Skuraj

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko


Fshati Skuraj me gjithsej 731 banorë, është një nga 13 fshatrat e njësisë administrative të Komunës Milot në rrethin Kurbin në Qarkun e Lezhës, në veriperëndim të Shqipërisë së Mesme. Skuraj shtrihet në verilindje të Kurbinit aty ku nisin dy vargmalet e Kurbinit; vargmali i Skënderbeut, (vargmali lindor) dhe vargmali perëndimor që njihet me emrin Krujë - Dajt. Dy vargmalet, të cilët ecin pothuajse paralel me njëri - tjetrin, i ndan në mes lumi i Hurdhazës. Mali i Skënderbeut që nis nga Shkopeti, ka pikën më të lartë në këtë fshat majën e Mëllezës (1123 m). Fshatin e përshkon nga verilindja lumi Mat dhe e përshkon gjithashtu përmes lumi i Hurdhazës në drejtimin jug veri. Në anën veriore kufizohet me lumin Mat dhe fshatrat Ferrë-Skuraj (Ferrë-Shkopet) dhe Shkopet, në anën lindore, nga fshati Madhesh (rrethi i Matit), nga jugu kufizohet nga fshatrat Gallatë dhe Malbardhë dhe në perëndim me Malbardhin dhe Milotin.

Në organizimin e vjetër administrativ pjesë përbërëse e këtij fshati ishin edhe Ferrë-Shkopeti (historikisht i njohur si Ferrë - Skuraj) dhe Shkopeti, por gjatë periudhës komuniste u ndanë dhe për shkak të homogjenitetit dhe shkaqeve të tjera politike deri në vitin 1992 iu bashkangjitën rrethit të Matit. Pas këtij viti, u rikthyen nën juridiksionin administrativ të rrethit Kurbin dhe përkatësisht në komunën e Milotit, por tashmë si fshatra më vete. 

Ka një klimë mesdhetare mesatare, mjaft të larmishme me verë sa të nxehtë aq edhe të freskët, dimër të butë, por edhe të lagësht e madje të ftohtë në bjeshkë; pranverë dhe vjeshtë të lagësht. Bimësia është mjaft e zhvilluar ku dallohen shkurret, dushqet, si shqopa, mareja, lisi, shkoza, dëllinja panja, frashëri, blini, shelgu, plepi, rrapi, etj. Rriten edhe mjaft pemë të egra si thana, vodha, shega si dhe pemë të tjera si arra, gështenja, lajthia, mani etj. Po ashtu rriten edhe mjaft bimë mjeksore si sherbela, trumza, çaji i malit etj. Fauna është mjaft e pasur me kafshë të egra si lepuri, ujku, dhelpra, ariu i murmë, derri i egër, ketri, breshka, iriqi etj. Shpendë të egër veçohen shqiponja, skifteri, korbi, qukapiku, sorra, grifsha, bilbili, mëllenja, thëllëza; shpendë ujorë; rosa e egër etj. Ujërat lumore popullohen nga shumë lloje peshqish të tillë si; qefulli, trofta, mlyshi, por edhe ngjala, gjithashtu në ujërat e Matit e Hurdhazës veçohet kafshë ujore lundërza.

