Baden-Vyrtemberg

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Flamuri zyrtar
Flag of Baden-Württemberg.svg
Flamuri shtetëror Emblema
Flag of Baden-Württemberg.svg Grosses Landeswappen Baden-Wuerttemberg.png
Statistika
Gjuha zyrtare Gjermane
Kryeqyteti: Stuttgart
Hapësira: 35.751,46 km²
Banorë: 10.631.000 (31. mars 2014)[1]
Dendësija e popullsisë: 297 Banorë në km²
Numri i papunësisë 4.2%[2]
Website: Baden-Württemberg
ISO 3166-2: DE-BW
Politika
Kryeministri: Winfried Kretschmann (B90/Grüne)
Partia në pushtet: B90/Grüne-SPD-Koalicioni
Harta
Deutschland Lage von Baden-Württemberg.svg

Baden-Württemberg (sqt. Baden Vyrtemberg) është një Republikë Federale e Gjermanisë. Për nga regjistri i banorëve dhe sipërfaqes, Baden-Vyrtembergu rradhitet në vendin e tretë.

Shtrihet në pjesën jugperëndimore të Gjermanisë, në jug mes liqenit Bodensee dhe lumit Rhein, në veri: Odenwald dhe Main, në perëndim me Rhein si në lindje dhe me Iller dhe Tauber. Republikat e tjera Gjermane fqinje janë Rheinland-Pfalz, Hessen dhe Bayerni, në jug Zvicra dhe në perëndim regjinoni françez Elsass. Kurse përmes liqenit Bodensee shtet fqinjë ka Republikën e Austrisë Vorarlberg. Kryeqyteti i saj është Stuttgarti.

Gjeografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Ne jug Baden-Vyrtemberg kufizohet me liqenin Bodensee dhe me Rheinin e larte (gjer: Hochrhein), ne perendim me Rheinin e eperm (Oberrhein). Ne veri kufirin e landit te Baden-Vyrtembergut e pershkojn malesite Odenwald dhe Tauberland, ne lindje kufizohet me Frankonine (gjer,: Franken) dhe zonen natyrore Ries, pastaj kalon pergjate lumenjeve te Danubit (gjerm.: Donau) dhe Iller si dhe Allgäun perendimore (westliche Allgäu). Republikat fqinje te Baden-Vyrtembergut jane ne lindje dhe verlindje Bayern, ne veri Hessen dhe ne veriperendim kufizohet me republiken Rheinland-pfalz. Ne perendim shtrihet ne kufi me regjionin francez Elsass. Kufirin me Zvicren e formojn kantonet zvicerane Basel-Stadt, Basel-Landschaft, Aargau, Zürich, Schaffhausen dhe Thurgau. Kantoni zviceran St. Gallen eshte i lidhur me liqenin Bodensee ne trekendeshin kufitar Gjermani, Zvicer dhe Austri. Permes liqenit Bodensee Baden-Vyrtemberg eshte gjithashtu i lidhur me republiken austriake Vorarlberg. Per shak te dialektit te perbashket aleman e ndajne edhe emrin e njejt regjional "Ländle" (sq.: lendle) respektivisht "Ländli" (sq. lendli).

Harta fizike e republikes Baden-Württemberg

Mesin Gjeografik te republikes se Baden-Vyrtembergut e formon nje statuje ne nje cope mali ne zonen kadastrale te qytetit Tübingen ♁48° 32′ 15,9″ N, 9° 2′ 28,21″ O .

Skeda:Mesi Gjeografik i republikes se Baden-Würrtemberg.jpg
Mesi gjeografik i republikes se Baden-Württembergut

Pika me e larte ne republiken e Baden-Württembergut eshte maja e Feldbergut ne Schwarzwald (sqt Shvarcvald).

Klima[redakto | redakto tekstin burimor]

Baden-Vyrtembergu shtrihet ne nje zone klimatike ne mes klimes detare ne perendim dhe klimes kontinentale ne lindje. Kjo ka per pasoje qe vendi te pershkohet her nga klima kontinentale e her nga klima detare. Per shkak te dominimit te rrymave te ajrit nga perendimi mbizoteron ndikimi i klimes kontinentale, ku ne pjesen lindore te vendit ky ndikim vjen duke u dobesuar. Shumellojshmeria e formave te siperfaqes tokesore, dmth afersia ne mes bjeshkeve dhe ultesirave, sjell ndryshim te ndjeshem te kushteve klimatike brenda distancave te shkurta[3].

