Historia e mjekësisë

HISTORIKU I FIZIOLOGJISË

Fiziologjia kaloi nëpër një rrugë jashtëzakonisht të gjatë zhvillimi derisa më në fund u bë një disiplinë shkencore e pavarur. Termi fiziologji rrjedh nga fjalët greke physis (natyrë) dhe logos (të diskutosh, të diskutosh) dhe në shkencën e lashtë ishte pjesë e filozofisë, e cila është studimi i ligjeve të natyrës në kuptimin më të gjerë përfshinte të gjitha shkencat natyrore. Në kohët e lashta, filozofët më të rëndësishëm grekë që u morën me problemet e natyrës ishin Hipokrati, Platoni dhe Aristoteli. Gjatë epokës helenistike, zhvillimi i shkollës Aleksandriane të themeluar në vitin 300 p.e.s., si pararendës të universitetit, ajo mbledh shkencëtarët më të mëdhenj të asaj epoke që përparuan zhvillimin e fiziologjisë. Përfaqësuesit më të rëndësishëm të shkollës mjekësore Aleksandriane ishin anatomistët dhe mjekët Herofili dhe Erasistrati. Herofili konsiderohet themeluesi i anatomisë, ai përshkroi trurin, palcën kurrizore, nervat, ndryshimin midis arterieve dhe venave. Erasistrati hodhi themelet e anatomisë dhe fiziologjisë, ai ishte i pari që përshkroi valvulat e zemrës, nervat optikë dhe dëgjimorë, kanalet biliare, qarkullimin portal. Një nga gjigantët e mendimit shkencor mjekësor është Claudius Galeni, mjeku më i madh i shekullit të lashtë i cili dha një kontribut të rëndësishëm në shkencën dhe praktikën mjekësore, veçanërisht në fushat e anatomisë, fiziologjisë dhe farmakologjisë. Ai krijoi një shkollë mjekësore-filozofike të bazuar në mjekësinë Hipokratike, por ai gjithashtu sublimoi të gjitha njohuritë e shkollave të tjera mjekësore të kohës. Fiziologjia e Galenit pati një ndikim të rëndësishëm në mjekësi dhe tekstet e tij mjekësore shërbyen si themeli i shkencës mjekësore për më shumë se një mijë vjet. Fiziologjia e Galenit pati një ndikim të rëndësishëm në mjekësi, dhe tekstet e tij mjekësore shërbyen si themel i shkencave mjekësore për më shumë se një mijë vjet. Nga kohërat e lashta deri në Mesjetë (shekulli XV) kërkimet në fushën e fiziologjisë ishin në stanjacion. Qasja dogmatike e kishës ndaj parimeve të Galenit ndikoi në stanjacionin e studimeve anatomike dhe fiziologjike në mjekësinë mesjetare. Gjetjet e Galenit u konsideruan të sakta deri në vitin 1628 dhe zbulimin e William Harvey, i cili ishte i pari që njohu rolin e zemrës në nxitjen e rrjedhjes së gjakut. Themeluesi i fiziologjisë si disiplinë shkencore konsiderohet mjeku dhe profesori anglez i anatomisë dhe fiziologjisë William Harvey (William Harvey, 1578-1657), i cili ishte i pari që shpjegoi funksionimin e zemrës dhe të rrjedhës së gjakut në baza shkencore. Përveç kësaj, ai dha një kontribut të rëndësishëm në mjekësi në fushën e embriologjisë. Gjatë dy shekujve të ardhshëm, fiziologjia u zhvillua me shpejtësi falë zbulimit të mikroskopit dhe kërkimeve në fushat e kimisë dhe fizikës. Kimisti flamand Jean Baptist van Helmont (1580-1644) ishte i pari që përshkroi proceset kimike të tretjes së ushqimit, dhe studimet e mjekut dhe fizikantit italian Luigi Galvani (Luigi Galvani, 1737-1798) në fushën e zbulimit të bioelektricitetit janë gjithashtu të rëndësishme. Kimisti francez Antoine Laurent de Lavoisier (Antoine Laurent de Lavoisier, 1743-1794), krijuesi i kimisë analitike, është përgjegjës për shpjegimin e proceseve të