Diskutim:Bektashijtë

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Kjo faqe këtu është vetëm për diskutim mbi artikullin Bektashijtë. Wikipedia nxit diskutimin mes vullnetarëve të saj dhe nuk do të censurojë komente bazuar në pikëpamjet ideologjike ose politike. Wikipedia nuk do t’i ndryshojë komentet. Ato ose do të publikohen, ose do të fshihen nëse nuk i binden rregullave kryesore.
Shtyp këtu për të filluar një temë të re diskutimi.
Ju lutemi nënshkruani me: – ~~~~

Të gjitha komentet u nënshtrohen këtyre rregullave:

  • Përmbajuni temës!
  • Nuk lejohen: sharje, fyerje, fjalor i papërshtashëm, gjuhë që përmban urrejtje, sulme personale, thirrje për dhunë ose çdo qëndrim tjetër jo i rregullt.


Te dhena ekstra nga duplikati[përpunoni burim]

Duke shkurtuar, qe mos bezdisin njeri.--1l2l3k (diskutimet) 16 korrik 2018 22:49 (CEST)

Bektashizmi filloi të përhapet në Shqipëri pas pushtimit të saj nga Perandoria Osmane. Me gjithë këtë, në Shqipëri si në të gjitha vendet e tjera të Ballkanit - Bektashizmi nuk u përhap menjëherë, por dalëngadalë me durim dhe urtësi. Një nga pengesat më të mëdha ishte çështja e gjuhës. Misionarët bektashinj ishin Turq dhe Persianë dhe nuk dinin gjuhë tjetër perveç gjuhëve të tyre.

Teqe Bektashi në Gjakovës Bektashizmi është një sekt mistik i Fesë Islame që u themelua nga Hunqar Haxhi Bektash Veliu. Haxhi Bektashi bazat e këtij sekti i mori nga Misticizmi Islam, të adoptuara nga i Madhi Ali, i cili u frymëzua nga Profeti Muhamed. Haxhi Bektashi lindi në Nishapur të Horasanit në Persi në vitin 1248 pas Krishtit. Ai rridhte nga një familje e madhe persiane që në atë kohë qeveriste një pjesë të madhe të vendit. Kur arriti në moshë madhore, pasi i ati i tij ndërroi jetë Haxhi Bektashi nuk pranoi të zinte vendin e mbetur vakant që i përkiste si trashëgim dhe iu përgjegj popullit me këto fjalë: "Dashuria ndaj zotit është për mua froni më i lartë" i këshilluar nga udhëheqësi i tij shpirteror Hoxha Ahmed Jaseviu ai shkon ne Anatoli për të drejtuar njerëzit në rrugën e mbarësisë dhe përsosmërisë. Para se të shkonte në Anatoli ai vizitoi tyrbenë e të Madhit Ali në Nexhef të Irakut, mauzeoleumin e Profetit Muhamed në Medinë dhe varret e Profetëve të tjerë në Palestinë, Damask dhe Halep. Shkoi gjithashtu edhe në Mekë për të plotësuar urdhërin e Haxhillëkut Islam, pas të cilit morri edhe titullin Haxhi. Haxhi Bektashi arriti në Anatoli në vitin 1281 në vendin e quajtur Suluxhe Kara Ujuk, që më vonë mori emrin e tij, Haxhi Bektash. Ky vend ndodhet në pjesën veri-lindore të Turqisë së sotme. Pas një viti, pikërisht në 1282, Haxhi Bektashi themeloi të parën Teqe Bekatshiane në botë. Në të njëjtën kohë organizoi edhe ceremonitë e shërbesave fetare dhe vuri në zbatim rregulla që zbatohen me rigorozitet edhe sot në Teqetë Bektashiane. Bektashizmi filloi të përhapej me shpejtësi në të gjithë Turqinë, fama e Haxhi Bektashit ariti deri në Oborrin e Sulltan Orhanit, i cili u nis ta vizitojë. Nga biseda me Haxhi Bektashin, Sulltan Orhani i tha: "Burrë i vërtetë, fjala juaj më bëri aq përshtypje sa nuk më vjen të largohem" ndërsa Haxhi Bektashi iu përgjegj: "Po të jesh shpirtërisht me mua, edhe në Jemen të jesh, je pranë meje. Po të mos jesh shpirtërisht me mua, edhe pranë meje të jesh, je në Jemen". Haxhi Bektash Veliu jetoi 93 vjet dhe ndërroi jetë në vitin 1341 pas Krishtit. U varros me një ceremoni madhështore në Teqenë që vetë themeloi e cila mban emrin e tij. Porosia e tij e fundit për besnikët e vet ishte kjo: "Ne ikim, por misioni ynë mbetet gjithnjë i gjallë dhe i pavdekshëm". Këta misionarë u dërguan në Shqipëri dhe në vende të tjera të Ballkanit, për herën e parë, nga qendra e madhe bektashiane e Dimotekës. Punuan me takt dhe zgjuarsi dhe kështu mundën të zinin vend në Shqipëri. Me gjithë këtë, në fillim ndeshën në pengesa të shumta dhe pësuan persekutime. Ndër 'ta ranë edhe disa dëshmorë, si Pir Sulltan Abdalli i Kosovës dhe Shah Kalenderi i Elbasanit.

Misionarët bektashij u dërguan në Shqipëri në grupe të vogla, të përbëra nga tre veta: një Baba dhe dy Dervishë.

Nëpërmjet misionarëve të parë që u dërguan në Shqipëri, ishin Baba Ali Horasani në Krujë; Dylgjer Hysejni në Elbasan ; Baba Arshiu në Gjirokastër dhe shumë të tjerë. Që të gjithë këta shkuan në Shqipëri ndërmjet shekullit XIV dhe XV.