Temperaturat[redakto | redakto tekstin burimor]

Per shkak te shtrirjes jugore Baden-Vyrtemberg eshte i privilegjuar ne krahasim me republikat tjera sa i perket temperaturave. Ultesira e Rheinit te eperm ka temperatura mesatare vjetore prej 10°C dhe eshte nje nder rajonet me te ngrohta te gjermanise. E privilegjuar nga ana klimatike eshte vecanerisht rajoni Kraichgau, ultesira e lumit Neckar ne veri te Stuttgartit, rajoni Bodensee, rajoni i Rheinit te larte, si dhe lugina e Tauberit. Duke u ngriturr lartesia gjeografike, temperaturat bien, keshtu ne bjeshket Schwarzwald temperaturt arrijne nje mesatare vjetore prej 4°C dhe perbejn nje nder rajonet me te ftohta te gjermanise. Nje perjashtim nga ky rregull perbene gjendja klimatike inversive, ku pozitat e larta gjeografike jane me te ngrohta se ultesirat, ngase per shkak te qetesise se ajrit ne kushte klimatike me presion te larte atmosferik, rrymat e ajrit te ftoht qe zbresin nga lartesite mblidhen ne lugina duke shkatuar temperatura me te uleta ne ultesira se ne pozita te larta gjeografike. Per kete arsye mund te percillen kushte ekstreme klimatike ne rajonin Baar, duke rene nganjehere deri nen -30°C[4].

Reshjet[redakto | redakto tekstin burimor]

Masat e ajrit qe i sjellin rrymat perendimore te ajrit mblidhen para se gjithash ne Schwarzwald dhe Odenwald, pertej ketyre mblidhen edhe ne Schwäbische Alb, ne pozitat e larta gjeografike te Keuperwaldberge dhe para Alpeve. Te reshurat sillen ne mes 2000 mm ne Schwarzwaldin jugor dhe 600 mm ne ultesiren e Rheinit te eperm e Danubit dhe Neckarit.

Ujerat[redakto | redakto tekstin burimor]

Per shkak te topografise kodrinore lumenjt dhe luginat e lumenjeve kane luajtur dhe luajne nje rol te rendesishem ne popullimin e vendbanimeve, transportit dhe historise se vendit. Perkrah Rheinat, jane per t'u vecuar Neckari dhe Danubi.

Neckar buron skaj Schwarzwaldit ne afersi te Villingen-Schweningen dhe e pershkon qendren e republikes, derisa ne veriperendim te Mannheimi bashkohet me lumin Rhein. Me 85 metra lartesi mbidetare, kjo pjese e Rheinit paraqet pjesen me te ulet te republikes. Rheini gjthashtu perbene pothuajse te gjithe kufrin perendimor dhe jugor te vendit.

Danubi perbehet nga dy burimet Brigach dhe Breg ne Schwarzwald dhe rrjedhe ne drejtim veri-lindje, i cili e ndane Schwäbische Alb ne lindje dhe Oberschwaben ne veri dhe prapa qytetit te Ulmit kalon ne republiken e Bayernit.

Nder lumenjt me te gjate jane lumenjt bineq Kocher dhe Jagst, te cilet e pershkojn pjesen veri-lindore te vendit. Krejt ne veri-lindje vendi kufizohet me lumin Main.

Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

Parahistoria[redakto | redakto tekstin burimor]

Eshte e vertetuar se rajoni i sotem i Baden-Vyrtembergut ka qene i banuar para me shume se gjysme milioni vitesh nga perfaqesues te llojit Homo. Nofulla e Mauerit e gjendur ne komunen e Mauerit si dhe Homo steinheimensis i gjendur ne qytetin e Steinheimit, te cilet klasifikohen ne llojin e njeriut Homo heidelbergensis, njihen per nje vjetersi prej rreth 500.000 perkatesisht 250.000 vjetesh dhe konsiderohen si gjetjet me te mocme te llojit Homo ne Europe.

Ekspansioni romak ne gjermanine e jugore-perendimore

Prova te rendesishme te jetes kulturore te paleolitit ne Baden-Vyrtemberg datojn nga 35.000 deri ne 40.000 vjet ne histori. Kaq te vjetra jane edhe gjetjet deri me tani te njohura te instrumenteve muzikore njerezore (nje fyell nga fildishti, i germuar me 1979 ne Geißenklösterle) dhe vepra arti (Löwenmensch), te cilat jane gjetur ne shpella ne Schwäbische Alb, sidomos ne ato te Lonetalit.

Ekspansioni romak ne gjermanine jug-perendimore sipas viteve

Para se gjithash nga koha e neolitit paraqiten prova te shumta te popullimit dhe te funeraleve nga koherat me te hershme, te cilat qe nga periudha e qeramikes lineare deshmojne per komplekse te ndryshme kulturore dhe qe paraqesin deri ne fillimin e epokes se bronzit dhe epokes se hekurit nje vije te panderprere. Te Kleinkems ne Badenin jugor gjendet miniera me e vjeter e gjermanise qe daton qe nga epoka e neolitit.

Ne kohen e Hallstattit Keltet popullonin pjese te medha te vendit. Kjo eshte e deshmuar permes shume varreve kodrinore (tumulave], nder te cilat me i njohuri eshte varri i dukes se Kelteve te Hochdorfit, si dhe varreve kodrinore nga Koha e Hallstattit si ato te Heuneburgut ose Münsterhügel ne Breisach[5].

Antika[redakto | redakto tekstin burimor]

Qe prej luftes se Çezarit ne Gali me 55 p.e.s. Rheini perbente kufirin verior te Perandorise Romake. Me 15 p.e.s romaket nen komanden e Tiberiusit kaluan alpet. Provinca Raetia e formuar rishtas shtrihej deri ne Danub dhe perfshinte edhe rajonin e sotem Oberschwaben.

