Faqja kryesore

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Përcjellë nga Faqja Kryesore)
Shko te: navigacion, kërko
52.254 artikuj në shqip
Version i përshtatur për celular

P world icon brown.png Gjeografia      P history icon brown.png Historia      P society icon brown.png Shoqëria      P culture icon brown.png Arti & Kultura      P religion icon brown.png Feja      P sport icon brown.png Sporti      P science icon brown.png Shkenca & Teknika     P train grey.png Teknologjia

Portali tematik · Indeksi alfabetik · Artikuj sipas kategorive · Artikuj të mirë · Artikuj të përkryer

Artikulli i javës
Artikulli i javës
Tabela rrugore në Çift të Kalabrisë

Arbëreshët (Shqiptarët e Italisë) janë një pakicë etnike shqiptare që jeton në Itali, që nga shekulli XV dhe XVI. Ata jetojnë kryesisht në rajonet e Abrucit, Kampaniës, Pulias, veçanërisht në Bazilikata, Molize, Kalabri dhe Siçili. Janë emërtuar si arbëreshë, pasi në kohën kur u larguan nga Shqipëria, ajo quhej Arbëria. Arbëreshët u vendosën në Itali në shekujt e pesëmbëdhjetë dhe tëmbëdhjetë, pas vdekjes së heroit kombëtar shqiptar Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe pushtimit gradual të Shqipërisë dhe të gjithë Perandorisë Bizantine nga turqit osmane. Njihen shtatë eksode të mëdha që nisin që nga koha menjëherë pas vdekjes së Gjergj Kastriotit, deri nga fundi i shek. XVIII (1780-1790). Ngulimet e fundit të arbëreshëve janë në Italinë qendrore-veriore, si në Provincën e Pavias dhe të Piaçencës, po ashtu një grup i madh i'u drejtua rajonit qendror të Abrucos. Në Itali sot numërohen mbi 260.000 njerëz që flasin gjuhën arbërore. Qytetet ku banojnë arbëreshët mbajnë dy emra, një në shqip dhe tjetrin italisht, ky i fundit përdorur sidomos nga të huajt. Arbëreshët nuk e kanë harruar vendin e të parëve dhe ruajnë të gjalla zakonat e tyre të pasura, si gjuhën, veshjet dhe ritet e doket që kishin në Mëmëdhe. Një nga veçoritë që karakterizon shumë këtë popull është, përveç gjuhën dhe veshjet popullore, që ruajtën me heroizëm deri sot edhe ritin fetarë krishterë orthodoks-bizantin. Gjatë shekujve arbëreshët kanë arritur të ruajnë dhe zhvillojnë identitetin e tyre, në sajë të këmbënguljes së tyre dhe vlerave kulturore të ushtruara kryesisht nga dy komunitete fetare të Kishës Arbëreshe Bizantine-Ortodokse: bazuar në Kalabri "Kolegjin Korsini" (1732) në Shën Benedhitit, pastaj "Kolegji Shën Adriani" trasferuar në 1794 në Shën Mitri, dhe në Sicili "Seminarin Italo-Shqiptar" të Palermos (1735), që u transferua në Horën e Arbëreshëvet në 1945. Shumica