Arbanasi (Bullgari)

Arbanasi, (bullgarisht: Арбанаси), është një fshat në komunën Veliko Tarnovo në veri të Bullgarisë.

Gjeografia

Arbanasi shtrihet në gjerësinë gjeografike veriore 43 shkallë e 6 min dhe 25 shkallë e 40 min te gjatësisë gjeografike lindore, në 400 m lartësi mbidetare.

Demografia

Ky vendbanim është krijuar nga shqiptarët, të cilët erdhën në këtë vend në vitin 1538 nga trojet e tyre etnike. Është fshat i vogël turistik me vetëm 291 banorë (2005).

Historia

Ndër dokumentet më të hershme, Arbanasi përmendet në një dekret perandorak osman të sulltanit Sulejmani i Madhërishëm të vitit 1538, në bazë të cilit sulltani i ofroi vendet e Arbanasit, Lyaskovets, Gorna Oryahovitsa dhe Dolna Oryahovitsa kunatit të tij, vezirit të madh Rustem Pasha si dhuratë. Të katër fshatrat janë të bashkuar nën emrin Arnaud Kariyeleri ("katundet shqiptare") në dokument, dhe kolonët e parë mund të ketë qenë shqiptarët ndofta edhe NGA Epiri, edhe pse shqiptaro-bombastik emra mund të gjenden në regjistrat osmanë të taksave, emrat ortodokse dhe sllave tashmë mbizotëronte. Regjistri i taksave shenon 1541-1544 përshkruani Arnavud Koy (edhe Ova Darisht), si një katund prej 63 familje dhe 72 burrave të pamartuar. Në vitin 1579-1580, ajo tashmë numërohen 271 familje dhe 277 burrat e pamartuar, ose një rritje të katërfishtë për dyzet vjet, duke treguar një fluks të kolonëve. Katundi i ruajtur karakterin e saj krejtësisht të krishterë dhe i shkoi mbarë në shekullin e 17.

Burime të tjera që përmendin Arbanasin janë shënimet e Pavel Đorđić nga 10 janar 1595, të adresuara princit të Transilvanisë, Sigismund Bathory. Fshati është përmendur edhe nga peshkopi katolik romak i Sofjes, Bakshev Petar Bogdan, i cili vizitoi Tarnovon në vitin 1640. Ai u shpreh se ishte një fshat deri në male, nga ku i tërë Tarnovo mund të shihej, që kishte rreth 1,000 shtëpi, dhe popullsia e të cilit fliste greqisht, ndërsa fshatrat fqinje nuk flisnin greqisht fare. Një peshkop katolik romak, Anton Stefanov, i referohet Arbanasit në vitin 1685 si një fshat i grekëve dhe shqiptarëve, i cili renditet i pari në Dakia. Sipas tregimit të tij, ka pasur tregtarë nga Arbanasi në Itali, Hungari, Poloni dhe veçanërisht në Moskovit.

Lulëzimi dhe rënia

Nuk është material në mënyrë të konsiderueshme më të pasur dokumentar, të tilla si kronisti korrespondencës dhe shënimet në librat fetarë, të ruajtura nga shekulli i 17 dhe 18, që evidenton se Arbanasi arritur lulëzim të saj ekonomik në mes të gjysmës së dytë të 17 dhe në fund të shekullit të 18-të.Vendbanim ka pasur mbi 1,000 shtëpi në atë kohë, popullsia e saj përbëhet kryesisht nga familjet e shquara shitës që tregtohen në Transilvani (kryesisht Sibiu dhe Brasov), principatave të Danubit, Rusia dhe Polonia. Zejtarisë ishin të mirë-zhvilluar, me bakër-dhe goldsmithing, vreshtari dhe prodhimin e mëndafshit duke luajtur një rol të rëndësishëm. Shtëpitë e tregtarëve të pasur, si dhe pesë kishave të ndërtuara gjatë viteve të progresit, dëshmoj rritje e shpejtë ekonomike dhe prosperitetit.

Në shekullin e 18-të, Arbanasi u dhurua rregullisht nga sundimtarët Phanariote e Vllahisë, dhe një numër i dëbuar fisnikëve vllahë u vendosën përkohësisht në fshat, p.sh. Manolachi Brancoveanu dhe Ian Văcărescu. Në vitin 1790, ka pasur 17 fisnikë vllahë me familjet e tyre në Arbanasi. Për këtë ditë, disa prej shtëpive në Arbanasi mbajnë emrat e tyre të ish-pronarëve vllahë (Brancoveanu, Cantacuzino, Filipescu).

Si një rezultat i mirëorganizuar kusar bastisjeve në 1792, 1798 dhe 1810, vendbanimi është plaçkitur dhe djegur. Murtaja dhe epidemitë e kolerës kanë dëmtuar më tej mirëqenien e qytetit. Tregtarët më të pasur ikën në Vllahi dhe Rusi. Një zgjidhje e re e bullgarëve filloi pas 1810, kur njerëzit zbritën nga pjesët e Elena dhe Teteven e Maleve Ballkan, por Arbanasi kurrë nuk mundi të arrijë përsëri kulmin e tij të mëparshëm. Një dekret mbretëror osman i 1839 i privoi qytetit privilegjet e tij të mëparshme dhe zhvillimin e handicraftsmanship pas Luftës së Krimesë pothuajse të pushuar.

Kultura

Gjuha

Në fshatin shqiptar Mandrica të Bullgarisë është krijua shoqata “Bashkimi për rilindjen e fshatit të Mandricës” , kryetar i së cilës është Ivalljo Petrov , qëllimi i shoqatës është të mbledhë të rinjtë me origjinë nga fshati që të ruajnë gjuhën shqipe dhe traditat e lashta shqiptare. Shoqata ka botua një doracak bullgarisht-shqip në formën, që flitet në Mandricë, si dhe në të ardhmen do të botojë një libër kushtuar historisë së fshatit.^[1]