Rruga tokesore mes qyteteve Mainz dhe Augsburg ishte e strategjise se vecant. Qe ajo te shkurtohej, romaket ndertuan ne vitin 73/74 nje rruge permes lugines se Kinzigut (Kinzigtal) ne Schwarzwaldin e mesem. Per ta mbrojtur kete rruge, ata themeluan qytetin Rottweil. Themelime tjera qytetesh jane nder te tjera qyteti Ladenburg, Bad Wimpfen, Rottenburg am Neckar, Heidelberg dhe Baden-Baden. Vazhdimesia e panderprere e popullimit te ketyre qyteteve eshte e siguruar vetem per qytetet Baden-Baden, Ladenburg dhe Rottweil. Rruga e ndertuar me vone permes Bad-Cannstattit e shkurtoj rrugen ne mes Mainzit dhe Augsburgut edhe me tej. Pushtimi i gjermanise jugperendimore romaket e siguronin permes betejave ne Hessenin e sotem. Ne vitin 85 perandori Domitian formoj provincen Germania superior (gjermania e eperme).

Kufiri i Perandorise Romake shtrihej nga viti 98 - 159 pergajte murit mbrojtes te Neckar-Odenwald (Neckar-Odenwald Limes), me vone pergjate murit mbrojtes se Gjermanise se eperme dhe Retise (Obergermanisch-Rätischer Limes). Pjesen e mbyllur nga muri mbrojtes ne te djathte te Rheinit dhe ne te majte te Danubit, romaket e quanin Decumates. Pjesa me veriore e republikes se Baden-Vyrtembergut nuk ka qene kurre pjese e Perandorise Romake.

Ne vitin 233 Alemanet e plackiten Dekumatesin; ne kohen e krizes se perandorise te shekullit te 3 te eres sone Romaket e dorezuan ne vitin 260 kufirin e deriatehereshem pas sulmeve te vazhdueshme dhe u terhoqen ne prapavi te Rheinit, Danubit dhe Illerit. Romaket e mbajten kufirin kesisoj deri ne vitin 406 me kalimin e Rheinit.

Mesjeta[redakto | redakto tekstin burimor]

Ne shekullin e 5. territori i Alemanise u pushtua nga Perandoria e Frankonise. Kufiri verior i Alemanise u zhvendos ne drejtim te jugut dhe perkon me kufirin e sotem te dialekteve franko-alemane. Nje çerek i territorit te Baden-Vyrtembergut ishte keshtu drejtperdrejt ne zonen e ndikimit frankon (Dioçeza e Mainzit, e Speyerit, e Wormsit dhe Würzburgut), dy çerek tjera mbeten nen ndikimin aleman (Dioçezat Konstanz, Augsburg dhe Strassburg). Ne shekullin e 8. u instaluan rajonet e quajtura "Grafschaften" si njesi administrative. Me formimin e ri te dukateve fisnore pjeset jugore te republikes se Baden-Vyrtembergut te sotem deri me perfundimin e mejsetes se vone te dukatit Schwaben, pjeset veriore gjendeshin ne territorin e Frankonise.

Ne mesjeten e vone kjo pjese ishte nder pjeset qendrore te Perandorise se Shenjtë Romake. Ishte pikenisje e shume dinastive ambicioze dhe ishte kryqezim i disa rrugeve te rendesishme tregtare. Fisnikeria e larte dhe manastiret drejtonin punimin intenziv te tokave. Ne kete proces ato themeluan shume qytete dhe e zgjeruan pushtetin e tyre. Familje te rendesishme ishin perkrah dukateve, sidomos shtepia e Salierve frankon dhe Stauferet ne Schwaben, te cilet ne kohen e tyre e fituan me lufte fronin mbreteror. Familje tjera te rendesishme ishin ajo Welfen, e cila ishte me prejardhje nga Oberschwaben, familja Zähringer dhe Habsburg si dhe familja Hohenzollern nga Unterschwaben.

Pas marrjes fund te dinastise se Stauferve ne shekullin e 13. erdhi deri te nje decentralizim i perhershem. Fuqia qendrore e perandoreve dhe mbreterve, edhe ashtu tradicionalisht e dobet, humbte keshtu vazhdimisht te drejta dhe pushtet kundrejt fuqieve ambicioze rajonale. Ky trend u be i ndjeshem sidomos ne gjermanine jug-perendimore. Si pasoj e kesaj situate erdhi deri ne ndarjen e qindra rajoneve, qyteteve perandorake, rajoneve fetare dhe fshatrave kalorsake.

Territoret e themeluara ne rajonet e dukateve Franken dhe Schwaben ne mejseten e mesme dhe te vone u deshmuan si stabile dhe dominuan deri ne vitet e ndryshimeve te medha me 1803/1806. Nder me te rendesishmet konsiderohen:

Perkrah shumellojshmerise se ndarjes horizontale u shtua edhe ndarja e te drejtave ne shume posedues brenda nje vendi. Kesisoj mund te qendronin te drejtat e shumta financiare, ekonomike, ushtarake dhe juridike vetem brenda nje fshati ne duart e shume shteteve, fisnikerive dhe familjeve te ndryshme.