Historia

Etimologjia e emri Skuraj vjen nga italishtja scuro - i paqartë, i errët. Fshati Skuraj është një vendbanim i hershëm ilir, edhe pse emri i të cilit del në dokumente prej shekullit XII. Sidoqoftë hershmëria e tij përtej këtij kufiri as që mund të vihet në dyshim. Në dokumentacionin historik, Skuraj na del edhe si emër krahine edhe si emër fshati, në ndonjë rast edhe e pozicionuar midis Tiranës dhe Durrësit, shkak ky që justifikoi përshtatjen e stemës së kësaj familjeje si stemë e bashkisë së kryeqytetit shqiptar Tiranë. Themeluesi i shtetit (principatës) të Arbrit ishte Progoni (1190-1198), pushtetin e të cilit më pas e trashëguan të bijtë Gjini (1198-1206) dhe Dhimitri (1206-1216), që mendohet se ishin pasardhës të familjes Skura, pjesë e së cilës ishte edhe Kurbini. Familja Skura ishte njëra prej familjeve më të shquara feudale të Arbërit, në shekujt XII-XIV, e cila kishte stemën e saj, e që paraqet një luan të ngritur në dy këmbët e pasme me një brazdë të tërthortë, që para disa vitesh është përshtatur edhe si stemë e bashkisë së kryeqytetit shqiptar Tirana. Kjo stemë u gjet në Lezhë dhe ruhet në muzeun Historik Kombëtar në Tiranë. Një mbishkrim me emrat dhe stemën e kësaj familje (shqiponjën njëkrenore) është gjetur në fshatin Gëziq të Mirditës. Fshati Skuraj ka katër lagje; Katundi i vjetër, Qendra, Skuraj Sipër dhe Mshet. Fshati i vjetër i Skurajt dikur shtrihej aty ku sot gjendet Katundi i vjetër. Ne nje harte te vitit 1689Carta d'Albania disegnata da Giacomo Cantelli da Vignola e stampata in Roma da gio. Giac. Rossi, 1689., ngjit me Skuraj eshte emri Pervizi, qe te ben te mendosh lidhjen e midis tyre, ku permendet nje Perviz i Madh komandant i nje kalaje ne Ferre-Shkopet, kalaja e Pervizit dhe nje varr i Pervizit, qe iperket keshtjellarit qe u vra tradhetisht nga turqit. Në lindje të fshatit të Sotëm që quhet edhe Katundi i vjetër janë nxjerrë shpesh nga gërmime rastësore mjaft objekte arkeologjike (enë të ndryshme qeramike, dhe hekuri), të cilat datojnë në shekujt e parë pas Krishtit. Gjithashtu në Kshqel dhe Shegas gjenden nekropole (varreza të vjetra), këta të dytat që gjenden ngjitur me kishën e Shën Markut, nga vendasit njihen si varre xudhijsh (emërtim që mbart domethënien se janë varre të judenjve, atyre që kanë munduar Krishtin), të cilat tregojnë hershmërinë e këtyre vendbanimeve. Mali i Skënderbeut në shpinë të Skurajt ka qenë pjesë e rëndësishme e veprimeve luftarake të Heroit tonë Kombëtar Gjergj Kastriotit (SKENDERBEU), gjatë viteve 1443-1468 kundër ushtrive osmane. Nga gojëdhënat e popullatës vendase tregohen disa rrëfime, gojëdhëna të lidhura me Gjergj Kastriotin. Permendet nje plka i urte Kok Malçi, si dhe mbështetjen që i jepnin në luftën e tij kundër pushtuesve osmanë. Ndër këto përmendet nje plak i urtë Kokë Malçi (i pa cituar gjekundi)qe ishte takue me Gjergj Kastriotin. Shumë emërtime vendesh (toponime), janë të lindura nga luftrat që kryheshin në atë kohë. Këtu në zonën e Milotit dhe veçanërisht në fshatin Skuraj u organizua qëndresa e kurbinasve në vitet 1906 - 1912 Pjeter Hidri, Kurbini dhe Rilindja Kombetare, revista Kuq e Zi, Bruksel, 2006 kundër pushtuesve turq, e udhehequr nga patrioti rilindas Gjin Pjeter Mark Pervizi, që përfundoi me ngritjen e flamurit kombëtar në Milot më 28 Nëntor 1912 nga Gjin Pjetri e burrat e Kurbinit në të njëjtën datë me ngritjen e Flamurit Kombëtar në Vlorë, kur Shqipëria shpalli Pavarësinë.

Ekonomia.