Këta misionarë punuan pa reshtur për të hedhur themelet e Bektashizmit në Shqipëri si edhe në vende të tjera të Ballkanit, por nuk mundën dot të ngrehnin Teqe. Ai që ia arriti më në fund qëllimit ishte Durballi Sulltani, i cili mundi të ngrehë Teqenë e madhe në Thesali të Greqisë. Kjo Teqe ndihmoi shumë për përhapjen e Bektashizmit në pjesën jugore të Maqedhonisë dhe në Gjirit, ku më vonë u-ngreh një Teqe e madhe, e kryesuar nga Resmi Babaj. Pas kësaj u ngritën Teqeja e Kerçovës, Teqeja e Tetovës, Teqeja e Prizrenit dhe Teqeja e Gjakovës.

Në shekullin e 17-të u ngrit në Gjirokastër e para Teqe bektashiane. Kjo Teqe u themelua nga Asim Babaj. Pak më vonë u-ngreh në Krujë Teqeja e famshme e Shemini Babajt, i cili luajti një rol me rëndësi në përhapjen e Bektashizmit. Pas disa kohe, Xhefai Ibrahim Babaj themeloi Teqenë me rëndësi të Elbasanit. Në të njëjtën kohë u hap Teqeja e Kosturit, ndënë kryesinë e Rustem Babajt. Pastaj u hapën Teqeja "Abdullah Baba Melçani", 1640 nga themeluesi i parë Hysein Ali Dede i ardhur nga Horasani i Persisë në Korçë; Teqeja e Kuçit, në Devoll; Teqeja e Prishtës, në Skrapar; Teqeja e Baba Hajdërit, në Gjirokastër; Teqeja e Koshtanit; Teqeja e Gllavës, e të tjera. Një tjetër Teqe me rëndësi të madhe ishte ajo e Frasherit, e kryesuar nga Nasib Tahir Babaj.

Me gjithë këto, edhe Bektashizmi në Shqipëri nuk i shpëtoi dot zemërimit të Sulltan Mahmudit. Ndërmjet veprimeve të tjera të këqija, emisarët e Sulltan Mahmudit dogjën Teqene e Baba Alikos në Berat, se bashku me një bibliotekë të çmueshme që kishte. Djegia e kësaj Teqeje, sidomos e bibliotekës së saj, ishte një humbje e madhe për Bektashizmin. Në këtë biblioteke ndodheshin shumë vepra të vjetra të vlefshme, sidomos dorëshkrime në arabisht dhe persisht mbi filozofinë dhe misticizmin bektashian. Emisarët e Sulltan Mahmudit dogjën njëkohësisht edhe Teqenë e Qoprilisë në Manastir dhe Teqen e Melçanit ne Korçë.

Grushti i Sulltan Mahmudit kundër Bektashizmit në Shqipëri ishte i rëndë, por edhe dëshira e Shqiptarëvet, për t'a mbajtur gjallë Bektashizmin, ishte e fortë. Kjo dëshirë bëri të mundur që Bektashizmi të qëndrojë më këmbë dhe të lulëzojë në Shqipëri, me gjithë se më vonë u luftua përsëri nga sunduesit otomanë. Dhe ishte për hir të kësaj dëshire që numri i Teqeve, të mëdha e të vogla, arriti në Shqipëri në 53, më 1938.

Kryegjyshata Botërore Bektashiane në Tiranë Por Bektashizmi në Shqipëri mori një rëndësi akoma më të madhe kur qendra botërore e tij kaloi nga Ankaraja në Tiranë, pas vendimit që dha Asambleja Kombëtare Turke më 20 nëntor 1924, në haze të të cilit u mbyllën të gjitha Teqetë dhe Zavijetë Bektashiane në Turqi. Në këtë menyrë, Shqipëria u bë Selia e Përgjithëshme e Bektashizmit, në krye të së cilës u vu Nijazi Dedeja, ish kryetari i Teqesë se Haxhi Bektashit në Turqi. Ai erdhi nga Anadolli në Tirane më 1924. Nijazi Dedeja ishte Shqiptar nga Kolonja e Korçës. Sali NJazi Dede qendroi afersisht 6 muaj ne Teqenë "Abdullah Baba Melçani" , Melçan-Korçë. Me pas ai shkoi dhe ne Teqe te tjera brenda vendit tone . Duhet te vinte viti 1929 qe Mbreti Zogu i 1 ose sic quheshe Ahmet Zogu me dekret te lejonte ngritjen e Krygjyshates Botërore Bektashiane ne Tirane , ku vazhdon te jete edhe sot . Bektashizmi u përhap në 31 shtete të botës.

Nuk dihet me siguri se sa është numri i Bektashinjvet në vende të ndryshme të botës, por besohet se arrin në 7,000,000 veta, shumica e të cilëvet jetojnë në Lindjen e Afërt e të Mesme, në Afrikën Veriore dhe në Ballkan. Vetëm në Shqipëri llogaritej të ishin 200,000 Bektashinj para vitit 1938, domethënë 20% i numrit të përgjithëshëm të popullsisë, asaj kohe.

Baba Ali Turabiu, ish-titullari i Teqesë së Tomorit, në veprën e tij Historia e Përgjithëshme e Bektashinjvet, botuar në Tiranë më 1929, shkruan se: "Para shkatërrimit te Jeniçerëvet dhe shpërndarjes së sektit bektashian më 1826, mbaheshin statistika te përvitëshme dhe ato tregonin se numri i Bektashinjvet asikohe ishte 7,370,000: 100,000 në Shqipëri, 120,000 në Stamboll dhe pjesa tjetër ishte e shpërndarë ne Irak, Gjirit, Maqedhoni dhe vise të tjera të Ballkanit."