e pesëdhjetë komuniteteve arbëreshë ruajnë fenë krishtere ortodokse. Ata i përkasin dy dioqezave: Ungra për Arbëreshët e Italisë jugore dhe Hora e Arbëreshëvet për Arbëreshët e Sicilisë. Lidhur historikisht me komunitetin arbëreshe është Manastiri i Grotaferratës në Romë. Eparkit bizantine, me murgjit dhe priftërinjtë e tyre, me nga një bashkësi shqipfolëse në Itali, janë pjesa më e rëndësishme për të ruajtur dhe për të mbajtur traditat etnike, gjuhësore, fetare, tradicionale dhe identitetin e pakicës etnike shqiptare. Historia e gjuhës së pakicës shqiptare të Italisë ka karakteristikat të veçanta dhe, në shumë mënyra unike, në krahasim me traditat gjuhësore dhe letrare të minoritetit tjetër ekzistues në Itali. Raporti i traditave shqiptare të Italisë me gjuhën shqipe të Shqipërisë, dhe të zonave të tjera ku flitet gjuha shqipe, është pjesëmarrja e drejtpërdrejtë dhe e konsiderueshme në lindjen e gjuhës së shkruar shqipe dhe letrare, siç e njohim ne sot. Në çdo rast, komunitetet shqiptare në Itali kanë mbajtur një marrëdhënie të ngushtë me gjuhën dhe zakonet shqiptare. Ndjenja e përkatësisë ndaj shqiptarëve etnikë, ashtu si dhe feja e zakonet, ka qenë e çimentuar në radhë të parë me gjuhën e përbashkët. Gjuha shqipe dhe tradita letrare e arbëreshëvet të Italisë është e thurur me histori dhe karakteristika të tjera të gjuhës shqipe. Më shumë se një marrëdhënie e prejardhje direkte dhe / apo të varësisë, ju duhet të duhet të flasim për traditë të barabarta dhe paralele, e cila ndan një periudhë të gjatë me traditat e tjera kulturore albanofone shumë aspekte të zhvillimit të letërsisë, të gjuhës dhe, nga ana tjetër (natyrisht), ajo ndryshon nga aspektet ligjore me veçantitë e vendit, organizimit shoqëror, specifikimet ekonomik dhe ligjor të çdo ndarje. Letërsia arbëreshe-shqiptare, në dialektin toskë, ka lindur vetëm me arbëreshët, në tremujorin e fundit të shekullit të gjashtëmbëdhjetë, me botimin në 1592 të E Mbsuame e Krështerë, nga prifti ortodoks Lekë Matrënga[1] nga Hora e Arbëreshëvet.Në shekujt e shtatëmbëdhjetë dhe tetëmbëdhjetë ka pasur një rigjallërim të përgjithshëm të jetës kulturore në komunitetet arbëreshe, sidomos ndër arbëreshët e Sicilisë. Intelektualë, kryesisht kishtarë, u interesuan për të kaluarën historike të atdheut, për të mbledhur dëshmi folklorike, fakte dhe shifra lidhur me traditat dhe zakonet e tyre. Ndryshim tjetër i madh në këtë periudhë historike është lulëzimi i letërsisë, në formën e poezisë popullore që u bë një zhanër shumë i popullarizuar dhe u bë pjesë e folklorit tradicional

