Kreta

Kreta (Kriti)

Emri lokal: Κρήτη
Fotografia e NASA-s e Kretës
Gjeografia
Vendndodhja	Mesdheu Lindor
Koordinatat	35°12.6′N 24°54.6′E
Sipërfaqja	8,450
Rradhitja	88
Rrafshi më i lartë	2456
Pika më e lartë	Mali Ida (Psiloritis)
Shteti
Greqia
Region	Kreta
Kryeqyteti	Iraklioni
Qyteti më i madh	Heraklion (pop. 144,442)
Demografia
Demonimi	Cretan, archaic Cretian
Popullsia	624,408 (as of 2021)
Dëndësia	74.9
Grupet etnike	Grekët; historikisht, Minoanët, Eteokretët, Cydonians dje Pellazgët
Informacione shtesë
HDI (2019) 0.879 very high · 3-të nga 13

Port of Heraklion

Kreta ose Gjiriti (greqisht: Κρήτη; [Kriti]) është ishulli më i madhi dhe më i populluar i Greqisë, ishulli i 88-të më i madh në botë dhe ishulli i pestë më i madh në detin Mesdhe.

Kreta dhe një numër ishujsh dhe ishujsh që e rrethojnë përbëjnë Rajonin e Kretës (greqisht: Περιφέρεια Κρήτης), i cili është më jugori nga 13 njësitë administrative të nivelit të lartë të Greqisë, dhe i pesti më i populluari i rajoneve të Greqisë. Kryeqyteti dhe qyteti më i madh i saj është Iraklioni, në bregun verior të ishullit. Që nga viti 2020, rajoni kishte një popullsi prej 636,504.

Kreta ishte qendra e qytetërimit të parë të përparuar të Evropës, Minoan, nga viti 2700 deri në 1420 pes. Qytetërimi Minoan u pushtua nga qytetërimi mikenas nga Greqia kontinentale. Kreta më vonë u sundua nga Roma, pastaj me radhë nga Perandoria Bizantine, arabët andaluzianë, Republika Veneciane dhe Perandoria Osmane. Në vitin 1898, Kreta, populli i së cilës prej disa kohësh dëshironte të bashkohej me shtetin grek, arriti pavarësinë nga osmanët, duke u bërë zyrtarisht Shteti i Kretës. Kreta u bë pjesë e Greqisë në dhjetor 1913.

Ishulli është kryesisht malor dhe karakteri i tij përcaktohet nga një varg malor i lartë që kalon nga perëndimi në lindje. Ai përfshin pikën më të lartë të Kretës, malin Ida, dhe vargmalin e Maleve të Bardha (Lefka Ori) me 30 maja mbi 2,000 metra (6,600 ft) në lartësi dhe Grykën e Samarisë, një Rezervat Botëror i Biosferës. Kreta përbën një pjesë të rëndësishme të ekonomisë dhe trashëgimisë kulturore të Greqisë, ndërsa ruan tiparet e veta kulturore lokale (të tilla si poezia dhe muzika e saj). Aeroporti Nikos Kazantzakis në Iraklion dhe Aeroporti Daskalogiannis në Hania u shërbejnë udhëtarëve ndërkombëtarë. Pallati i Knossos, një vendbanim i epokës së bronzit dhe qytet i lashtë Minoan, ndodhet gjithashtu në Iraklion.