Një tjetër ngjarje me rëndësi për Bektashinjtë e Shqipërisë ka qënë Kuvendi i tyre që u mbajt në Teqenë e Turanit, afër Korçës, në shtator të vitit 1929, nën kryesinë e Baba Kamber Prishtës. Në atë Kuvend, në të cilin morën pjesë delegatë pothuajse nga të gjitha viset e Shqipërisë, u hartua dhe u aprovua Rregullorja e Bektashinjvet Shqiptarë. Në bazë të kësaj Rregullore - e cila u aprovua nga Parlamenti Shqiptar, - Shqipëria u nda në gjashtë Gjyshata: Prishtë, Krujë, Elbasan, Korçe, Frashër dhe Gjirokastër. Pranë Kryegjyshatës Botërore Bektashiane në Tiranë u krijuan edhe ky Këshilla: Këshilli i Përgjithshëm, i përbërë nga dymbëdhjetë anëtarë laikë dhe klerikë; dhe Këshilli i Shenjtë, i përbërë nga titullarët e gjashtë Gjyshatave me kryetar Kryegjyshin. Këshilli i Përgjithshëm merrej me çështje administrative dhe Këshilli i Shenjtë me çështje fetare.

Bektashizmi, me gjithë se është një Tarikat i Fesë Islame, konsiderohej përgjithësisht në Shqipëri si një fe më vete. Kjo rridhte për arsye të rëndësisë dhe të numrit të madh të besnikëve që kishte. Prandaj elementi bektashi merrej kurdoherë parasysh. E përkohëshmja "Albania" e Faik Konicës botonte pothuaj gjithnjë në faqen e fundit të saj këtë lajmërim:

"Grupi i bashkëpunëtorëve të revistes s'onë përbëhet nga Myslimanë, Ortodoksë, Katolikë dhe Bektashinj."

Bile kjo gjë u mor parasysh edhe nga Kongresi Historik i Lushnjes më 1920 që formoi Këshillin e Naltë të Shtetit Shqiptar, i përbërë nga katër veta: një Sunni, një Ortodoks, një Katolik dhe një Bektashi. Anëtari bektashi ishte Aqif Pashë Elbasani.