oksidimit në organizmin e kafshëve. Kepler (dioptria dhe akomodimi i syrit), murgu jezuit Christoph Scheiner (zbulimi i figurës së përmbysur në sy), Isaac Newton (eksperimentet optike në sy), Frederik Ruysch (zbulimi i retinës), Bartholomaeus Eustachius dhe Antonio Scarpa (anatomia e aparatit të dëgjimit) kontribuan në zhvillimin e fiziologjisë së organeve shqisore. Zbulimet e rëndësishme në fushën e anatomisë mundësuan përparimin në shpjegimin e funksionit të organeve individuale. Mjeku dhe biologu italian Marcello Malpighi (Marcello Malpighi, 1628-1694) kontribuoi në zhvillimin e fiziologjisë duke studiuar kapilarët e gjakut dhe duke përshkruar glomerulet e veshkave. Lorenzo Bellini (Lorenzo Bellini, 1643-1704), përshkroi strukturën e veshkave dhe filtrimin e urinës nga gjaku. Në fushën e fiziologjisë riprodhuese, zbulimet e Renia de Graf (zbulimi i folikulave) dhe Jan Ham (zbulimi i spermatozoideve) janë të rëndësishme. Themeluesi i fiziologjisë eksperimentale konsiderohet anatomisti dhe fiziologu zviceran Albrecht von Haller (Albrecht von Haller, 1708-1777), i cili kreu eksperimente të shumta, veçanërisht duke studiuar fiziologjinë e frymëmarrjes dhe ndjeshmërisë. Fiziologjia eksperimentale mundësoi përparim dhe shpjegim të jashtëzakonshëm të funksionit të sistemit nervor (Leopoldo Marco Antonio Caldani), metabolizmit (Spafaneani), palcës kurrizore (François Magendie) dhe procesit të fekondimit (Lazzaro Spallanzani). Fiziologu francez Klode Bernar (Claude Bernar, 1813-1878) ka një rëndësi të veçantë për zhvillimin e fiziologjisë. I pari fut në fiziologji konceptin e mjedisit të brendshëm të organizmit (millieu organique interieur), në krahasim me mjedisin e jashtëm (millieu cosmic ambient). Ai tregon se vëllimi dhe përbërja e lëngut në të cilin ndodhen qelizat e organizmit tenton të jetë konstante, dhe stabiliteti i mjedisit të brendshëm të organizmit (millieu organique interieur) i mundëson qelizave të funksionojnë normalisht, pavarësisht ndryshimeve të mjedisit të jashtëm. Përmes eksperimenteve të shumta në kafshë, ai kontribuoi në zbulimin e shumë proceseve në trup, shpjegoi rolin e mëlçisë dhe pankreasit në procesin e tretjes së ushqimit, rolin e mëlçisë në metabolizmin e glikogjenit, çrregullimin e trupit në diabet, efektin e monoksidit të karbonit në organizëm. Shumë vite më vonë, fiziologu amerikan Walter Cannon (Walter Cannon, 1871-1945) prezantoi konceptin e homeostazës për zbulimin e Bernardit të qëndrueshmërisë së mjedisit të brendshëm, i cili konsiderohet ende një koncept i vlefshëm në fiziologji sot. Në atë kohë, Marie Poazie dha një kontribut të rëndësishëm në fiziologji, duke studiuar presionin arterial dhe viskozitetin e gjakut; më pas themeluesi i kimisë organike Fridrih Veler, bëri kërkime mbi metabolizmin e proteinave, karbohidrateve dhe yndyrnave; Karl Ludvik, me zbulimin e kimografit dhe punimet mbi shkëmbimin e gazrave dhe presionin e gjakut; Herman von Helmholz, krijuesi i oftalmoskopit, bëri kërkime në fushën e fiziologjisë së shqisave; Rudolf Heidenhain, duke shpjeguar sekretimin e gjëndrave; Emil du Bois-Reymond hodhi themelet e elektrofiziologjisë dhe shpjegoi mekanizmin e tkurrjes së muskujve; Teodor Švan, me zbulimin e qelizave që mbështjellin fibrat nervore; Gustav Frič dhe Eduard Hicig, me testet e