Koha e re[redakto | redakto tekstin burimor]

Koha e re ishte e shenuar nga reformat dhe ambiciet ekspanzive te shteteve ne themelim te Austrise, Prusise, Frances dhe Suedise. Nga keto rezultuan Konfliktet si Lufta gjermane e bujqeve, Lufta Dridhjetvjeçare dhe Lufta Orléane, Ne territorin e Baden-Vyrtembergut te sotem, i cili mbeti jashtzakonisht i copetuar, ishte qendra kryesore e ketyre luftrave qe korresponduan ne vazhdim me pasoja per popullaten dhe ekonomine e vendit.

Reformimi dhe Lufta Orléans[redakto | redakto tekstin burimor]

Territori i mevonshem i Badenit u be vendbeteje e Konspiraciot te Opingave (Bundschuh-Verschwörung). Joß Fritz nga Untergrombach udhehoqi nga viti 1501 deri 1507 ne Principaten dioçezes se Speyerit dhe te Vorederösterreich tri konspiracione.

Qysh me 1518 dijetar te ri nga gjermania jugperendimore u njohen me teorite reformative te Martin Luterit gjate disputeve te Heidelbergut. Philip Melanchnton nga qyteti Bretten pasoj Martin Luterin ne Wittenberg dhe u be shpejt nje nga udhehqesit me te rendesishem te Reformacionit Luteran. Johannes Brenz shkoi nga Heidelbergu ne Schwäbisch Hall ku nga aty e nisi Reformacionin Luteran dhe e mbeshteti duken Christoph von Württemberg ne ndertimin e Kishes shtetorere protestante.

Lufta Orléane apo edhe Lufta gjermane e bujqeve sic njihet, fokusin kryesor e kishte ne gjermanine jugperendimore. Qysh me 1524 u mblodhen ne Stühlingen, Furtwangen dhe Biberach mijera bujq.

Diten e pashkeve te vitit 1525 mijera bujqi nga rajoni Schwaben sulmuan dhe uzurpuan kalane Weinsberg dhe vrane duken e Helfensteinit, i cili ishte dhender i Perandorit Maximilian I. Kjo veper gjakatare e bujqeve u kushtoi me humbje te simpatise. Si rrjedhoje ata u futen edhe ne Stuttgart dhe shkaterruan kala e manastire te panumerta, nder to edhe kalaja Hohenstein, manastirin e Lorchit dhe ate te Murrhardtit. Me 24. prill 1525 kryengritesit i transferuan kompetencat ushtarake kapitenit Götz von Berlichingen. Me 23. mai bujqi nga Badeni jugor pushtuan qytetin e Freiburgut ne Breisgau.

Kryengritja e bujqeve u shtyp nga nje ushtri mercenare, e cila luftoj ne emer te Lidhjes se Schwabenit, e cila ishte lidhje e fisnikerisese Schwabenit, nen udheheqjen e Georg Truchess von Waldenburg-Zeilit. Sipas perllogaritjeve ne ate shtypje te kryengritjes vdiqen 100 000 kryengrites.

Sidomos ne fisnikerine e gjermanise jugperendimore u shpernda shume shpejt reformimi. Protestanizmit te Speyerit deri me 1529 i takonin pese qytete perandorake te Baden-Vyrtembergut te sotem. Kur konti Philipp von Baden vdiq me 1533 duke mos lene trashegimtar pas vetes, territori i tij u nda ne mes dy vellezerve te tij Ernst dhe Berhard III ne Baden-Durlach'in protestant dhe Baden-Baden'in katolik. Duka Ulrich von Württemberg e nisi reformimin, kur me 1534 u kthye ne fron ne Stuttgart pas luftes fitimtare te Lauffennach'it pas pesedhjete vitesh pushtim nga Habsburget.

Lufta tridhejetevjeçare[redakto | redakto tekstin burimor]

Perandoria e Shenjte Romake pas Paqes se Vestfalise me 1648

Vendbetejat kryesore te Luftes Dridhjetevjeçare ne gjermanine jugperendimore ishin Kurfpfalz dhe Vorderösterreich, por edhe tjera rajone u shkaterruan ne mase te madhe nga plaçkitjet e ushtrive kalimtare.

Pas betejes ne Weißen Berg (sq. Kodra e Bardhe) lufta Bohemo-Pfalz'iane u zhvendos ne Kurpfalz. Ushtrite e bashkuara te dukes Peter von Mansenfeld dhe Georg Friedrich von Baden-Durlach e nenshtruan Tillyn me 1622 ne Mingolsheim. Me vone konti i Badenit, i ndare nga Mansfeldi u nenshtrua nga Tilly ne luften e Wimpfenit.

Perderisa ngjarjet luftarake u zhvendosen ne drejtim te veriut, Kurpfalzi mbeti i pushtuar nga spanjollet. Me 1632 ata u debuan nga suedezet nen udheheqjen e mbretit Gustav Adolf. Me 1634 suedezet pushtuan kalane e Philippsburgut dhe po te njejtin vit arriten deri ne rajonin e Rheinit te eperm. Me 1635 Johann von Philippsburg e ripushtoi Heidelbergun.