Intelektualët shqiptarë dhe bektashizmi

Haxhi Bektash Veliu. Shumë personalitete të shquara, shqiptarë dhe të huaj, kanë shkruar për bektashizmin dhe bektashianët, për besimin dhe cilësitë, për vlerat dhe kontributet që ata i dhanë kulturës shqiptare. Mjafton ta nisim me korifeun - Naim Frashërin e me Samiun, me Gjysh Ali Gjirokastrën e me Abdyl Frashërin, me Mit'hat Frashërin e me Evlia Çelebiun, me Natali Claire e me Hafëz Ali Korçën, me Syrja Vlorën e me Edwin E. Jacques, me Faik Konicën e me bijën e Gjirokastrës, Musine Kokalarin. Të gjitha këto mendje të larta panë dhe gjetën tek bektashizmi shprehjen më të çlirët të dëshirës se atdheu është mbi të gjitha, se atdheu është mëmë e atë, është gjuhë dhe vetvete, është besim dhe fe. Pikërisht këto shenja i pa "toska i madh", Abdyl Frashëri, kur përpjekjet për mëvehtësi i mbështeti në "babatë bektashjanë" të teqeve në të cilat u shtrua si mik e si bir përkrah të mirit baba Alush Frashëri; këto gjurmë bektashiane ndoqi edhe Edwin Jacques kur theksoi se ishin krerët bektashianë ata që dolën haptas në përdorimin e gjuhës shqipe. Ishte vetë Baba Ali Tomorri që në kohën kur ndalohej e përndiqej gjuha shqipe dhe ata që e përhapnin atë pohoi se qe në praktikën bektashiane ta shkruanin letërsinë e tyre fetare, poezitë dhe himnet në gjuhën e popullit. Shumë nga dervishët dhe baballarët e teqeve udhëtuan nga fshati në fshat, nga jugu në veri duke shpërndarë libra për rilindjen e Shqipërisë. Jo më kot poeti i madh, shpirti i kombit, Naimi "iu qas, kësaj feje me gjithë zemër; shkruajti libra e vjersha, që baballarët t'i kanë në nder të madh, e meritoi të quhet si një ndër themeluesit e kësaj feje në Shqipëri. Me atë mënyrë, gjithë bektashizmin e solli e e mbajti, në qark të kombësisë, të dashur," dhe shkroi për këtë qëllim edhe disa nga faqet e tij më të shkëlqyera në Fletoren e Bektashinjvet në Qerbelanë dhe Mësimet. Në frymën dhe nën fytyrën e bektashizmës lindën poetë, e gojëtarë të rrallë, sofra bektashianë, e çlirë, e hapur dhe nderuese ndaj besimeve të tjera të botës fali shpirtëra të ndërtuar mirë, zemra të gatuara me mirësi e mbrothtësi. "Pra në një koncert si Bektashizmi, ku dalin heronj dhe bienë dëshmorë njërëz me ide të nalta, poeti i ynë gjente lulishten ku do të çfrente më vonë si Bilbili i majit. Gjithë sa ia ndjente shpirti dhe ia pëlqente syri, Naim Frashëri e gjeti të begatëshme në këtë lulishte. I frymëzuar nga "Hadika"-ja shkruajti "Qerbela"- në; i mbushur me dëshirë dhe dashuri nga poemat e Nesimiut, Tyrabi-Aliut dhe Nijazi me shokë, ndezi ato drita të bukura të librës tij "Lulet e Verës"; duke marrë shëmbëlla nga Kajgusëzi dhe Viraniu me shokë, bëri "Fletore e Bektashinjvet", Thelbin e Kuranit, 'Fjalët fluturake' dhe vjershat e ndryshme," shkruan Gjysh Ali Gjirokastra. Lista e atyre që janë shprehur kësisoj është tepër e gjatë, por do të ndalesha e do të veçoja për t'i shtjelluar pak më gjatë disa prej shkrimeve të Faik Konicës dhe të Musine Kokalarit në lidhje me bektashizmin. Jo vetëm një herë dhe jo shkarazi, mjeshtëri i madh Konica i është kthyer e ka rimarrë në shkrimet e tij temën e bektashizmit si doktrinë dhe të bektashianëve si shfaqje e besimit. Mund të përmendim të paktën tre artikuj mes së cilëve njëri është i drejtpërdrejt dhe enkas për bektashizmin dhe dy të tjerët e trajtojnë këtë temë të ngërthyer brenda temave të tjera, gjithsesi të pa shkëputura nga objekti i referimit tonë. Shkrimi i parë i takon vitit 1897 dhe titullohet "Shënim mbi metafizikën e bektashinjve". Ky tekst i trajtuar në formë të lirë eseje është shkruar në frëngjisht dhe është botuar për herë të parë në Bruksel, tek Albania, vj .1, nr.8. Është interesante të vërehet se ky shkrim i Faik Konicës mbi bektashizmin, është shkruar vetëm një vit pasi Naim Frashëri kishte botuar "Fletorja e Bektashinjët" me po të njëjtën vetëdije si Buzuku, sepse në gjuhën tonë nuk kishte ende diçka të shkruarpër bektashizmin. Nuk ka gjasa që Konica të ketë pasur dijeni për botimin e "Fletores..." së Naimit, pasi në esenë e vet Konica përmend vetëm vëllimin poetik "Lulet e verës" së 1890, mbi të cilin ai bën dhe komentet mbi bektashizmin. Të tërheq vëmendjen dhe të bën të theksosh faktin se si këto dy mendje të larta, thuajse në të njëjtën kohë mendojnë gati të njëjtën gjë, por me një ndryshim, në kahje dhe në destinacion. Naimi u përpoq t'u jepte shqiptarëve bektashianë librin e tyre të shenjtë, libër në të cilin atdheu dhe besimi ecin njësoj. Ai donte t'u dhuronte bashkatdhetarëve të vet librin e ritualeve, lutësoren, uratën dhe shërbesat, librin e të lejuarave dhe të të penguarave, duke u përcaktuar atyre një famijle më të madhe ku klerikët janë të afërm, baballarë e gjyshë. "Fletorja e bektashinjët" ishte libër si të gjithë librat e shenjtëruar: mistikë e besim, poezi dhe mësime. Këtë u dha Naim Frashëri shqiptarëve më 1896. Në të njejtën kohë që Naimi punonte "së brendshmi" me shqiptarë, mendja e ndriçuar e Konicës mendonte tjetër gjë: ai u përpoq që këtë besim, tashmë i ngulitur ndër bashkëatdhetarët e tij, këtë vlerë shiprtërore ta njihte edhe bota. Ndaj dhe Konica, ky mjeshtër i pashoq i shqipes., e shkroi esenë e tij në frëngjisht dhe është mbase i pari që bëri përpjekjen që këtë besim të shqiptarëve ta paraqesë në dritë për ta bërë të njohur. Këtu nuk është rasti të analizojmë me hollësi tendencat e Konicës në këtë ese katër-pesë faqëshe, por të vlerësojmë përpjekjen e tij për të lënë në katrtë diçka të shkruar edhe për teologjinë bektashinjve. "Shënim mbi metafizikën e bektashinjve" është një skicim i shpejtë dhe tipik i disa prej veçantive të besimit bektashian. Në të, ndonëse përciptasi, jepen të dhëna mbi transmigrimin (përbartjen e shpirtrave) tek i cili bektashianët besojnë, mbi panteizmin, ritualin bektashian, festat e shenjta, dëshmorët dhe shenjtorët e këtij besimi. Por nga një këndvështrim tjetër në "Shënim mbi metafizikën e bektashinjve" ne gjejmë për herë të parë përkthimin në frëngjisht të disa prej vargjeve të Naim Frashërit të vëllimit poetik "Lulet e verës". Artikulli tjetër ku Faik Konica flet për bektashizmin është është një portret që ai i bën Naim Frashërit në rreth dy faqe. Artikulli titullohet "Naim H. Frashëri" dhe është shkruar më 1901, një vit pas vdekjes së poetit. Në këtë artikull Konica veçon dy bigëzime të figurës së Namit: nga njëra anë si mësues - vjershëtor që do të kishte mundur e dëshirontë të shkruajë gjëra më pak të nevojshme e më shumë të bukura dhe nga ana tjetër njeh se Naim bej Frashëri pati edhe një tjetër nder: kuptoi dobinë që mund të nxjerrë kombësia jonë nga bektashizmi. Në këtë pasazh si dhe ato në vazhdim, Konica ngre lart vlerën dhe rolin e këtij besimi ndër shqiptarë dhe kontributin e Naimit si një nga themeluesit e bektashizmit në Shqipëri. Punimi i tretë, më i zgjeruari, më i ploti dhe më i rëndësishmi i Konicës mbi këtë temë është "Parashkresë mbi lëvizjen kombëtare shqiptare". Edhe ky punim i Faik Konicës është shkruar në gjuhën frënge dhe është i ndarë në pesë pjesë, sipas fazave historike që ndoqi kjo lëvizje dhe që merr përsipër të shtjellojë autori. Konica bën një paradë të ngjarjeve dhe fytyrave më të shquara të kohës që nga viti 1877 deri më 1899, sidomos në Shqipërinë e Jugut, në ngulimet shqiptare në botë dhe në kërkesat e tyre për t'u organizuar në shoqëri dhe për t'u shprehur në gazeta, revista e libra shqip. Dihet se në këto ngjarje një rol të rëndësishëm kanë luajtur edhe klerikët bektashianë si dhe besimtarë të grigjës së tyre. Kështu në këtë "Parashkresë..." gjen të bashkuar nën thirrjen e atdheut bektashianë e të krishterë që nga Abdyl Frashëri, Kulloriti, Vretoja, Mit'hat Frashëri, Ismail bej Vlora, Visar Dodani etj. Por pjesa më interesante e kësaj "Para-shkrese ..." është pjesa e fundit, e ashtutitulluara "Tabelë alfabetike e patriotëve kryesorë dhe e atyre që quhen të tillë". Është një befasi nga ato që jemi mësuar t'i presim dhe i kërkojmë e I gjejmë përherë tek penda e Faik Konicës. Është zanafilla, embrioni i një fjalori të parë kategorish njerëzore me persona të vërtetë, real dhe ku kriter I vetëm matës është atdhedashuria dhe kontributi ndaj vendit tënd. Ndoshta një libër i këtillë është unik edhe gjetiu. Është si një "Who is Who" i ditëve të shkuara. Në këtë pjesë të fundit të "Parashkresës..." jepen të dhëna dhe skicime edhe për disa figura bektashi-ane të kohës ku Faik Konica skicon herë me vija të trasha e me karbon e herë me laps të hollë e linja të kujdesshme. Gjejmë në këtë fragment të dhëna mjaft interesante për Baba Ahmetin e Koshtenit për të cilin Konica thotë se është murg bektashi dhe patriot i shkëlqyer duke dhënë njëherazi dhe një shënim telegrafik mbi mënyrën e rrallë të veshjes së tij. Më pas vijohet me skicimin e shehut bektashi të Tepelenës, Dautit, i cili ka ndjenja patriotike, siç thotë Konica. Në vazhdim gjen të dhëna mbi karakterin dhe gjendjen e Mit'hat Frashërit dhe përmendjen mes dhuntive të tjera edhe faktin se ky djalosh ka përkthyer në shqip jetën e Vilhem Telit. Po kështu, në këtë tabelë alfabetike ka shënime e të dhëna të shkurtëra edhe për pjestarë të tjerë të familjes bektashiane. Siç e theksuam që në fillim, krahas shumë e shumë figurave të tjera që trajtuan në letra bektashizmin ishte edhe bija e Gjirokastrës. Musine Kokalari. Në temën e mbrojtjes së diplomës së saj, Romë 1941 temë studimore mbi poetin kombëtar Naim Frashëri, Musineja i kushton një vend të rëndësishëm dy problemeve:

