Kushtetuta e Perandorisë së Vonë Romake

Kushtetuta e Perandorisë së vonë Romake ishte një grup udhëzimesh dhe parimesh të pashkruara të trashëguara, kryesisht nëpërmjet precedentëve, të cilat përcaktonin mënyrën se si qeverisej Perandoria e vonë Romake. Si çështje konvencionale historike, Perandoria e vonë Romake doli nga Principata Romake (Perandoria e hershme Romake), me ngjitjen në fron të Dioklecianit në vitin 284 p.e.s., mbretërimi i të cilit shënoi fillimin e Tetrarkisë. Kushtetuta e Dominatit e njohu hapur monarkinë si burimin e vërtetë të pushtetit dhe kështu i dha fund fasadës së diarkisë, në të cilën perandori dhe Senati qeverisnin perandorinë së bashku.

Reformat e Dioklecianit në qeverinë perandorake i dhanë fund më në fund periudhës kur magjistratët e vjetër republikanë (p.sh. konsujt dhe pretorët) kishin pushtete reale. Që atëherë, konsujt nuk kishin pothuajse asnjë detyrë reale përtej kryesimit të mbledhjeve të Senatit dhe detyrat e magjistratëve më të vegjël në fakt ishin vetëm organizimi i lojërave të ndryshme, p.sh. garat me qerre. Shumica e magjistratëve të tjerë më të vegjël thjesht u zhdukën.

Diokleciani u përpoq ta reformonte vetë sistemin perandorak në një strukturë në të cilën katër perandorë, të përbërë nga dy Augustë dhe dy Cezarë, secili qeveriste një të katërtën e Perandorisë. E njohur si Tetrarkia, kjo strukturë kushtetuese, megjithatë, nuk arriti të mbijetonte as pas Dioklecianit, i cili jetoi për të parë rënien e sistemit të tij dhe luftërat civile që pasuan në tërheqjen e tij pas abdikimit në vitin 305 p.e.s.

Ai gjithashtu miratoi reforma të mëdha administrative në Perandori. Ndarja e tij e Perandorisë në lindje dhe perëndim, me secilën gjysmë nën komandën e një perandori të veçantë, mbeti me ndërprerje të shkurtra të unitetit politik. Edhe pse mbeti kryeqyteti i vetëm derisa Kostandinopoja u ngrit në atë status në vitin 359, qyteti i Romës ndaloi së qeni selia e qeverisë Perandorake e cila në Perëndim zakonisht ishte në Mediolanum (tani Milano), ose ndonjëherë në Augusta Treverorum (tani Trir) nëse një perandor banonte atje, ose kudo që ndodhej perandori, meqë perandorët e shekullit të 4-t lëviznin brenda mbretërive të tyre. Megjithatë, Roma ende kishte pasur Praefectus urbi-n e vet mbi të gjithë guvernatorët dhe kryetarët e bashkive të tjera komunale dhe gjithashtu Senatin e vet me nivel Perandorak mbi të gjitha këshillat e tjera komunale (përveç atij të Kostandinopojës nga viti 359), duke ruajtur statusin de jure të kryeqytetit.

Një vikar, më vonë dy vikarë nën Prefektin Pretorian të Italisë, kryesuan administratën perandorake të Italisë, njëri në Italinë periferike (në jug të Apenineve dhe Ishujve) dhe tjetri në Italinë Anonariane (në veri të Apenineve dhe në Raeci). Senati dhe magjistratët ekzekutivë vazhduan të funksiononin siç kishte specifikuar fillimisht kushtetuta e Dioklecianit. Ndarjet civile dhe ushtarake të perandorisë të Dioklecianit mbetën në fuqi me pak ndryshime, megjithëse Egjipti i Sipërm nga mesi i shekullit të pestë qeverisej nga një gjeneral, duksi, i cili gjithashtu ushtronte autoritet civil mbi popullsinë. Më vonë, perandori Konstandin do të modifikonte kushtetutën e Dioklecianit duke ndryshuar disi rolet e zyrtarëve, por jo kuadrin administrativ. Vetëm gjatë viteve 527-565 ndodhën ndryshime të mëdha që panë pothuajse heqjen e nivelit rajonal të zyrtarëve dhe dobësimin e rëndë të Thesarit (sacrae largitones) dhe Pasurive të Kurorës.