Ne vitin 1638 shoqerite protestanto-suedeze nen udheheqjen e Bernhard von Sachsen-Weimar'it ne luften e Rheinfeldit ne Vorderösterreich njohen disa suksese ushtarake. Por nuk shkoi gjate dhe ky sukses u kthye ne favor te trupave perandorake katolike ne lufterat e Tuttlingenit dhe Freiburgut ne vitetet 1643/44. Luftimet ne gjermanine jugperendimore zgjate deri ne perfundimin e luftes.


Me 1647 Bayerni, Suedia dhe Franca nenshkruan ne Ulm nje marreveshje armepushimi, ne rrjedhen e se ciles trupat suedeze dhe franceze te zbarkuara ne Bayern u terhoqen ne Oberschwaben dhe Württemberg. Ne Paqen e Westfalise te vitit 1648 Karl I Ludwigu rimori Pfalzin dhe titullin e humbur te kontit ne kuvendin e Regensburgut te vitit 1623. Breisach u be pjese e Frances.

Si pasjoe e Luftes dridhjetevjecare popullsia u zvogelua pergjysme, ne disa vende edhe deri ne dy te tretat, bagetia ishte shfarosur pothuajse teresisht, nje e treta e tokes pjellore mbeti e papunuar. Kesaj pjese te gjermanise iu desht nje kohe e gjate te rimekembet.

Periudha e absolutizmit[redakto | redakto tekstin burimor]

Oborri i brendshem i pallatit rezidencial ne Ludwigsburg

Ne Luften Oreleane trupat franceze shkaterruan nen udhehqjen e gjeneral Malec'ut pjesen veri-perendimore te Baden-Vyrtembergut te sotem. Ne mes viteve 1689 dhe 1693 urdheroi qe te shkaterrohen sistematikisht pothuajse te gjitha fshtrat dhe qytetet, nder te cilat edhe qytetin rezidencial te Heidelbergut me gjithe kalane, Durlach'in dhe Baden'in si dhe qytetet Mannheim, Bretten, Pforzheim e Marbach. Si rrjedhoje e kesaj gjendje nje pjese e madhe e fisnikerise se mocme nderruan vendet e rezidimit dhe themeluan rezidenca te reja ne stilin e barokut sipas shembullt te Versailles (Versajes) ne France. Keshtu u themeluan qytete baroku te planifikuara me pallate te medha, si p.sh Karlsruhe, Ludwigsburg, Rastatt, pallati rezidencial Mannheim, pallati veror Schwetzingen si dhe pallati Bruchsal e mitropolita Speyer.

Nga viti 1703 deri me 1711 Badeni verior ishte vendbeteje e trupave spanjolle dhe atyre te parndorise gjermane dhe te ketyre te fundit e trupave franceze.

1806 - 1918[redakto | redakto tekstin burimor]

Kapitullimi i revolucionareve ne Rastatt para trupave te Lidhjes Gjermane Veriore me 23 korrik 1849

Perderisa ne fillim te shekullit 19 ne territorin e Baden-Vyrtembergut te sotem egzistonin 300 shtete me te drejta territoriale, ato me renien e perandorise se shenjte romake u zvogeluan ne vetem kater shtete me te drejta territoriale. Sidomos mbreteria Württemberg dhe dukati i madh Baden ishin nder fitimtaret e medha te lufterave te koalicionit. Principatat Hohenzollern-Sigmaringen dhe Hohenzollern-Hechingen mbijetuan mediatizimin per shkak te marredhenieve te tyre te veçanta qe kishin me Napoleonin. Ndersa qyteti Wimpfen mbijetoi si territor i veçant, ngase ishte territor ekslav i Hessenit. Me 1849 revolucioni ne Baden u shtyp nga trupa intervenuese te Prusise, ushtria e Badenit u shperbe dhe nen u rimekemb nen udhehqjen e Prusise perseri. Dy shtetet Hohenzollern (Hohenzollern-Sigmaringen dhe Hohenzollern-Hechingen) u bene provinca te Prusise te quajtura Hohenzollernsche Lande. Ne luften gjermane te vitit 1866 Baden dhe Württemberg ishin ne anen e austrise dhe me perfundimin e luftes u deshte te paguajn demshperblime Prusise, e cila doli fitimtare nga kjo lufte dhe te lidhin kontrata te fshehura me Lidhjen Gjermae Veriore, qe ishte nje lidhje federative e shteteve te gjermanise veriore dhe parashkalle e krijimit te Perandorise Gjermane dhe me kete nacionalizimit te gjermanise. Kjo çoi me 1870 ne futjen e ketyre shteteve ne luften gjermano-franceze. Ne vazhden e kesaj lufte Badeni dhe Würrtembergu u lidhen me shtetin e ri te themeluar te Perandorise Gjermane dhe te udhehequr nga Prusia.

1918 - 1933[redakto | redakto tekstin burimor]

Me 1919 republika e Badenit dhe republika popullore e Württembergut miratuan kushtetuta te tyre te veçanta.