problemit të doktrinës bektashiane, çështjes së ndikimit të kësaj doktrine tek Naimi. Kapitulli i I, pjesa II, e këtij punimi mban titullin "Storia e dottrina dei bectashi". Që në krye autorja thekson faktin se e ndjen të nevojshme që për të paraqitur mendimin e Naim Frashërin të bëjë një historik të shkurtër, në rreth 7 faqe të daktilografuara rreth bektashizmit që frymëzoi shumë nga veprat e poetit. Këtë kapitull, Musine Kokalari e trajton sa në rrafshin e përgjithshëm, -atë të historisë së bektashizmit botëror, - aq edhe në përfaqësimin e tij në Shqipëri. Padyshim që, për efektin e kohës kur u shkrua ky punim, - që për fat të keq nuk është përkthyer dhe nuk është botuar ende në shqip, - pengesat që rendit autorja për sistemimin e lëndës dhe mospasjes së një historie të plotë, veç disa teksteve të shkurtër e fragmentarë, tashmë janë kapërcyer.

Kështu, po të kapërcejmë pengesën që kjo vepër e shkruar herët, por e lexuar vonë, 60 vjet pas hartimit të saj, do të gjenim në këtë punim mjaft të dhëna të vyera. Musine Kokalari bën një panoramim dhe sistemim të drejtë të njohurive duke na dhënë herë - herë edhe të dhëna interesante mbi figura të shquara të besimit bektashian, që nga Haxhi Bektashi, Baba Ballëmi, Ali Pasha Tepelena, baba Shemimi, Baba Nasibi, baba Alushin, etj si dhe të ndodhive madhore që e kanë shoqëruar këtë besim që kulmon me Qerbelanë. Autorja na bën të ditur të dhëna biografike rreth Haxhi Bektashit dhe pelegrinazheve të tij që nga Qerbelaja ku vizitoi varrin e Huseinit e deri në Jerusalem ku vizitoi edhe varrin e Jezu Krishtit. Gjithashtu në këtë punim gjejmë edhe shënime mbi misionin e dishepullit më të zgjedhur të bektashizmit, Sari Salltëkut në Ballkan ku ai përhapi këtë besim të ri dhe ngriti teqetë e para në Budapest, Bosnjë, Shkup, Ohër, Janinë, Edené dhe Krujë, ku, siç shkruan Musineja, "edhe sot besohet se është varrosur ky shenjt." Gjithashtu në këtë punim gjejmë të dhëna edhe për përkatësinë bektashiane të besimit të Skënderbeut si dhe disa nga vlerat e çmuara të këtij besimi që nga misticizma, toleranca, mirësia e gjer tek të drejtat dhe respekti ndaj gruas. Mes këtyre rreshtave gjejmë edhe një herë rastin të konfirmojmë të dhënën e Konicës rreth mbështejes që bektashianët i bënë Abdyl Frashërit në përpjekjeve të tij për ta bërë Shqipërinë. "Më 1877, pas traktatit të Sh. Stefanit... vëllai i madh i Naimit, Abdyli, thirri në Frashër krerët ë bektashizmit shqiptar për të mbrojtur idenë kombëtre", shkruan autorja. Në fund, Musine Kokalari e mbyll këtë historik të shkurtër duke veshur doktrinën bektashiane me vargjet dhe prozën e Naimit rreth dritës, vallazërisë, mirësisë, mbrothtësisë, dashurisë njerëzore, - pika mjaft të rëndësishme këto të themelit të besimit bektashian i cili dikur, sot dhe gjithmonë ka qenë dhe do jetë, po në ato pozita siç i pohon Musine Kokalari në fund të punimit: "Për nga këndvështrimi social, bektashizmi mbron barazinë mes burrit dhe gruas, kundër dogmave të vjetra të besimeve të tjera. Nga këndvështrimi politik bektashizmi është shprehur për një nacionalizëm të zjarrtë që vë mbi çdo gjë idenë sublime të atdheut."--Lludha (diskutimet) 16 korrik 2018 19:20 (CEST)

nga Komuniteti Bektashian --Lludha (diskutimet) 17 korrik 2018 09:13 (CEST)

Bektashizmi është një dege e fesë islame e cila merret me përsosmërinë shpirtërore të njeriut. Është njëra nder rrugët e formuara shue kohe pas përfundimit te shpalljes në teresi e fesë Islame dhe që predikon se e udhëheq pasuesin e kesaj rruge ("besimtarin mysliman") dhe e shpie ne objektivin e dëshiruar, në afrimin me Zotin. Si doktrinë e praktikë fetare islame, bektashizmi pretendojnë se i ka rrënjët në Kuran dhe në mësimet e Profetit Muhamed e të imamëve të cilët ata i konsiderojnë për te shenjtë, i cili respekton të gjitha fetë monoteiste. (Baba Rexhebi e jep mjaft qartë përcaktimin e thelbit të doktrinës, rrugën dhe historinë e bektashizmit në librin e njohur “Misticizma islame dhe bektashizma”, botim i vitit 1970 në Detroit SHBA).

