Haxhi Qamili
Haxhi Qamili ose Qamil Baba "prijës" i kryengritjes fshatare të Shqipërisë së Mesme kundër Princ Vidit dhe Shqipërisë së pavarur.
Përmbajtja |
Jeta [redakto]
Lindja e tij nuk dihet. Haxhi Qamili një personazh enigmatik,që në kohën që fuqitë caktuan në Shqipëri Princ Vidin për të qeverisur, ai bëri një kryengritje fshatare me parrulla nga më të ndryshmet.
Historia [redakto]
Haxhi Qamili është një figurë pak e njohur në historinë shqiptare. Udhëheqësit shpirtërorë dhe liderët e vërtetë të kryengritjes ishin myftiu i Tiranës, myftiu i Kavajës, ca figura jo shumë të qarta për historinë. Haxhi Qamili ishte thjesht ai fshatari që u bë krahu i armatosur.
Vlerësimi në kohen e komunizmit [redakto]
Gjatë periudhës së monizmit nuk mund të merreshin dhe të fryheshin ata që ishin në krye të kryengritjes që ishin imamë, dhe u përzgjodh Haxhi Qamili. Fakti është që ai sot është kthyer në një simbol të një mentaliteti, një mënyre veprimi. Nga kjo pikëpamje është mirë që shërben si një simbol. Mjafton të shfletosh revistat dhe gazetat e kohës deri në vitin 1944, ku nuk gjen në mënyrë absolute asnjë prononcim pozitiv as nga të majtët dhe as nga të djathtët, as nga përfaqësuesit e "vegjëlisë" dhe as nga përfaqësuesit e bejlerëve. Po t'i referohemi dhe periudhës së vetë viteve 1914 dhe 1916, edhe Shqipërisë së stabilizuar të viteve '20-'30 apo qoftë dhe në kohën e Italisë e kështu me radhë, nuk kemi ndonjë vlerësim për të. Vetëm pas Luftës filloi të ketë një vlerësim. Duhet këmbëngulur që dhe në kohën e monizmit ka pasur historianë që kanë qenë kundër këtij pozitivizmi të kësaj figure groteske. Mund të përmend historianin Skënder Luarasi, djalin e Petro Nini Luarasit, si një patriot dhe figurë e njohur në Shqipërinë e viteve '60. Ai këmbënguli deri në fund kundër kthimit në hero të Haxhi Qamilit.
.jpg)
Në kohën e monizmit çdo kryengritje në çdo kohë duhet të gjetur shembuj që populli shqiptar kishte luftuar për liri dhe barazi, madje ndonjëherë flitej dhe për socializëm. Në këtë periudhë ngjarje më të bukur për t'u masakruar historia për të përdorur këtë kryengritje për qëllime politike nuk kishte. Gjithmonë gjendeshin njerëz të gatshëm për të shkelur mbi parimin e tyre apo mbi mënyrën e tyre të menduarit për hir të një rroge. Dhe në fakt u gjetën një tufë e mirë historianësh që kryengritjen reaksionare të Haxhi Qamilit e kthyen në kryengritje revolucionare që do të shpëtonte Shqipërinë. Kjo pikëpamje mbisundoi deri në fillim të viteve 1990 me të keqen që ne pas viteve 1990 kaluam në ekstremin tjetër. Unë vazhdojë të theksoj faktin që ajo kryengritje nga gjysma e mbrapa pati një moment të luftës kundër bejlerëve. Nëse do ta lidhim me realitetin sot, mos harrojmë që aq e fortë ishte klasa e bejlerëve atëherë sa që as Zogu nuk arriti të bënte dot reformën agrare, pavarësisht premtimit të bërë. Për Princ Vidin as që bëhej fjalë t'ua dilte. Kjo vinte pasi ajo klasë ishte e lidhur fortë me të shkuarën dhe ishte reaksionare kundrejt çdo lloj ndryshimi. Një gjë është e vërtetë, që klasa e bejlerëve ishte po aq reaksionare sa klasa e obskurantistëve myslimanë, por që kishte kuptuar një gjë, që Turqisë i kishte ardhur fundi në Shqipëri. Obskurantistët nuk donin të kuptonin që Turqia kishte vdekur në vendin tonë. Ndërkohë reformën agrare që Zogu la në mes, arritën ta bënin vetëm komunistët në vitin 1946 dhe që është spekulimi më i madh i tyre kundrejt Ahmet Zogut.