Periudha e Nacionalsocializmit[redakto | redakto tekstin burimor]

Kapja e pushtetit dhe terrori[redakto | redakto tekstin burimor]

Me 1933 qeverite e republikave u shfuqizuan ne vazhden e instalimit te totalitarizmit te nacionalsocialisteve dhe u zevendesuan me guvernator dhe lider partiak te Partise se Nazisteve, e njohur si NSDAP. Kapja e pushtetit u karakterizua dhe u mbshtet nga terrori kunder kundershtareve politik

Ne Baden lideri partiak (gjerm.: Gauleiter) Robert Wagner e emeroj veten me 11 mars 1933 president te republikes. Kete vetemerim e legalizoj ne menyre retroaktive Kryetari i Perandorise Gjermane Paul von Hindenburg me 5 mai 1933 duke i dhene titullin e guvernatorit. Postin e kryeministrit te Badenit e mori Walter Köhler. Kuvendi i Württembergut zgjodhi me 15 mars 1933 Wilhem Murrin me votat e partise naziste NSDAP, DNVP dhe Lidhjes se Bujqeve si kryminister. Me 6 mai 1933 ai u emerua si guvernator perandorak, perderisa posti i kryeministrtit i kaloi Christian Maghentalerit. Ky dualitet mbeti ne fuqi deri me perfundimin e luftes se dyte boterore.

Kundershtaret e regjimit, sidomos komunistet dhe socialdemokratet, u moren ne valen e arrestimeve kunder tyre nen arrest "mbrojtes" nga sherbimi sekret GESTAPO (Geheime Staatspolizei) dhe u internuan ne kampet Kislau (ne qytetin Bad Schönborn), Ankenbuck (ne Villingen) dhe Heuberg (ne Stetten am kalten Markt). Femrat te cilat ishin kritike ndaj regjimit u mbajten te arrestuara ne burgun Gotteszell. Udheheqesia e partise socialdemokrate SPD u rrembyen me 16 mai 1933 nga qyteti Karlsruhe ne kampin e Kislaut, ndersa arrestimi dhe internimi i tyre u inskenua publikisht.

Pas riorganizimit te parlamenteve te republikes sipas rezultateve te zgjedhjeve te dates 5 mars 1933, ato moren vendim me 8 qershor ne Württemberg perkatesisht me 9 qershor ne Baden per miratimin te ashtuquajturit Ligjit te Autorizimt, i cili parshihte bartjen e kompetencave te veçanta nga parlamentet tek qeveria. Ne votim nuk guxonin te merrnin pjese anetaret e partise komuniste tanime te ndaluar, KPD. Deputet e partise socialdemokrate te SPD abstenuan ne Württemberg ne lidhje me kete ligj, perderisa pese deputet e mbetur te kesaj partie ne parlamentin e Badenit votuan haptas me "JO" kunder ligjit. Te gjithe deputetet tjere - ne Württemberg keta ishin te partive Zentrum (Qendra), DNVP, Bauerbund (Partia e Bujqeve), CSVD dhe NSDAP - votuan pro vetshfuqizimit.

Kampi Heuberg u mbyll ne fund te vitit 1933 per shkak se kishte arritur kapacitetet. Te burgosurit u zhvendosen ne fortifikaten Oberer Kuhberg ne qytetin Ulm. Anetare te Gestapo's, SS'it dhe SA's e vrane kryetarin e socialdemokrateve Ludwig Marum me 29 mars 1934 ne kampin Kislau. Me 1936 Gestapo raportoi, se i shperbeu strukturat "ilegale" te socialdemokrateve SPD dhe partise komuniste KPD.

Vrasjet masive[redakto | redakto tekstin burimor]

Nga vrasjet masive te nazisteve kunder popullates civile gjermane ne Baden-Vyrtemberg rane viktima 12 000 hebrej, 10 000 te semure si dhe nje numer i panjohur te kundershtareve politik, por edhe rom.

Nga viti 1933 deri me 1939 nga Baden-Vyrtembergu ishin zhvendosur dy te tretat e popullates se hebrejve nga gjithsej 35 000 sa kishin jetuar me pare ne kete republike. Me 22 tetor 1940 Robert Wagner urdheroi rrembimin e 6 000 hebrejve ne kampin e Gursit. Nga atye shumica prej tyre u debuan ne kampet e perqendrimit ne europen lindore, ku edhe u shfarosen. Hebrejt e Würrtembergut nga nentori i vitit 1941 u transportuan drejtperdrejt me tren nga gjithsej 1000 persona ne drejtim te kampeve te perqendrimit ne europen lindore, sidomos Riga, Izbica, Auschwitz dhe Theresienstadt, te cilet gjithashtu u shfarosen sikurse hebrejt e Badenit.