Historia[përpunoni burim]

Historia flet se bektashizmi është themeluar nga Haxhi Bektash Veliu në shek. XIII. Në kohën e tij kish 320 misionarë islam që i shpërndau në shumë vende të botës. Ky besim është zhvilluar si një proçes i gjatë edhe nga pasuesit e tjerë të Haxhi Bektash Veliut si: Ballëm Sulltani, Shah Kalanderi, Sersem Ali Dede,Tyrabi Ali Dede, Muhamed Perishian Dede, Hasan Dede, Ibrahim Dede, Halil Haqi Dede, Haxhi Fejzi Dede dhe Sali Niazi Dede etj. Ky proces i pareshtur ndikimi dhe shkëmbimi të ndërsjelltë me përvojat e mësimet më pozitive të çdo kohe dhe vlerat e veta ruajti dhe pasuroi trashëgiminë e tradite të shkëlqyer ndër shekuj të kombeve dhe popujve në botë. Pikërisht në sajë të këtij proçesi të paprerë, bektashizmi u bë i njohur në gjithë botën për shpirtin e lartë hyjnor, e besimin e patundur te Allahu dhe mesimet e Kuranit.

Me strukturën e veçantë të organizimit luajtën teqetë dhe në vende të ndryshme të botës, një rol të rendësishëm. Baballarët e dervishët, arritën një shtrirje gjeografike në Azinë e Vogël,Turqi, Iran, Irak, Egjipt, Rumani, Hungari, Bullgari, Jugosllavi, Greqi, Shqipëri, etj. Është e njohur në dokumente arkivore dhe literaturën bektashiane se bektashizmi kishte qendrën e përgatitjes së dervishve në Kolegjin më të madh në Dimotekë të Bullgarisë, ku mësonin rreth 400 dervishë në vit. Kolegji kishte një nga bibliotekat më të pasura në botë. Bektashizmi mori fizionominë si një strukturë me individualitet të veçantë, duke u bërë pjesë e historisë dhe pasurisë shpirtërore kombëtare të çdo vendi në botë. Kjo vlerë indentifikohet me aftësinë e bektashizmit, për t’ju përshtatur kohëve, vendeve, qytetërimeve dhe problemeve të ndryshme me urtësinë dhe tolerancën në bashkëjetesën me të gjitha besimet e tjera.

Evlia Çelebiu në përshkrimet e udhëtimin “Sejahatname” midis të tjerave thotë se 700 teqetë bektashiane të cilat ekzistojnë në Turqi, janë themeluar nga shtatëqind dervishët e Haxhi Bektashit e ato u përhapën në gjithë botën.

Historia e Bektashizmit në Shqipëri[përpunoni burim]

Në shekullin XIII Haxhi Bektash Veliu dërgoi në Juglindje të Evropës dhe Shqipëri dervishin e mirënjohur Sari Salltikun. Me ndihmën e tij, u ngritën teqetë më të hershme të permëndura: Sari Salltik në malin e Krujës, teqeja e Sinan Pashës në Kaninë të Vlorës, Kuzum Baba në Vlorë, Frashër në Përmet, Malind, Prishtë,Tomor në Skrapar, Melçan e Turan të Korçës , Kolonjë, Tepelenë, Durballi Sulltan në Greqi, sanxhakun e Novi - Pazarit, Gjakovë, Mitrovicë, Tetovë, Prizren etj. Bektashizmi u përhap në gjithë krahinat, vençanërisht në Shqipërinë jugore, dhe të mesme. Ky besim gjeti mbështetje dhe përkrahës në popullsinë shqiptare të asaj kohe.

Bektashinjtë dhe institucionet e tyre fetare dhanë ndihmesa të mëdha gjatë Rilindjes Kombëtare. Kjo u përcaktua në radhë të parë nga konceptet e parimet e sistemit të tyre mistik, në themel të të cilit qëndrojnë idetë e drejtësisë e të barazisë, të tolerancës, harmonisë e bashkëveprimit me të gjitha besimet fetare. Gjatë shekullit XIX u lëvrua letërsia e bejtexhinjve - krijohen vepra artistike nga baballarët dhe dervishët, si poema, nefeze, gjylbende etj. Gjatë kësaj kohe dolën poetë të njohur si: Nezim Frakulla, Hasan Zyko Kamberi, Sulejman Naibi, Zenel Bastari, baba Muharrem Mahzuni, baba Shememi, baba Adem Vexhi, baba Meleq Skrapari (Shëmbërdhenji), baba Salih Matohasanaj, baba Ali Turabiu. Kontribut pë çështjen kombëtare kanë dhënë baba Fejzë Bulqiza, baba Ahmet Turani, baba Hysen Melçani, baba Selim Elbasani, baba Fetahu, baba Siri Leskoviku (Glina), e të tjerë. I rëndësishëm është roli i Nasibi Tahir Skënderasit, Dalip Frashërit, Shahin Kaso Frashërit, ose siç është njohur baba Alushi i teqesë së Frashërit. Ndihmes të jashtëzakonshme kanë dhënë edhe vëllezërit Frashëri, Abdyli, Naimi dhe Samiu në Rilindjen Kombëtare. Bashkëpunimi me bektashinjtë kudo që ndodheshin, ndikoi fuqishëm në përhapjen ideve autonomiste, në përhapjen e gjuhës e të librit shqip.