Përshkrimet e të huajve [redakto]
Për hir të së vërtetës historike duhet thënë që disa shkrime bashkëkohore, sidomos të të huajve që janë më të ftohtë se ato shqiptare, krahas obskurantizmit, vullnetit të kësaj klase reaksionare për kthimin nën Turqinë, duke qenë kundër Pavarësisë së Shqipërisë, shohin dhe një komponentë të luftës kundër klasës së bejlerëve. Duhet theksuar që këtë komponent në të vërtet e kishte kjo kryengritje, por që ishte dytësore në qëllimet e kryengritjes. Për fshatarët, meqenëse u bë kjo kryengritje, thanë "me që na dolën në shteg dhe bejlerët, hajde t'u biem dhe atyre". Ky komponent ka ekzistuar në kryengritje sidomos nga gjysma e mbrapa e zhvillimit të saj. Kjo është një nga arsyet që i bëri bllok bejlerët, sepse panë dhe rrezikun e tyre te kjo kryengritje.
Nuk ka asnjë diskutim që prona feudale në atë kohë ishte totale mesjetare dhe historia jonë është plotë me kryengritje të tilla, kështu që nga kjo pikëpamje ishte fare normale një kryengritje e tillë, që popullsia fshatare të ngrihej kundër një shfrytëzimi nga klasa e bejlerëve në kushte kur Shqipëria me hir apo me pahir po mundohej të hynte në zhvillimet e shekullit të ri, qoftë dhe larg e larg.
Antipodi i qytetëruar i Haxhi Qamilit dhe ai që e pësoi më shumë, ishte Princ Vidi. Dyshja Princ Vidi me Haxhi Qamilin është një dyshe që mua personalisht më ka tërhequr shumë, dhe sa herë që jam mundur kam shkruar për ta. Kjo mbetet një dyshe që përfaqëson, nga njëra anë një princ evropian, i cili kishte ardhur në Shqipëri i ngarkuar nga të tjerë me këtë detyrë, (dhe duhet të çlirohemi nga mendime të marra), që ishte i huaj, apo ishte reaksionar. Ai ishte një figurë e nderuar me shkollë prusiane, duke i dhënë letrat e duhura dhe duhet të kryente këtë detyrë ashtu siç ndodh dhe sot me administratorin e Kosovës, për shembull. Për më tepër është një fakt që Princ Vidi erdhi me gjithë familjen në Shqipëri, me gruan dhe fëmijët katër-pesë vjeç, dhe erdhi me vullnetin për të bërë Shqipërinë. Kjo kishte ndodhur paraprakisht në Greqi, kur mbreti ishte caktuar nga Fuqitë Perëndimore dhe ishte gjerman, kjo kishte ndodhur në Bullgari, ku mbreti ishte po gjerman. E njëjta gjë ndodhi dhe në vendin tonë, ku mbretin na e sollën po gjerman, po ashtu dhe në shumë vende të tjera ndodhi po e njëjta gjë, që kur shpallën pavarësinë, Fuqitë e Mëdha iu imponuan familje mbretërore të shfronësuara nga Perëndimi. Ky ishte një kontekst i gjithë Evropës së kohës.
Këtij princi, që iu fola pak më lartë, që erdhi dhe me flamur dhe shqiponjë të zezë, ne si shqiptarë i vumë përballë Haxhi Qamilin. Thirrjet e këtij të fundit ishin për t'u kthyer përsëri me sulltanin. Çdo libër që ky gjente përpara e digjte duke mos bërë dallim, mjafton fakti që është libër dhe duhet djegur. Sipas tij, vetëm Kurani duhet të ekzistonte. Krimet e tij shkonin deri aty sa mjaft që të thoshe se jam "kaur" dhe nuk mungojnë rastet kur njerëzit janë vrarë vetëm me argumentin që ishin të tillë. Kjo figurë groteske, bashkë me gjithë grigjën e tij, i vuri flakën Shqipërisë në momentin më tragjik të saj. Këtu përfshihen dhe figurat që përmenda më lartë, imami i Kavajës, Tiranës etj.
Natyrisht që as që mund të imagjinohet që princi i ardhur nga fuqitë e huaja mund t'ia dilte një figure kaq qesharake. Një njeriu të tillë mund të vinte hakut vetëm një njeri po si ky. Dhe një njeri si ky ishte Esad Pashë Toptani, një figurë po aq e zezë, po aq e ngarkuar negativisht nga historia shqiptare, plotë me njolla, i pabesë, i nëntëdhjetë e nëntave etj. Përfaqësuesi më brilant i administratorit të lartë otoman. Pra, Haxhi Qamilit një njeri i tillë mund t'i vinte hakut dhe kështu ndodhi deri sa e shtypi kryengritjen dhe e vari Haxhi Qamilin bashkë me një tufë kopukësh të tjerë në Durrës. Për fat, historia na ndihmoi që na hoqi qafe dhe Esad Pashën.
Literatura [redakto]
"Tirana Observer", Lame tek http://shqiperia.gr/forumi/showthread.php?t=627)
