Ndryshimet klimatike

Ky artikull është rreth rritjen e temperaturave globale të shkaktuar nga njeriu. Për prirjet natyrore historike klimatike, shiko Ndryshimi i klimës.

Ndryshimet në temperaturën e ajrit në sipërfaqe gjatë 50 viteve të fundit. Arktiku është ngrohur më shumë, dhe temperaturat në tokë janë rritur përgjithësisht më shumë sesa temperatura e sipërfaqes së detit.

Temperatura mesatare e ajrit në sipërfaqen e Tokës është rritur rreth 1,5 °C që nga Revolucioni Industrial. Forcat natyrore shkaktojnë njëfarë ndryshueshmërie, por rritja e vazhdueshme e temperaturës tregon ndikimin progresiv të aktivitetit njerëzor.

Ndryshimet klimatike të kohës sonë përfshijnë si ngrohjen globale — rritjen e vazhdueshme të temperaturës mesatare globale — ashtu edhe efektet e saj më të gjera në sistemin klimatik të Tokës. Në një kuptim më të gjerë, termi "ndryshime klimatike" përfshin edhe ndryshimet afatgjata të mëparshme të klimës së Tokës. Rritja e sotme e temperaturave globale shkaktohet nga aktivitetet njerëzore, veçanërisht djegia e lëndëve djegëse fosile (qymyri, nafta dhe gazi natyror) që nga Revolucioni Industrial. Djegia e lëndëve djegëse fosile, Shpyllëzimi, si dhe disa praktika bujqësore dhe industriale lëshojnë gazra serrë. Këto gazra thithin një pjesë të nxehtësisë që Toka rrezaton pasi ngrohet nga drita e diellit, duke ngrohur atmosferën e poshtme. Atmosfera e Tokës tani ka rreth 50% më shumë dioksid karboni, gazi kryesor që nxit ngrohjen globale, sesa në fund të epokës para-industriale, duke arritur nivele që nuk janë parë prej miliona vjetësh.

Ndryshimet klimatike kanë një ndikim gjithnjë e më të madh në mjedis. Valët e të nxehtit dhe zjarret e egra po bëhen më të zakonshme. Ngrohja e amplifikuar në Arktik ka kontribuar në shkrirjen e permafrostit, tërheqjen e akullnajave dhe rënien e akullit detar. Temperaturat më të larta po shkaktojnë gjithashtu stuhi më intensive, thatësirat dhe ekstreme të tjera të motit. Ndryshimet e shpejta mjedisore në ekosistemet malore, shkëmbinjtë koralorë dhe Arktik po detyrojnë shumë specie të zhvendosen ose të zhduken. Edhe nëse përpjekjet për të minimizuar ngrohjen e ardhshme kanë sukses, disa efekte do të vazhdojnë për shekuj. Këto përfshijnë ngrohjen e oqeanit, acidifikimin e oqeanit dhe rritjen e nivelit të detit.

Ndryshimet klimatike kërcënojnë njerëzit me përmbytje të shtuara, të nxehtë ekstrem, mungesë të shtuar ushqimi dhe uji, më shumë sëmundje, dhe humbje ekonomike. Migrimi njerëzor dhe konfliktet mund të jenë gjithashtu pasojë. Organizata Botërore e Shëndetësisë e quan ndryshimin klimatik një nga kërcënimet më të mëdha ndaj shëndetit global në shekullin e 21-të. Shoqëritë dhe ekosistemet do të përjetojnë rreziqe më të rënda pa veprim për të kufizuar ngrohjen. Përshtatja ndaj ndryshimeve klimatike përmes përpjekjeve si masat e kontrollit të përmbytjeve apo kulturat rezistente ndaj thatësirës i reduktojnë pjesërisht rreziqet e ndryshimeve klimatike, megjithëse disa kufizime të përshtatjes tashmë janë arritur. Komunitetet më të varfra janë përgjegjëse për një pjesë të vogël të emetimeve globale, por kanë aftësinë më të vogël për t'u përshtatur dhe janë më të cenueshme ndaj ndryshimeve klimatike.

Shumë ndikime të ndryshimeve klimatike janë vërejtur në dekadat e para të shekullit të 21-të, ku viti 2024 ishte viti më i ngrohtë i regjistruar me +1,60 °C që nga fillimi i regjistrimeve të rregullta në 1850. Ngrohja shtesë do t'i rrisë këto ndikime dhe mund të nxisë pika kthese, si shkrirja e plotë e shtresës akullore të Grenlandës. Sipas Marrëveshjes së Parisit të vitit 2015, kombet ranë dakord kolektivisht të mbanin ngrohjen "mirë nën 2 °C". Megjithatë, me angazhimet e marra sipas Marrëveshjes, ngrohja globale do të arrinte ende rreth 2,8 °C deri në fund të shekullit.

Ekziston mbështetje e gjerë për veprimin klimatik në mbarë botën, dhe shumica e vendeve synojnë të ndalojnë emetimin e dioksidit të karbonit. Lëndët djegëse fosile mund të hiqen gradualisht duke i dhënë fund subvencioneve të tyre, duke kursyer energji dhe duke kaluar te burimet e energjisë që nuk prodhojnë ndotje të konsiderueshme karboni. Këto burime energjie përfshijnë erën, diellin, hidroenergjinë, dhe energjinë bërthamore. Elektriciteti i prodhuar në mënyrë të pastër mund të zëvendësojë lëndët djegëse fosile për energjizimin e transportit, ngrohjen e ndërtesave, dhe funksionimin e proceseve industriale. Karboni mund të hiqet gjithashtu nga atmosfera, për shembull duke rritur mbulesën pyjore dhe duke bërë bujqësi me metoda që ruajnë karbonin në tokë.

