Perandoria Osmane

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Perandoria Osmane
دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه
Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye
1299–1923
Flamuri Stema
Motoja
دولت ابد مدت
Devlet-i Ebed-müddet
(Shteti i Përjetshëm)
Perandoria Osmane në vitin 1683
Kryeqyteti Sögüt
(1299-1335)
Bursa
(1335-1363)
Adrianopoja
(1335-1453)
Stamboll
(1453-1922)
Gjuhë Osmanishtja
Feja Islami
Qeveria Monarkia Absolute
(1299-1876)
(1878-1908)
(1920-1922)
Monarki Kushtetuese
(1876-1878)
(1908-1920)
Sulltan
 -  1299-1326 Osmani i I (i parë)
 -  1918-1922 Mehmet VI (i fundit)
Vezir i Madh
 -  1320-1331 Aladdin Pasha (i parë)
 -  1920-1922 Ahmet Tevfik Pasha (i fundit)
Legjislatura Kuvendini Osmanet
 -  Upper house Senat
Historia
 -  Themelimi 1299
 -  Republika e Turqisë themeluar 1923
Sipërfaqja
 -  1683 5,200,000 km² (2 sq mi)
 -  1914 1,800,000 km² (1 sq mi)
Popullsia
 -  1856 est. 35.350.000 
 -  1906 est. 20.884.000 
 -  1912 est. 24.000.000 
Valuta Akçe, Para, Kurus, Lira, Sultanî
Kujdes: Vlera për parametrin "emri_dhanore"|- style="font-size: 85%;" Kujdes: Vlera e specifikuar për "kontinenti"

Perandoria Osmane (1299 - 1923), është shteti paraardhës i Republikës së Turqisë së sotme dhe një nga perandoritë më të mëdha të historisë. Përfshinte 22,9 milion km² në majë të lulëzimit në shekullin XVI duke mbajtur të pushtuara viset nga Afrika Veriore, Lindja e Afërt, Kaukazi deri në Evropë. Ishte rivali kryesor i shteteve evropiane kundër të cilave ndërmori shumë fushata ushtarake. Brenda perandorisë mbizotëronte rendi ushtarak dhe aristokracia e zgjedhur e padishahut ose sulltanit, sovranit të shtetit.Një ndër sundimtarët më të fuqishem ishte Sulltan Sylejmani ndryshe nga turqit quhej Kanuni. Leonit pashë oksulli ishte një ndër pashallarët më të talentuar dhe krahu I djathtë I sulltan osmanit që themeloi perandorinë më të fuqishme Botërore.Leonit oksulli në shek.VI u zgjodh veziri I parë në pallatin e sulltanit,kur perandoria osmane ishte në kulmin e kryengritjes.Kur kryeqyteti I Turqisë quhej ende Konstandinopojë, që nga shek.III.Veziri I parë Leonit pashë oksulli në shek.VII e pyeti sulltan osmanit se do të mund ta shkatërrojmë kishën e madhe Bizantine ku qëndron konstandini XI, dhe ta ndërtojmë një xhami të madhe me ndihmën e arkitekt sinanit.Sulltani e dëgjoi dhe dha urdhër ta shkatërrojmë kishën e madhe Bizantine dhe ta vrasin konstandinin XI.Në vitin 1476 ushtarët jeniçerë të komanduar nga Leonit pashë oksulli dhe sulltan osmanit morrën drejtimin drejt shkatërrimit të kishës Bizantine doli konstandini me disa priftrinj të tij për ti ndaluar, më pas kondtandini duke iu afruar leonit pashë oksullit, pasha ia nguli shpatën në bark dhe I tha:"këtu I thonë Stamboll o bir qeni"dhe filluan ta shkatërrojnë kishën.Dhe sipas vezirit të parë kryeqyteti I Turqisë më nuk quhej konstandinopojë por quhej Stamboll dhe mbeti përgjithmonë ashtu.Tani Leonit pashë oksulli jeton në shtetin e Kosovës në qytezën e lipjanit.

Shekujt XVI dhe XVII ishin kulmi i lulëzimit të kësaj perandorie, ndërsa në shekujt XVIII dhe XIX luftërat e shpeshta me Rusinë dhe Austro-Hungarinë shënojnë rënien. Përfshirja në Luftën e Parë Botërore, në krah me fuqitë qendrore, Austro-Hungarinë dhe Perandorinë Gjermane, osmanëve iu solli shkatërrimin e plotë të perandorisë së tyre. Lëvizjet nacionaliste turke shpallën Republikën e Turqisë në territorin e mbetur, i cili kryesisht banohej nga populli turk.