Naim Frashëri la trashëgim për historine e bektashizmit poemën epike “Qerbelaja”, “Fletore e bektashinjve” etj. Pra gjithë infrastruktura e bektashizmit në Shqipëri u vu në shërbim të çështjes kombëtare, të mësimit të gjuhës shqipe, të hapjes së shkollave shqipe, të organizimit të rezistencës politike, të ndërgjegjësimit të popullit shqiptar, për individualitetin dhe vlerat e tij historike e kombëtare. Kjo veprimtari e gjithanshme e rriti shumë autoritetin e bektashizmit në Shqipëri dhe u jepte shpirt ngjarjeve të mëdha në vendin tonë. Teqetë dhe baballarët u lidhën ngushtë me nacionalizmin shqiptarduke kontribuar në luftën për liri e pavarësi. Politikanët dhe njerëzit e penës e të dijes më të njohurit të asaj kohe janë të besimit bektashian. Midis tyre mund të permendim Ali Pashë Tepelenën, që krijoi kushtet për një lëvizje të frytshme kombëtare, Ismail Qemalin, që realizoi aspiratat e shqiptarëve për shtet të pavarur, Aqif Pashë Elbasanin, që hodhi urat drejt shtetit modern europian e shumë të tjerë personalitete të tjerë. Në një botim të kohëve të vona del se një e katërta e popullsisë shqiptare në vitet’ 30 ishte bektashiane. Mbas vitit 1912 bektashizmi në Shqipëri u vendos mbi baza më të qëndrueshme organizative, sidomos, pas Kongresit të Lushnjës të vitit 1920. Më 17 janar 1921, bektashinjtë shqiptarë organizuan në teqenë e Prishtës (Skrapar) kongresin e parë bektashian që u pasua me kongreset e tjerë. I dyti, u mbajt më 9 korrik 1924, në teqen Hajdarie, (Gjirokastër) dhe i treti, në shtator të vitit 1929, në teqenë e Turanit (Korçë). Kongreset përveç frymës tolerante doktrinare, lidhjeve me hallet më të mëdha të kombit, miratuan: Statutin e Komunitetit Bektashian i cili do të rregullonte paskëtaj gjithë veprimtaritë, fetare, sociale, ekonomike, etj. Fryma e kongreseve ndikoi në forcimin dhe konsolidimin e komunitetit shqiptar bektashian, i cili i shërben edukimit shpirtëror, moral e mbi të gjitha atdhetar të besimtarëve. Fryma humane, toleranca dhe atdhetarizmi i dhanë frymëmarrje të re mendimit, filozofisë bektashiane dhe gjithë doktrinës së saj.

Haxhi Veli Bektashi.

Komuniteti Bektashian Shqiptar e lidhi fort bektashizmin me shqiptarizmin dhe pa cënuar karakterin universal botëror të bektashizmit, ka dhënë kontribute të rëndësishme gjatë Luftës së Dytë Botërore. Deviza e tij “Pa atdhe s’ka fe” ka udhëhequr e frymëzuar kurdoherë besimtarët bektashianë. Është fakt i njohur që shumë dijetarë në kohë të ndryshme, shkruajnë në veprat e tyre për bektashizmin. Ndër ta më të përmendurit janë: çifti Hasluck, Han, Jokl, Durham, Bartl, Çelebiu, Trix, Birge, Babinger, Norris, Popoviç, De Jong, Cleyer, Elsie, Mororo dela Roka etj. Nga autorët shqiptarë shquhen baba Ali Turabiu, baba Rexhebi, Ibrahim Hasnaj etj. Më 1913 ndërroi jetë Kryegjyshi Botëror Fejzi Dede, në Haxhi Bektash në Turqi. Në vendin e tij, Këshilli Gjyshnor emëroi Sali Niazi Dede, Kryegjysh Botëror të Bektashinjve. Ishte më i ri, por kishte dhënë prova si klerik, organizator e drejtues i aftë me personalitet. Kishte fituar besim dhe admirimin e gjithë personaliteteve klerikale nga shumë vende të botës. Sali Niazi Dede postin e Pirevit botëror e kreu më së miri duke u mbështetur te këshilli Gjyshnor e veprimtaritë e gjyshatave, teqeve kudo që ato ndodheshin në çdo cep të botës, deri në vitin 1925, kur qevria turke me një vendim të posaçëm mbylli teqetë. Bashkëbisedimet e Sali Niazi Dede me baballarët në Shqipëri dhe me qeverinë e Zogut në vitet 1926 - 1928 për të ardhur në Shqipëri dhanë frytet e tyre. Kongresi i tretë bektashian në shtator të vitit 1929, në Korçë hodhi themelet për t’u vendosur Kryegjyshata Botërore Bektashiane në Shqipëri dhe Kryegjysh Botëror të jetë Sali Niazi Dede që kish këtë titull në Haxhi Bektash, Turqi ( këtë titull nuk ia hoqi Kryegjyshata Botërore në Turqi). Qendra e atjeshme u kthye në muze që fuksionon edhe sot e kësaj dite; atje bëhet peligrinazhi botëror në gusht të çdo viti në përkujtim të Haxhi Bektash Veliut.

Qeveria e Mbretit Zog duke respektuar vullnetin e klerikëve bektashi me dekret të veçantë e emëroi në mars të vitit 1930, Sali Niazi Dedenë, Kryegjysh Botëror të Bektashinjve dhe në gusht të këtij viti caktoi qëndrën e Kryegjyshatës Botërore në teqenë e Melçanit të Korçës dhe një vit më pas me vendimin nr. 659, dt. 02.08.1930 vendosi e Selinë e Shënjtë Botërore në Tiranë. Kryegjyshi Botëror Sali Niazi Dede veproi si bashkësi fetare e organizuar, jo politike dhe jo shtetërore.

