Dinosauri

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Përcjellë nga Dinosaurët)
Jump to navigation Jump to search

Dinosauri
Vargu kohor: Triassic - tani
Dinosauria montage 2.jpg
Koleksionet e disa fosileve të dinosaurëve
Klasifikimi shkencor
Mbretëria: Animalia
Filumi: Chordata
Mbirendi: Dinosauria
Owen, 1842
Grupe të njohura

Dinozaurët ishin zvarranikë,[a] të degës Dinosauria. Dinosaurët ishin "Gjigandët e Tokës" të cilët dominuan ekosistemet tokësore në një periudhë prej rreth 160 milion vjetësh, (nga fundi i periudhës Triassic, rreth 230 milion vjet më parë) deri në fund të periudhës së shkumësit (65 milion vjet më parë), dinozaurët u zhdukën në periudhën e shkumësit - terciar. Rreth 10.000 specie të shpendëve janë të klasifikuara si dinozaurë. Në gjysmën e parë të shekullit XX pjesa më e madhe e komunitetit shkencor dinte shumë pak mbi dinozaurët. Shumica e kërkimeve u filluan nga vitet 1970.

Përshkrimi[redakto | përpunoni burim]

Etimologjia[redakto | përpunoni burim]

Termi anglisht Dinosaur u zyrtarizua në vitin 1842 nga Richard Owen paleontolog anglez. Termi rrjedh nga fjalët greke δεινός (deinos e "tmerrshme", "i fuqishëm", ose "i mahnitshëm") dhe σαύρα (saura "hardhucë" ose "zvarranik"). Megjithëse emri shpesh interpretohet si një referencë për karakteristika të frikshme. Në diskutimet angleze "Dinosaur" ndonjëherë përdoret për të përshkruar një gjë të pasuksesshme ose të vjetruar.

Përkufizimi modern[redakto | përpunoni burim]

Skeleti i Triceratop në American Museum of Natural History në New York

Sipas termeve (emërtimeve) Filogjenetike, dinozaurët zakonisht janë definuar si grup i përbërë nga Triceratops, Neornites (shpendëve moderne), si dhe më të fundit si të përbashkët ancestor, dhe të gjithë pasardhësit. Gjithashtu ka qenë e rekomanduar që dinozaurët të definohen në lidhje me kohën e fundit të përbashkët ancestor e Megalosaurus dhe Iguanodon, sepse këto janë dy nga tre gjinitë e cituara nga Richard Owen.

Si rezultat përkufizimit në grupin e dinozaurëve, përfshihen edhe theropodët, sauropodomorfët, ankylosaurianët, stegosaurianët, ceratopsianët dhe ornitopodët. Këto kuptime kanë për qëllim parandalimin e konfuzioneve rreth asaj që do të thotë "dinozaur" .

Përshkrimi i përgjithshëm[redakto | përpunoni burim]


Tipare dalluese[redakto | përpunoni burim]


Histori natyrale[redakto | përpunoni burim]


Klasifikimi[redakto | përpunoni burim]

Dinozaurët ndahen në këto klasa :

  • Dinosauria
    • Saurischia (theropede dhe sauropode)
      • Herrerasaurians (grabitqaret e pare qe ecin mbi 2 kembe)
      • Theropods ( gjallesa qe ecin mbi dy kembe; shumica ishin mishngrenes)
        • Coelophysoids (Coelophysis dhe dinosaure te afert me keta)
        • Ceratosaurians (Ceratosaurus dhe abelisaurids - grabitqare te rendesishem ne epoken e Krutacit)
        • Spinosauroids ( kishin trup te gjate, krahe te shkurter dhe i ngjanin krokodileve te sotem)
        • Carnosaurians ( Allosauris dhe te aferm te tyre)
        • Coelurosaurians
          • Tyrannosauroids (dinosauret me te medhenj te te gjitha koherave; kidhin duar dhe kthetra te vogla)
          • Ornithomimosaurians (dinosaure pa dhembe; shumica e tyre ishin barngrenes)
          • Therizinosauroids (dinosaure qe ecin me dy kembe; ishin te gjithe barngrenes, kishin koka te vogla dhe kthetra te medha)
          • Oviraptorosaurians (dinosaure pa dhembe; cfare hanin dhe si jetonin nuk dihet ende)
          • Dromaeosaurids (njihen edhe si "raptor"; i ngjanin zogjve)
          • Troodontids ( te ngjashem me Dromaeosaurids, por ishin gjithckangrenes)
          • Avialans (dinosaure fluturues; ketu perfshihen eshe zogjte e sotem, dinosauret e vetem akoma jo te zhdukur)
      • Sauropodomorphes (dinosaure qe ecin me 4 kembe; kane koka te vogla, qafa te gjeta dhe disa prej tyre i ngjanin elefanteve)
        • "Prosauropods" (te aferm te Sauropodomorphes; ishin barngrenes dhe gjitckangrenes)
        • Sauropods (dinosaure shume te medhenj; ishin rreth 15 metra te gjate)
          • Diplodocoids (kishin koke dhe thonj te gjate)
          • Macronarians (kafka te ngushta; dhembe ne forme konike)
            • Brachiosaurids (qafe te gjate; kthetra te vogla)
            • Titanosaurians
    • Ornithischians
      • Heterodontosaurids
      • Thyreophorans
        • Ankylosaurians
        • Stegosaurians
      • Ornithopods
        • Hadrosaurids
      • Pachycephalosaurians
      • Ceratopsians

Shënimet[redakto | përpunoni burim]

  1. ^ Megjithëse ishin zvarranikë, mendimi se ata ishin kafshë me gjak të ftohtë ka ndryshuar kohëve të fundit; shiko Fizologjia për më shumë.

Referencat[redakto | përpunoni burim]