, Ak Jol, Ak Örgö, Altyn Kazyk, Archa Beshik, Kalys-Ordo, Kayndy-2, Kelechek, Muras-Ordo dhe TETS-2 Yntymak. Këto vendbanime urbane vlerësohet se strehojnë 400,000 njerëz ose rreth 30 përqind të popullsisë së Bishkek-ut. Ndërsa shumë nga vendbanimet kanë mungesë të nevojave themelore, siç janë energjia elektrike dhe uji i rrjedhshëm, kohët e fundit, qeveria lokale ka nxitur ofrimin e këtyre shërbimeve.

Binjakëzimet

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Bishkeku është e binjakëzuar me:[14]

Shënime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. ↑ Kirgizisht: Бишкек, romanizuar: Bişkek, Rusisht: Бишкек
  2. ↑ Kirgizisht dhe Rusisht: Пишпек
  3. ↑ Kirgizisht dhe Rusisht: Фрунзе
  4. ↑ Rajoni rrethon qytetin, megjithëse vetë qyteti nuk është pjesë e rajonit, por më tepër një njësi në nivel rajoni e Kirgistanit.

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. ↑ Law on the Status of Bishkek Arkivuar 21 korrik 2011 tek Wayback Machine, 16 April 1994, article 2 (in Russian). Retrieved on 3 August 2009
  2. ↑ "Population of Kyrgyz Republic 1 Jan. 2025 year" (në anglisht). National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic. Marrë më 2025-02-01.
  3. ↑ Permanent population of the Kyrgyz Republic as of January 1, 2023
  4. ↑ "Sub-national HDI – Area Database". hdi.globaldatalab.org (në anglisht). Global Data Lab.
  5. ↑ Kyrgyzstan улуттук статистика комитети
  6. ↑ "Bishkek Capital of Islamic Culture 2014". ICESCO-En (në anglishte amerikane). Arkivuar nga origjinali më 11 nëntor 2022. Marrë më 2022-11-11.
  7. ↑ "In Kyrgyzstan, a taste of the 'purest milk imaginable'". Financial Times (në anglisht). 2022-03-26. Marrë më 2022-11-11.
  8. ↑ "This Asian country is betting on fermented horse milk to attract tourists". CNN (në anglisht). 21 korrik 2022. Marrë më 2022-11-11.
  9. ↑ "История города". Мэрия (në rusisht). Marrë më 2022-11-11.
  10. ↑ "Koppen Map" (në anglisht). Upload.wikimedia.org. Marrë më 21 nëntor 2012.
  11. ↑ "Weather and Climate-The Climate of Bishkek" (në rusisht). Weather and Climate. Marrë më 3 janar 2022.
  12. ↑ "Дем. ежегодник 2015-2019гг.xlsx" (në anglisht). National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic. Marrë më 19 shtator 2021.
  13. ↑ Komlosi-Ferdinand, Flora; Ferdinand, Siarl (25 korrik 2016). "Ferdinand, S. & Komlósi, F. 2016. The vitality of the Kyrgyz Language in Bishkek". Ijors - International Journal of Russian Studies (në anglisht). IJORS 5–2, pp. 210–226. Marrë më 10 shtator 2016.
  14. ↑ "Бишкек стал городом-побратимом Уфы". kaktus.media (në rusisht). Kaktus Media. 2017-07-14. Marrë më 2020-11-30.
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Bishkeku&oldid=2866175"