Ne Grafeneck te Münsingen pushtetaret vrane ne kuader te aksionit T4 me shume se 10 000 pacient te klinikave psikiatrike neper dhoma te gasit. Romet, si p.sh. ne Ravensburg, u internuan ne te ashtuquajtura "Zigeunerlager" ("Kampe te ciganeve") dhe me fillimin e luftes u deportuan ne kampe te perqendrimit me qellimin e shfarosjes se tyre. Shume te burgosur te kampeve te perqendrimit ne Baden-Vyrtemberg vdiqen nga puna e detyruar. Ne Bisingen te Hechingen p.sh. puna e dhunshme u kushtoi 1000 vetave me jete tentativa per te perfituar vaj sintetik. Tjere te internuar vdiqen gjate te ashtuquajtureve marsheve te vdekjes, ku pushtetaret tentonin t'i zhvendosnin te internuarit nga kampet e perqendrimit me arritjen e trupave amerikane.

Rezistenca[redakto | redakto tekstin burimor]

Me Claus von Stauffenberg, i lindur dhe i rritur ne Stuttgart, Hans dhe Sophie Scholl, te cilet femijerine e tyre e kaluan ne Forchtenberg, Ludwigsburg dhe Ulm, si dhe me atentatorin e Hitlerit Georg Elser, i cili jetoj ne Ostalb dhe Konstanz, rrenjet e tyre i kishin kater rezistuesit me te fuqishem gjerman kunder nazismit ne Baden-Vyrtemberg.

Shembuj tjere jane Gertrud Luckner nga Freiburgu, e cila ndihmoi ne shpetimin hebrejeve duke u mundesuar ikjen e sigurt, dhe e cila u arrestua me 1943 dhe u internua ne kampin e perqendrimit ne Ravensbrück. Georg Lechleiter nga Mannheimi, i cili udhehiqte nje organizate ilegale te partise komuniste KPD dhe me 1942 u egzekutua ne Stuttgart si dhe Reinhold Frank nga Karlsruhe dhe Fritz Elsabund e Eugen Bolz nga Stuttgarti, te cilet u arrestuan si anetare te konsipracionit te dates 20 korrik 1944 dhe u egzektuan ne vitin 1945.

Gjithashtu njihen si rezistues anetaret e rrethit shkencor ekonomik te Freiburgut Walter Eucken, ipeshku Johannes Sproll, i cili u debua me gjithe dioçezen e tij, pasi qe ai nuk mori pjese ne votimin e bashkimit te Austrise me Gjermanine, si dhe Robert Bosch, i cili vendosi hebrej dhe grupe tjera te perndjekura ne fabriken e tij.

Perfundimi i luftes dhe pasojat e luftes[redakto | redakto tekstin burimor]

Ne nentor te vitit 1944 qeveria e regjimit Vichy nen komanden e mashall Pétainit dhe me urdher te Hitlerit u zhvendos nga Vichy ne Sigmaringen. Nga pikepamja e nacionalsocialisteve pallati ne Sigmaringen mbeti deri ne perfundimin e luftes qeveria zyrtare franceze.

Nga bombardimet e trupave aleate ne luften e dyte boterore nuk pesuan te gjitha qytetet ne gjermanine jugperendimore njesoj. Gjate bombardimeve te qytetit Pforzheim vdiqen me 23 shkurt 1945 brenda pak minutave 17 600 njerez. Shume rende pesuan edhe qytete Stuttgart, Mannheim, Heilbronn, Friedrichshafen, Freiburg dhe Ulm. Demtime te renda pesuan gjithashtu Karlsruhe, Reutlingen, Sindelfingen, Offenburg dhe Göppingen. Qytete tjera si p.sh. Rottweil, Heidelbergm Baden-Baden, Esslingen, Ludwigsburg, Tübingen, Villingen, Konstanz, Aalen apo Schwäbisch Gmünd mbeten pothuajse te paprekura dhe per kete shkak kane edhe sot qarshia funksionale nga periudha e paraluftes.

Ne pranveren e vitit 1945 trupat amerikane dhe franceze i munden trupat tokesore te Wehrmachtit edhe ne Baden-Vyrtemberg. Amerikanet pushtuan Mannheimin me 29 mars 1945. Stuttgartin e pushtuan trupat franceze me 22 prill 1945. Luftimet e diteve te fundit te lufes bene qe pjeserisht te shkaterrohen edhe qytetet Crailsheim Waldenburg dhe Freudenstadt.

Rruga drejt Republikes Jugperendimore[redakto | redakto tekstin burimor]

Gjendja deri me 1945
Gjendja ne mes viteve 1945-1952

Pas luftes se dyte boterore pjeset veriore te Baden-Vyrtembergut mbeten nen zonen amerikane te pushtimit, pjeset jugore dhe rajoni Hohenzollern ne qender te republikes mbeten nen zonen e pushtimit francez. Ndarja u be sipas vijave kufitare te qarqeve te meparshme, ku te gjitha qarqet pergjate autoudhes (Autobahn) A8 iu dhane zones se pushtimit amerikan. Qeverite e zonave te pushtimit themeluan me 1945/46 shtetet Württemberg-Baden ne zonen amerikane si dhe Württemberg-Hohenzollern dhe Baden ne zonen e pushtimit francez. Keto shtete u bene me 23 mai 1949 pjese e Republikes Federative te Gjermanise.