Gjatë mesjetës në Skuraj në vendin e quajtu Lime, ka qenë zhvilluar pazari (merkatoja e hapur), i cili gjatë gjysmës së parë të shekullit të XX u transferua në Milot. Ekonomia e sotme e fshatit bazohet kryesisht mbi agrobiznesin, në kultivimin e drithërave të bukës (gruri, misri) dhe sidomos perimeve; patates, fasules, domates, kastravecit, specit, qepës, preshit, hudhrës, shalqinit, pjeprit. Edhe frutikultura është e zhvilluar përmes kultivimit të mollës, dardhës, kumbullës, pjeshkës, fikut, veçanërisht vreshtarisë, e cila është organizuar në miniferma të vogla private. Një vend me rëndësi në ekonominë e fshatit zë edhe blegtoria. Mbarështohen kryesisht gjedhët (lopët) si dhe shpendët, pulat, rriten të imtat (dhentë e dhitë). Gjithashtu është e zhvilluar edhe bletaria. Fundi i shekullit të XVII, sikurse në disa zona të thella malore të Shqipërisë veriore, ku qendresa ndaj shtetit osman ishte më e fortë, në këtë zonë u formua edhe Bajraku i Kurbinit në të cilin përfshiheshin të gjitha fshatrat brenda kësaj njësie gjeografiko - territoriale me kufij natyrorë tashmë të përcaktuar mirë, e cila kishte 16 fshatra, qendra e të cilit ishte fshati Skuraj. Bajraku ose Flamuri i Kurbinit historikisht ka patur Skurajn si kryesues të pleqnisë së Bajrakut, përfaqësuar nga familja Malçi, i cili funksiononte mbështetur mbi Kanunin e Skënderbeut, një ndër pasuritë e çmuara të Kurbinit. Sa i takon arkitekturës, vend të veçantë zënë monumentet e kultit të krishterë. Në Skuraj gjenden 10 kisha, shumica prej tyre në gjendje rrënoje, si pasojë e transformimeve të shumta të kryera përgjatë kohës, sikurse kanë qenë faktorët natyrorë (agjentët atmosferikë) ato njerëzorë (luftërat) dhe indiferenca jonë, të cilët kanë bërë punën e tyre, saqë shumë prej këtyre objekteve të jenë shndërruar në grumbuj rrënojash të lexueshme vetëm nga syri i vëmendshëm i studiuesit. Prej këtyre kishave vetëm njëra ajo e Shën Vlashit ka mbetur në këmbë.

Në arkitekturën civile nuk duhet lënë pa përmendur banesa e tipit kullë, me dy ose tre kate me elementë mjaft tërheqës estetikë, që ende ruhet në këmbë dhe mund të shijohet në Skuraj, ndërsa kompozimi dhe zgjidhja planimetrike e banesave është e thjeshtë. Kullat përgjithësisht janë ndërtuar nga mjeshtër vendas ose nga Golloborda e Dibrës. Janë të veçanta punimet e zejtarisë si ato të hekurit, drurit, por edhe gurit, të zhvilluara në këtë zonë, edhe për shkak të mundësisë së tregtimit në tregun e hapur të Milotit. Në artin e kultivuar dallohen mjaft autorë në krijimtarinë letrare ku veçohen Lekë Pervizi poezi, Leonard Pervizi në pikturë, Kastriot Marku në poezi dhe studime, si dhe Vlash Prendi në mbledhjen dhe studimin e krijimtarisë gojore, ne muzike Aida Cara dhe Roland Meta (psudonimi artistik Roy). Pa dyshim se një vend të veçantë zë këtu kuzhina, e cila është mjaft e pasur me prodhimet e saj tipike. Veprimtaria dhe aktiviteti tradicional agrobaritor vetjak shtojnë të tjera prodhime të çmuara tipike skurjane. Rezultati është një kuzhinë me pjata të thjeshta, ku mbizotërojnë shijet mesdhetare, prodhime të bazuara mbi bukën, dhe ku veçohen midis servirjeve pjata e mishit si dhe ajo e peshkut. Përdoren nënproduktet e qumështit të deles, dhisë dhe lopës janë djathi, tlyeni (gjalpi), perimet sikurse janë: domatja, patllixhani, patatja, fasulja, midis të cilave mjaft të përdorura ishin dhe janë ato aromatike si: qepa, hudhra, preshi dhe speci djegës. Pija karakteristike shqiptare rakia, edhe këtu ka traditë të mirë sa i takon cilësisë, sidomos ajo e rrushit, kumbullës dhe veçanërisht e thanës dhe e manit të zi. Po ashtu vera e fortë, kryesisht e kuqe prodhuar nga variatete rrushi vendas. Vetëm 45 kilometra nga aeroporti i Tiranës “Nënë Tereza”, Skuraj është një fshat që të tërheq jashtëzakonish. Ka një gastronomi të jashtëzakonshme, që ndërtohet dhe celebrohet më së miri mbi dietën mesdhetare, me mish, peshk, fruta e perime cilësore shoqëruar me raki e verë të krahinës. Bregu i lumit Mat ofron një mundësi të shkëlqyer për plazh në një gjatësi prej 5 km, duke nisur nga Ura e Zogut në Milot e deri në rrëzë të Shkopetit. Dikur në periudhën para viteve '90, ky breglumi frekuentohej vetëm nga diplomatët e huaj në Shqipëri.