ngacmueshmërisë elektrike të trurit; Ivan Sečenov, bëri kërkime në fushën e neurofiziologjisë; Ilja Mečnikov, një nga themeluesit e imunologjisë, shpjegoi procesin e fagocitozës dhe krijoi teorinë e imunitetit qelizor. Një kontribut të jashtëzakonshëm në zhvillimin e fiziologjisë dha Ivan Petrovich Pavlov (1849-1936), një fiziolog rus i cili mori Çmimin Nobel për Fiziologji dhe Mjekësi në vitin 1904 për punën e tij në fushën e fiziologjisë së tretjes. Ai botoi vepra të rëndësishme mbi fiziologjinë e rrjedhjes së gjakut, tretjes dhe sistemit nervor qendror. Ai dha kontributin më të madh në kërkimet eksperimentale në fushën e neurofiziologjisë. Duke studiuar rregullimin nervor të tretjes, duke shqyrtuar sekretimin e pështymës dhe lëngut gastrik tek qentë kur marrin ushqim, ai zbuloi se përveç aktivitetit natyror nervor refleks, është e mundur të shkaktohet një aktivitet tjetër refleks, të cilin Pavlov e quajti refleks i kushtëzuar. Shkencëtarë të shumtë nga ajo periudhë kontribuan në zhvillimin e fiziologjisë. Henry Starling, një fiziolog anglez, studioi fiziologjinë e zemrës dhe, së bashku me fiziologun gjerman Otto Frank (1865–1944), vërtetuan se zemra mund të përshtatet me ndryshimet në ngarkesë me rrjedhje të ndryshme të gjakut (ligji Frank-Starling). Me bashkëpunëtorin e tij, fiziologun anglez William Bayliss, ai zbuloi sekretinën, një hormon të organeve tretëse, dhe ishte i pari që përdori emrin hormon. Laureatët e Çmimit Nobel Kristijan Eijkman dhe Frederik Hopkins janë përgjegjës për zbulimin e vitaminave. Laureati i Çmimit Nobel Karl Landštajner është përgjegjës për zbulimin epokal të grupeve të gjakut dhe faktorit Rhesus, i cili mundësoi transfuzionin e gjakut midis personave me të njëjtat grupe gjaku. Në fillim të shekullit të 20-të, zhvillimi i biokimisë mundësoi krijimin e njohurive të reja në fusha të ndryshme të fiziologjisë. Zbulimet e metabolizmit të komponimeve organike dhe ciklit të acidit citrik (Hans Adolf Krebs), zbulimi i funksionit të enzimave të frymëmarrjes së qelizës (Otto Heinrich Wartburg), zbulimi i vitaminës C (Albert Szent-Györgyi), izolimi i insulinës (Frederick Grant Banting dhe Charles Best) janë të rëndësishme. A. Keith, M. W. Flack, K. U. Aschoff, S. Tawara, W. His janë përgjegjës për zbulimin e elektrofiziologjisë së zemrës. Fiziologjia e frymëmarrjes u studiua nga J. S. Haldane dhe A. Krogh, dhe fiziologjia e veshkave nga A. N Richards dhe A. Cushny. Kohët e fundit, kërkimet në fiziologji janë bazuar në teknikat moderne të kërkimit në laboratorë, duke përfshirë metodat bioteknologjike me ndihmën e pajisjeve shumë të sofistikuara. Sot, fiziologjia është zhvilluar në një seri të tërë disiplinash shkencore që shënohen me një emër si shkenca fiziologjike. Ky grup përfshin biokiminë, biofizikën, biologjinë molekulare, imunologjinë dhe të gjithë serinë e disiplinave të tjera kufitare. Së bashku me degët e tjera të fiziologjisë, fiziologjia e kafshëve shtëpiake është zhvilluar gjithashtu, para së gjithash, si shkenca bazë e prodhimit modern blegtoral. Prodhimi intensiv në blegtori supozon njohuri të mekanizmave themelorë në funksionimin e organizmit të kafshëve shtëpiake. Për këtë arsye, fiziologjia e kafshëve shtëpiake është jashtëzakonisht e rëndësishme për përmirësimin e blegtorisë dhe mjekësisë veterinare.