Eugjenika
._Image_from_Wellcome_Library.jpg)
Eugjenika[a] (nga greqishtja e lashtë: εύ̃ (eû) "i mirë" dhe -γενής (genḗs) "rritje, zhvillim") është një grup besimesh dhe praktikash kryesisht të diskredituara që synojnë të përmirësojnë cilësinë gjenetike të një popullate njerëzore.[2][3] Historikisht, eugjenistët janë përpjekur të ndryshojnë frekuencën e fenotipeve të ndryshme njerëzore duke penguar pjellorinë e atyre që konsiderohen inferiorë, shpesh përmes sterilizimit të detyruar, ose duke promovuar atë të atyre që konsiderohen superiorë.[4]
Historia bashkëkohore e eugjenikës filloi në fund të shekullit të 19-të, kur në Mbretërinë e Bashkuar u shfaq një lëvizje popullore eugjenike,[5] e cila u përhap në shumicën e vendeve evropiane (p.sh., Suedi dhe Gjermani) dhe në shumë vende të tjera, duke përfshirë Shtetet e Bashkuara, Kanadanë dhe Australinë.[6]
Historikisht, ideja e eugjenikës është përdorur për të argumentuar një gamë të gjerë praktikash që variojnë nga kujdesi para lindjes për nënat që konsiderohen gjenetikisht të dëshirueshme deri te sterilizimi i detyruar dhe vrasja e atyre që konsiderohen të papërshtatshme.[4] Për gjenetistët e popullatave, termi ka përfshirë shmangien e incestit pa ndryshuar frekuencat e aleleve; për shembull, shkencëtari britaniko-indian J. B. S. Haldane shkroi në vitin 1940 se "autobusi me motor, duke shkatërruar komunitetet e fshatrave me incest, ishte një agjent i fuqishëm eugjenik".[7] Debati se çfarë kualifikohet si eugjenikë vazhdon edhe sot.[8]
Një lëvizje shoqërore progresive që promovonte eugjenikën kishte origjinën në shekullin e 19-të, me mbështetje të larmishme, por deri në mesin e shekullit të 20-të termi ishte i lidhur ngushtë me racizmin shkencor dhe shtrëngimin autoritar. Me gjenetikën moderne mjekësore, testimi dhe këshillimi gjenetik janë bërë të zakonshme, dhe eugjenika e re ose liberale hedh poshtë programet shtrënguese në favor të zgjedhjes individuale prindërore.[9]
Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]<ref> ekzistojnë për një grup të quajtur "lower-alpha", por nuk u gjet etiketa korresponduese <references group="lower-alpha"/>
- ↑ Galton, Francis (2002) [1883]. Tredoux, Gavan (red.). Inquiries into Human Faculty and Its Development (PDF). fq. 17, 30. Marrë më 21 korrik 2023 – nëpërmjet Online Galton Archives.
what is termed in Greek, eugenes namely, good in stock, hereditarily endowed with noble qualities. This, and the allied words, eugeneia, etc., are equally applicable to men, brutes, and plants. We greatly want a brief word to express the science of improving stock, which is by no means confined to questions of judicious mating, but which, especially in the case of man, takes cognisance of all influences that tend in however remote a degree to give to the more suitable races or strains of blood a better chance of prevailing speedily over the less suitable than they otherwise would have had. The word eugenics would sufficiently express the idea; it is at least a neater word and a more generalised one than viriculture which I once ventured to use.... The investigation of human eugenics – that is, of the conditions under which men of a high type are produced – is at present extremely hampered by the want of full family histories, both medical and general, extending over three or four generations.
{{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - ↑ Black 2003, f. 370.
- ↑ Galton, Francis (1904). "Eugenics: Its Definition, Scope, and Aims". The American Journal of Sociology. X (1): 82. Bibcode:1904Natur..70...82.. doi:10.1038/070082a0. ISSN 0028-0836. Arkivuar nga origjinali më 1 mars 2006. Marrë më 1 janar 2020.
{{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 Spektorowski, Alberto; Ireni-Saban, Liza (2013). Politics of Eugenics: Productionism, Population, and National Welfare. London: Routledge. fq. 24. ISBN 9780203740231. Arkivuar nga origjinali më 19 tetor 2021. Marrë më 16 janar 2017.
As an applied science, thus, the practice of eugenics referred to everything from prenatal care for mothers to forced sterilization and euthanasia. Galton divided the practice of eugenics into two types—positive and negative—both aimed at improving the human race through selective breeding.
{{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) Gabim citimi: Invalid<ref>tag; name "Spektorowski" defined multiple times with different content. - ↑ Hansen, Randall; King, Desmond (1 janar 2001). "Eugenic Ideas, Political Interests and Policy Variance Immigration and Sterilization Policy in Britain and U.S". World Politics. 53 (2): 237–263. doi:10.1353/wp.2001.0003. JSTOR 25054146. PMID 18193564.
{{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - ↑ McGregor, Russell (2002). "'Breed out the colour' or the importance of being white". Australian Historical Studies. 33 (120): 286–302. doi:10.1080/10314610208596220. Arkivuar nga origjinali më 25 shkurt 2021. Marrë më 18 shkurt 2021.
{{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Haldane, J. (1940). "Lysenko and Genetics". Science and Society. 4 (4): 433–437. doi:10.1177/003682374000400405. Arkivuar nga origjinali më 23 qershor 2011.
{{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - ↑ A discussion of the shifting meanings of the term can be found in Paul, Diane (1995). Controlling Human Heredity: 1865 to the Present. Humanities Press. ISBN 9781573923439.
{{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - ↑ "Eugenics". Stanford Encyclopedia of Philosophy. 2022.
{{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!)