Ligji themeltar apo kushtetuta e gjermanise, (gjerm.: Grundgesetz) parashihte ne nenin 29 te saj riorganizimin territorial te gjermanise ne baze te referendumit. Mirepo ky nen nuk u zbatua fillimisht per shkak te rezervimit te kompetencave nga fuqite pushtuese. Per dallim nga ky nen, neni 118 parashihte qe tri repubikat jugperendimore te mund te benin riogranizimin territorial vetem me marreveshje te ndersjelle. Ky nen bazohej ne vendimin e kryeministrave te konfrences se 31 gushtit 1948 ne pallatin e gjuetareve ne Niederwald per themelimin e nje republike jugperendimore, e cila ishte mbajtur qysh para fillimit te konsultimeve per kushtetuten e gjermanise. Ne rast se nuk do te mund te arrihej nje marreveshje e tille, ishte vendosur qe themelimi i republikes te rregullohej me ligj te vecant ne kuader te republikes federale. Si alternative vinte ne shprehje bashkimi ne nje republike jugperendimore apo restaurimi i Badenit dhe Württembergut si njesi te veçanta (perfshire ketu edhe njesine Hohenzollern). Qeverite e zonave te pushtimit ne Württemberg-Baden dhe Württemberg-Hohenzollern ishin per alternativen e pare, pra te bashkimit ne republiken jugperendimore, ndersa qeveria ne zonen e pushtimit ne Baden per alternativen e dyte, te restaurimit ne njesi te veçanta. Marreveshja e qeverive per mbajtjen e nje referendumi deshtoi ne çeshtjen e modaliteteve e mundshme te nje referendumi. Ligji federal i miratuar me 4 mai 1951 per rregullimin e kesaj çeshtje parashihte ndarjen e kater zonave te votimit (Nordwürttemberg, Nordbaden, Südwürttemberg-Hohoenzollern, Südbaden). Bashkimi ne nje republike te vetme konsiderohej i vlefshem, nese dy te tretat e votuesve te pergjithshem te te kater zonave te votimit votojn numerikisht pro bashkimit ose nese tri nga kater zonat e votimit si njesi gjeografike votojn pro bashkimit. Pasi qe votimi pro bashkimit ne nje republike te vetme mund te parashihej, meqenese ishin mbajtur votime testuese ne dy zont e Württemebergut, ne ate jugor dhe verior, por edhe ne Badenin verior, ky rregullim me ligj e favorizonte bashkimin e ketyre zonave ne nje republike te vetme. Qeveria e Badenit jugor per kete shkak e atakoi kete ligj para gjykates kushtetuese, mirepo pa sukses.

Para referendumit, i cili u mbajt me 9 dhjetor 1951, kishte dispute te ashpra ne mes kundershtareve dhe ithtareve te nje republike jugperendimore. Perfaqesuesit eminent te bashkimit ne nje republike jugperendimore ishte kryeministri i njesise Württemberg-Baden Reinhold Maier dhe Kryetari i njesise Württemberg-Hohenzollern Gebhard Müller, perfaqesues kryesore ne kundershtimin e nje republike jugperendimore ishte Kryetari i njesise Baden Leo Wohleb. Gjate votimeve qytetaret ne dy pjeset e Württembergut votuan me 93% pro bashkimit te republikes, ne Badenin verior (Nordbaden) votuan 57% pro bashkimit, perderisa qytetaret ne Badenin jugor (Südbaden) votuan me 38% pro bashkimit. Keshtu ne tre nga kater zonat e votimit kishte nje shumice per themelimin e nje republike jugperendimore dhe ne kete menyre u hap rruga per krijimin e nje republike ne jugperendim te vendit. Sikur te kishte qene votimi i vlefshem per gjithe Badenin si njesi e vetme, do te kishte rezultuar me 52% kunder bashkimit dhe do te kishte fituar alternativa e restaurimit te republikave Baden dhe Württemberg si republika te vecanta.


Demografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Ekonomia[redakto | redakto tekstin burimor]

Kultura[redakto | redakto tekstin burimor]

Politika[redakto | redakto tekstin burimor]

Referencat[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ http://www.statistikportal.de/Statistik-Portal/de_zs01_bw.asp
  2. ^ ë
  3. ^ http://www.dwd.de/bvbw/appmanager/bvbw/dwdwwwDesktop?_nfpb=true&_pageLabel=_dwdwww_spezielle_nutzer_energiewirtschaft_historisch&T26607173141161345039102gsbDocumentPath=Navigation%2FOeffentlichkeit%2FKlima__Umwelt%2FKlimadaten%2Fkldaten__kostenfrei%2Fdaten__gebietsmittel__node.html%3F__nnn%3Dtrue
  4. ^ http://www.dwd.de/bvbw/appmanager/bvbw/dwdwwwDesktop?_nfpb=true&_pageLabel=_dwdwww_spezielle_nutzer_energiewirtschaft_historisch&T26607173141161345039102gsbDocumentPath=Navigation%2FOeffentlichkeit%2FKlima__Umwelt%2FKlimadaten%2Fkldaten__kostenfrei%2Fdaten__gebietsmittel__node.html%3F__nnn%3Dtrue
  5. ^ Gesamtübersicht zur Steinzeit in Baden-Württemberg s. Keefer.