Pas Luftës së Dytë Botërore letërsia shqiptare e arbëreshëve merr përsëri fuqinë dhe vitalitetin. Nga gjysma e parë e shekullit të njëzetë dhe në vazhdim ka një vëmendje në rritje për një ngjallje kulturore që u zgjerua në vitet gjashtëdhjetë

A e dini se ...
A e dini se ...
Toka


... gjendja e ngurtë e ujit është më e lehtë se gjendja e tij e lëngët dhe akulli në vend që të notojë në ujë sipas ligjeve faktikisht "normale" të fizikës duhet të fundoset në fund të tij ?

... më 29-30 Mars 1995 në qytetin e Pukës ra deri në 85 cm borë prandaj thuhet se Puka ka 6 muaj dimër ?

... Shqipëria u bë qysh u bë, por duheshin të bëhen edhe shqiptarët, me edukim, arsimin fetar e atdhetar, me dituri bashkëkohore, me dije filozofike e shkencore vlerësonte dijetari Hafiz Ismet Dibra ?

... prej kohësh mendohet se delfini i cili jeton mbi 100 vjeç e përdor tinguj valleje e kërcen për të komunikuar e lundruar së bashku me pjesën tjetër të balenave është paraardhës i gjitarëve tokësorë ?

... edhe pse gjatė karrierës së tij ka interpretuar vetėm role episodike Ilia Shyti arriti të ripërtrijë personazhe që kanë mbetur tashmė në kujtesën e spektatorit që kur në vitin 1958 ai interpretoi në filmin e parë me metrazh të shkurtër "Tana" ?

... shqiponja e malit ka aftësi të mëdha fluturuese e shpejtësi të madhe manovrimi dhe dallohet lehtë edhe në distanca të largëta falë qafës e bishtit të gjatë si dhe gjatësisë së krahëve ?

... këngëtarja e njohur Parashqevi Simaku realizoi dhe disa videoklipe në sferën e këngës popullore të vlerësuara nga publiku dhe të qëndrueshme në kohë si "Konga Qomiles" , "Fustanin që ta solla mbrëmë" dhe "Ky marak, maraku i shkretë"  ?

... Luleshqerra e njohur edhe si lule dele, bukurishte, lule kacidhe, lule buke (Pogradec), lule dhensh (Elbasan), lule dheshë (Vuthaj) është lule e familjes Asteraceae dhe rritet deri në 25cm ?

... skulptori Dhimitër Çani i cili përfaqësoi Shqipërinë në bienalen e Venecias në vitin 1933 duke u vlerësuar me çmim për bustin e Mbretit Zog I një pjesë të madhe (afro 100 punë) ja ka dhuruar qytetit të tij të lindjes Korçës që të ruhen për gjeneratat e ardhme ?

... themelimi i qytetit antik Antigonea në Gjirokastër lidhet me mbretin Pirro i Epirit në fillimin e shekullit III p.e.s pasi shkoi në luftë në Egjipt si mirënjohje për vjehrrën Berenices gruan e mbretit Ptoleme e cila i ofroi atij dorën e së bijës vendosi të ndërtonte një qytet të ri me emrin e nuses Antigonea ?

Aktualiteti
Aktualiteti

Temat kryesore : Kriza në zonën e euros

Stacioni i trenit në Volgograd

Vdekje së fundmi
Kanë ndodhur më 3 Mars
Kanë ndodhur më 3 Mars
Steve Fossett shënoi 116 rekodre botërore në 5 sporte të ndryshme.
  • 1877 - Rutherford B. Hayers inaugurohet në mënyrë private si presidenti i 19-të i Shteteve të Bashkuara të Amerikës, ndërsa inaugurimi i tij zyrtar bëhet më 5 mars.
  • 1878 - Bullgaria rifiton pavarësinë e saj nga Perandoria Otomane, falë marrëveshjes së San Stefanos, pak pasi Kongresi i Berlinit ia përcakton statusin si një shtet autonom të Perandorisë Otomane.
  • 1885 - Kompania telefonike dhe telegrafike amerikane formohet në New York.
  • 1905 - Cari Nicholas II i Rusisë pajtohet për krijimin e një asambleje të zgjedhur, Duma.
  • 1918 - Gjermania, Austria dhe Rusia nënshkruajnë marrëveshjen Brest-Litovsk, për t’i dhënë fund përfshirjes së Rusisë në Luftën e Parë Botërore dhe hapur rrugën për pavarësimin e Finlandës, Estonisë, Lituanisë, Letonisë dhe Polonisë.
  • 1923 - Për herë të parë u botua revista TIME.
  • 1938 - Uleja u zbulua në Arabinë Saudite.
  • 1958 - Nuri as-Said u bë kryeministër i Irakut për të 14-tën herë.
  • 1991 - Një xhirues amater regjistroi se si Rodney King u rrah brutalisht nga policë në Los Angeles, California.
  • 1991 - Në dy referendume të ndara, 74 për qind e popullatës së Letonisë votoi për pavarësi nga Bashkimi Sovjetik, ndërsa kjo përqindje në Estoni ishte 83 për qind.
  • 2005 - Steve Fossett u bë njeriu u parë i cili fluturoi me aeroplan rreth botës vetëm pa ndalesë dhe pa u rimbushur me derivat. Udhëtimin prej 40,234 km/25,000 mi e realizoi për 67 orë e 2 minuta. (Figura)
Fotografia e ditës
Fotografia e ditës
Maria Grazia Cucinotta