LITERATURA:

BAJO, Luan: “Mbi kryengritjen e përgjithshme të vitit 1912 në rrethin e Krujës », në Studime Historike, nr. 1. 1971. f. 131 – 154. HIDRI, Pjetër., Gjeneral Prenk Pervizi. Botimet Toena, Tiranë, 2002. Historia e Popullit Shqiptar: Vol. I, (Ilirët, Mesjeta. Shqipëria nën Perandorinë Osmane, gjatë shek. XV - Vitet 20 të shek XIX; Vol. II. (Rilindja Kombëtare. Vitet 30 të shek. XIX - 1912). Akademia e Shkencave e Republikës së Shqipërisë. Toena. Tiranë, 2002. ILLIA, Frano: Famullia e Milotit. (Famullia e Shën Nikollës (Milot), Famullia e Shna Prendes (Gallatë), Famullia e Shna Vlashit (Skuraj). Shkruar në Milot në vitet 1962 - 1967. Përgatiti, Kastriot Marku, Chaminade, Lezhë, 2006. ILLIA, Imzot Frano: Kanuni i Skanderbegut. Mbledhë e kodifikue nga Imzot Frano Illia Arqipeshkëv Metropolit i Shkodrës. Editriçe La Rosa. Milot & Brescia, 1993. ISUFI, Hajredin: Feja dhe Flamuri. Dom Nikollë Kaçorri. Pegi, Tiranë, Pa vit botimi, por, 2008. ISUFI, Hajredin: “Kryengritja e Kurbinit dhe Nikollë Kaçorri (1905 – 1907), Studime historike, nr. 2. 1986. f. 89 – 109. Kruja e Skënderbeut. Shtëpia botuese Naim Frashëri, Tiranë, 1967. MARKU, Kastriot: Kishat e Kurbinit. (Kishat dhe organizimi kishtar në Kurbin), Geer, Tiranë, 2008. MARKU, Kastriot: Miloti, Guidë/Guida, shqip-italiano, Milot, 2007. MATA, Ruzhdi: Shtjefën Gjeçovi jeta dhe veprat, Shtëpia Botuese e Librit Shkollor, Tiranë,1982. MIRAJ P. Klement: „Kontributi i krahinës së Kurbinit për çashtjen kombëtare“, në; Hylli i dritës, Vjeta VIII, (1937) nr. 11, f. 561-564; nr.12, f. 606-613. PJETRI, Zef: Shkolla 9-vjeçare Skuraj, në 60 vjetorin e saj. (Historiku 60-vjeçar i shkollës, mësuesit, nxënësit e rezultatet e tyre përmes kujtimeve, shënimeve e fakteve. Lezhë, 2008. PRENDI, Vlash: Gjurmëve të melosit popullor. Kënga popullore kurbinase. Enti Botues “Gjergj Fishta”, Lezhë, 2009 PRENDI, Vlash: Kurbini, tradita, kultura, Kurbin, 1997. PRENDI, Vlash: Kurbini, tradita, kultura II, Skanderbeg books, Tiranë, 2002. HIDRI, Pjeter,: Kurbini e Rilindja Kombetare,Revista Kuq e Zin Bruksel, 2006. CANTELLI, Giacomo, Carta d'Albania, Roma,1689.