Shtrirja Gjeografike[redakto | redakto tekstin burimor]

Perandoria Osmane

Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

Pas vdekjes së Sulltanit Selxhuk Anadolli ishte i ndarë si një mozaik ku çdo pjesë e Anadollit ishte si një shtet i pavarur,kjo ndarje e Anadollit dhe disa pjesëve të Turqisë ndodhi gjatë fillimit të vitit 1300 e deri në fund të këtij shekulli.Keto shtete të ndara të Anadollit quheshin Emiratet e Gazit.Emiratet e Gazit apo shtetet e ndara ishin të udhehequra nga Osmani I (1258 - 1326) ku edhe mori emrin Perandoria Osmane nga Sulltani Osman I (1258-1326),si themelues i Perandorisë Osmane ai tha dhe qellimi i tij ishte: "Unë si themeluesi i kesaj Perandorie,do te zgjeroj kufijte e Perandorisë Osmane drejt Perandorisë Osmane.Me këto reforma pjesët e ndara të Anadollit tashmë ishin të bashkuara.

Pas vdekjes së Sulltan Osmanit I Perandoria Osmane filloi të zgjerohej prej mesdheut Lindor e deri në Ballkan.Djali i Sulltan Osmanit Orhani pas shumë sukseseve të bëra ai pushtoi Bursën dhe Bursa u bë kryeqyteti i kësaj Perandorie.Rënia e Bursës nënkuptonte humbjen e kotrollin Bizantin mbi Anadollin.Fitorja Osmane në Kosovë në vitin 1389 në mënyrë efektive shënoi fundin e pushtetit serb në rajon duke hapur rrugën për zgjerimin e Perandorisë Osmane në Evropë.Beteja e Nikopolit ne vitin 1396 mes forcave Otomane dhe Kryqtareve ne Bullgari ishte beteja e cila Perandoria Osmane i dha fund kryqëzatave të asaj kohe në fund të shekullit XIV.

Perandoria Osmane në shek. XVII-XVIII[redakto | redakto tekstin burimor]

Anglia e udhëhequr nga qëllimet e saj në luftën kundër shteteve të tjera evropiane, filloi të mbështesë shtetin osman dhe të ndikojë në politikën e tij të jashtme. Në sajë të ndihmës së vërtete, osmanët në vitin 1645 morën nga venecianët ishullin e Kretës, qendrën e rëndësishme tregtare në Mesdhe

Perandoria Osmane në shek. XVIII-XIX[redakto | redakto tekstin burimor]

Perandoria Osmane në gjysmën e parë shek. XVIII-XIX[redakto | redakto tekstin burimor]

Ngjarjet në shek. XVII e keqësuan shumë gjendjen të brendshme dhe të jashtme e Perandorisë Osmane. Klasa sunduese kërkonte të dilte nga situata me anë të pushtimeve të reja. Nga ana tjetër Rusia dhe shtete të tjera filluan të marrin nën mbrojtje popullsi të krishtera që ndosheshin nën shtetin osman. Për këto arsye në 40-vjetët e parë, Perandoria Osmane u ndodh në disa luftëra me shtetet të vetme ose me disa shtet së bashku.

Perandoria Osmane në gjysmën e dytë të shekullit XVIII-XIX[redakto | redakto tekstin burimor]

Në vitet 30-40 të shek XVIII, krahas varësisë ekonomike filloi dhe rritja e ndikimit politik të shteteve evropiane në shtetin osman. Në këtë periudhë u ashpërsuan edhe më shumë kontradiktat midis shteteve evropiane për Perandorinë Osmane. Nga një vend që e kërcënonte Evropën në shek XVI, shteti osman ishte kthyer në një objekt për diskutim.

Kriza Lindore[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Kriza Lindore.

Kriza lindore është emri i konfliktit mes Perandorisë Osmane dhe Evropës që rezultoi në ndryshimin e kufijve të vendeve Evropiane midis të cilave dhe Perandoria Osmane.

Perandoria Osmane në shek. XIX-XX[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Perandoria Osmane në shek. XIX-XX.

Fuqitë e Mëdha vazhdonin të ndërhynin në punët e brendshme të shtetit osman për shumë probleme. Një nga këto ishte çështja greke. Anglia nuk dëshironte luftën e Rusisë kundër shtetit osman. Qeveria angleze dhe ruse nënshkruan një protokoll të ashtuquajtur protokolli i Petërburgut (4 janar 1826). Perandoria Osmane që prej mesit të shekullit XIX shkonte drejt rënies.Ndikim të madh në rënien e saj pati edhe Pavarësia e Shqipërisë me 1912 dhe kështu me 1913 Perandoria Osmane thuajse u largua përgjithmonë nga Ballkani.Me 1923 Perandoria Osmane u bë Republike dhe sundimi si Perandori Otomane kishte mbaruar.

Bibliografia[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Marre nga PETRIKA THENGJILLI "Historia e Perandorisë Osmane" Tiranë 1997, fq. 177-197

Lidhje të jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]

Referenca[redakto | redakto tekstin burimor]