Maria Grazia Cucinotta kjo aktore e bukur e cila së bashku me Yllka Mujon u vlerësuan me çmime në Festivalin e Monte Carlos bart një pamje karakteristike dhe është e dalluar në dhjetëra filma të tjerë me renome botërore. Në "Familjet" është angazhimi i parë i saj në një film shqiptar ne vitin 2009. Ajo njihet edhe si producente e suksesshme e filmit

Para se të redaktoni...
Para se të redaktoni...
Wikipedia (Enciklopedia e lirë), synon krijimin e një enciklopedie të plotë, pa gabime, në të gjitha gjuhët, e korrigjueshme nga të gjithë dhe e lirë për përdorim. Uikipedia përdor teknikën Wiki si mjet bashkëpunimi midis autorëve.

Çdokush prej jush mund të kontribuojë vullnetarisht me dijen e tij për zgjerimin e mëtejshëm të kësaj enciklopedie të lirë. Hapat fillestare janë më se të thjeshta. Shikoni edhe këtu.
Vini Re! - Jeni të lutur të emëroni faqet që krijoni në trajtën e shquar dhe të përdorni germat Ë, Ç, ë, ç në fjalët e duhura.

Kush e shkruan Wikipedian?
Kush e shkruan Wikipedian?

Komuniteti i Wikipedias në gjuhën shqipe përbëhet nga 71.379 përdorues të regjistruar, 361 prej të cilëve kanë kontribuar me të paktën një redaktim gjatë muajit të fundit, ndërsa 12 prej tyre gëzojnë privilegjet e burokratit dhe administratorit. Përdoruesit përbëjnë një shoqatë ku të gjithë anëtarët e saj koordinojnë veprimet e tyre për përmirësimin e artikujve, duke u konsultuar herë pas here në kuvend, duke diskutuar me njëri-tjetrin, por edhe duke bashkëpunuar në projekte të ndryshme.

Ç'mund të bëj unë?
Ç'mund të bëj unë?

Dëshironi të merrni pjesë? Lexoni rregullat bazë dhe udhëzimet e tjera, respektoni rregullat e mirësjelljes; regjistrimi është i këshillueshëm por jo i detyrueshëm.

Keni nevojë për ndihmë? Përpiquni të shfletoni faqet e ndihmës ose bëni pyetjen tuaj në Kuvendin e Wikipedias. Shumë shpejt një përdorues aktiv do t'iu ndihmojë.

Dëshironi të provoni? Bëni prova tek livadhi ose lexoni se si redaktohet një faqe.

Dëshironi të bëni një donacion? Wikipedia është plotësisht e lirë, pa reklama, falë donacioneve të përdoruesve. Ndihmoni që Wikipedia të mbetet e lirë, bëni një donacion.

Projektet motra
Projektet motra
Meta-Wiki
Meta-Wiki
Koordinimi i të gjitha projekteve
Commons
Wiktionnaire
Wiki–Fjalori
Fjalori i lirë
Wikinews
Wiki–Lajme
Lajme të lira
Wikibooks
Wiki–Libra
Libra dhe tekste didaktike
Wikiquote
Wiki–Citate
Përmbledhje citatesh
Wikisource
Wiki–Burime
Dokumente dhe Libraria e lirë
Wikiversité
Wikispecies
Wiki–Speciet
Lista e llojeve të specieve
Wikidata
Wikidata
Baza e lirë e të dhënave
Wikipedia nuk garanton saktësinë e përmbajtjes!

Projekti organizohet nga Fondacioni Wikimedia, i cili nuk mban përgjegjësi për asnjë gabim në përmbajtjen e këtyre artikujve.

Çdo kontribues është përgjegjës për shkrimet e tij.