Kryegjyshata Botërore bektashiane ka historinë e saj të hershme dhe të sotme edhe si një nga të katër komunitetet tradicionale fetare në Shqipëri. Në një dokument të vitit 1932, të arkivit të shtetit shqiptar thuhet: “Kryetari i teqesë së varrit të Haxhi Bektash Veliut në Kërshehir, Hirësija e Tij Kryegjyshi Salih Niazi, që është i fisit shqiptar dhe njihet si Papa i gjithë bektashinjvet të botës, u shtrëngua të largohet nga qendra e madhe e bektashizmit, dhe erdhi e zu cak në Tiranë si Kryegjysh i Shqipërisë, gjithë duke mbajtur dhe ofiqin e tij të lartë si Krye i madh i këtij besimi në gjithë botën”.

Kryegjyshata funksionoi edhe gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe u pasua pas çlirimit me kongreset bektashiane të vitit 1945, i katërti, dhe të vitit 1950, i pesti, kur u bë një punë e madhe nga Kryegjyshi Dede Ahmeti i cili mori pjesë në disa Konferenca të Paqes, bashkëpunoi me teqetë e tjera të botës e i dha dimension bektashizmit në këtë periudhë. Dede Ahmeti kishte besnik të tij, dervish Reshat Bardhin nga Lusëma e Kukësit, të cilin e përgatiti për të ardhmen e bektashizmit. Ky institucion i lartë funksionoi deri në vitin 1967, kur shteti monist ndaloi me ligj ushtrimin e fesë në Shqipëri. Gjatë viteve të obskurantizmit komunist në Shqipëri, për besimtarët bektashianë ka shërbyer si një dritë e pashuar, teqeja e baba Rexhebit, në Detroit - Miçigan të SHBA - së. Kjo teqe, e ngritur me sakrifica prej besimtarëve bektashianë në vitin 1954, mundi të funksionojë falë vullnetit dhe erudicionit të shënjtorit baba Rexhebit por edhe ndihmës institucionale të SHBA ku vlerat e demokracisë nënkuptonin ruajtjen dhe transmetimin e vlerave morale dhe fetarë të popujve. Nëpërmjet rrugëve ilegale, sidomos prej besimtarëve bektashianë të Kosovës dhe Maqedonisë, baba Rexhebi ndiqte me vemendje zhvillimet fetare në Shqipëri, duke nxitur besimtarët të mos e hubnin në asnjë rast shpresën në Zot. Me ndryshimin e sistemit totalitar në Shqipëri në vitin 1990, dhe fillimin e proçeseve demokratike, që sollën një erë të re edhe për besimet fetare në vendin tonë, më 22 mars të vitit 1990, me rastin e festës së Sulltan Novruzit, mbas një ndërprerje rreth 50 vjeçare u konfirmua rifillimi i vijimësisë së veprimtarisë së Kryegjyshatës Botërore Bektashiane. Merr pjesë për herë të parë në historinë e Shqipërisë Shënjtorja e madhe Nënë Tereza, e cila dha një ndihmesë të çmuar për ringritjen e Kryegjyshatës Botërore Bektashiane. Dede Reshat Bardhi mori një mision të rëndësishëm për të ringritur bektashizmin nga e para si strukturë dhe ndërtimin e objekteve të kultit në Shqipëri si dhe për forcimin e mardhënieve me teqetë e botës. Pasuan kongreset bektashiane të rifilluar në vitin 1993, (i gjashti), në vitin 2000, (i shtati) dhe në vitin 2005 (i teti). Ato sollën rritjen dhe konsolidimin e bektashizmit në Shqipëri, duke vulosur kështu fitoren përfudimtare institucionale, të vendosur prej kohësh. Kjo është një meritë historike e Hirësisë së tij, Kryegjyshit Botëror, Haxhi Dede Reshat Bardhi që me emrin e tij dhe të gjithë besimtarëve bektashian e vërtetoi dhe realizoi rindezjen e flakës së pashuar bektashiane.

Shpërndarja e Bektashizmit[përpunoni burim]

Aktualisht janë të sanksionuara me satatut marrëdhënie vëllazërore me qindra e mijëra bektashianë, në çdo cep të globit e komunitete bektashiane si në viset tona etnike në Kosovë e Maqedoninë Perdimore, ashtu edhe në Rumani, Hungari, Bullgari, Turqi, Greqi. Në marrëdhënie të ndërsjellta ato janë prirur jo vetëm të njohin Selinë e Shenjtë Botërore të bektashizmit në Tiranë, Shqipëri, por edhe të përcjellin mesazhe të qarta të paqes dhe adhurimit. Pjesëmarrja e përfaqësuesve bektashianë nga shumë vende të botës në këto kongrese përforcoi, në kushtet e reja, njohjen zyrtare si qendër e bektashizmit botëror. Shumë studjues të huaj kanë botuar libra dhe interesi i tyre është gjithmonë në rritje. Kjo ndër të tjera edhe ngase fryma liberale, e mirëkuptimit bektashian ndikon në zbutjen e kontradiktave midis fondamentalizmave të skajshëm të të gjitha besimeve.

Organizimi[përpunoni burim]

Kryegjyshata Botërore Bektashiane është person juridik në bazë të së drejtës ndërkombëtare dhe të ligjit kushtetues të shtetit shqiptar.

Ajo fuksionon mbi bazën e parimit të centralizmit, të disiplinës së fortë e të ndërgjegjshme të klerit fetar dhe të punës drejtuese kolegjiale, bashkëpërgjegjësisë e vëllazërisë, në përputhje me statutin dhe rregullat kanonike bektashiane. Ajo ka dhënë e jep ndihmesë të çmuar në krijimin dhe pasurimin e tolerancës, bashkëjetesës, paqes sociale, qetësisë shpirtërore, urtësisë, harmonisë njerëzore, dialogut dhe respektimit ndërnjerëzor, kaq të nevojshëm dhe jetikë për vendin tonë dhe krejt rajonin. Bashkëpunimi i frutshëm ndërfetar në Shqipëri mirëkuptimi midis feve është një mesazh i madh për botën e trazuar, një pasuri për njerëzimin.

Lidhje të jashtme[përpunoni burim]