Terminologjia

Para viteve 1980, nuk ishte e qartë nëse efekti ngrohës i rritjes së gazrave serrë ishte më i fortë sesa efekti ftohës i grimcave ajrore në ndotjen e ajrit. Shkencëtarët përdornin termin modifikim klimatik i pavullnetshëm për t'iu referuar ndikimeve njerëzore në klimë gjatë kësaj kohe. Në vitet 1980, termat ngrohje globale dhe ndryshime klimatike u bënë më të zakonshëm, shpesh duke u përdorur në mënyrë të ndërsjellë. Shkencërisht, ngrohja globale i referohet vetëm rritjes së temperaturës mesatare globale të sipërfaqes, ndërsa ndryshimet klimatike përshkruajnë si ngrohjen globale ashtu edhe efektet e saj në sistemin klimatik të Tokës, si ndryshimet e reshjeve.

Ndryshimet klimatike mund të përdoret gjithashtu në mënyrë më të gjerë për të përfshirë ndryshimet e klimës që kanë ndodhur gjatë historisë së Tokës si rezultat i proceseve natyrore. Termi ndryshime klimatike antropogjene përdoret ndonjëherë për të përshkruar ndryshimet klimatike që rezultojnë nga aktivitetet njerëzore.

Ngrohja globale — e përdorur qysh në 1975 — u bë termi më popullor pasi klimatologu i NASA-s James Hansen e përdori në dëshminë e tij të vitit 1988 në Senatin e SHBA-së. Që nga vitet 2000, përdorimi i termit ndryshime klimatike është rritur. Shkencëtarë, politikanë dhe media të ndryshëm mund të përdorin termat kriza klimatike ose urgjenca klimatike për të folur për ndryshimet klimatike, dhe mund të përdorin termin ngrohje globale në vend të ngrohjes globale ekstreme.

Rritja e temperaturës globale

Temperaturat para ngrohjes globale të sotme

Artikulli kryesor: Ndryshimi i klimës

Rindërtimi i temperaturës globale të sipërfaqes gjatë 2000 viteve të fundit duke përdorur të dhëna zëvendësuese nga unazat e pemëve, koralet, dhe bërthamat e akullit, në blu. Të dhënat e vëzhguara drejtpërdrejt janë në të kuqe.

Gjatë disa milionë viteve të fundit klima ka kaluar përmes epokave të akullit. Një nga periudhat më të ngrohta ishte Ndëraklimi i Fundit, rreth 125.000 vjet më parë, ku temperaturat ishin ndërmjet 0,5 °C dhe 1,5 °C më të ngrohta se para fillimit të ngrohjes globale. Kjo periudhë pa nivele deti 5 deri 10 metra më të larta se sot. Maksimumi më i fundit akullor, 20.000 vjet më parë, ishte rreth 5–7 °C më i ftohtë. Kjo periudhë ka nivele deti që ishin mbi 125 m më të ulëta se sot.

Temperaturat u stabilizuan në periudhën aktuale ndëraklimore që filloi 11.700 vjet më parë. Kjo periudhë pa gjithashtu fillimin e bujqësisë. Modelet historike të ngrohjes dhe ftohjes, si Periudha e Ngrohtë Mesjetare dhe Epoka e Vogël e Akullit, nuk ndodhën në të njëjtën kohë në rajone të ndryshme. Temperaturat mund të kenë arritur nivele po aq të larta sa ato të fundit të shekullit të 20-të në një grup të kufizuar rajonesh. Informacioni klimatik për atë periudhë vjen nga zëvendësuesit klimatikë, si pemët dhe bërthamat e akullit.

Ngrohja që nga Revolucioni Industrial

Në dekadat e fundit, rekordet e reja të temperaturave të larta kanë tejkaluar ndjeshëm rekordet e reja të temperaturave të ulëta në një pjesë gjithnjë e në rritje të sipërfaqes së Tokës.

Ka pasur një rritje të përmbajtja e nxehtësisë së oqeanit gjatë dekadave të fundit ndërsa oqeanet thithin mbi 90% të nxehtësisë nga ngrohja globale.

Rreth vitit 1850 regjistrimet me termometër filluan të ofrojnë mbulim global. Ndërmjet shekullit të 18-të dhe 1970 pati pak ngrohje neto, pasi ndikimi ngrohës i emetimeve të gazeve serrë ishte kompensuar nga ftohja e emetimeve të dioksidit të squfurit. Dioksidi i squfurit shkakton shi acid, por gjithashtu prodhon aerosole sulfati në atmosferë, të cilat pasqyrojnë dritën e diellit dhe shkaktojnë errësim global. Pas vitit 1970, akumulimi në rritje i gazeve serrë dhe kontrollet mbi ndotjen me squfur çuan në një rritje të dukshme të temperaturës.

Ndryshimet e vazhdueshme në klimë nuk kanë pasur precedent për disa mijëra vjet. Shumë grupe të dhënash tregojnë të gjitha rritje në mbarë botën të temperaturës së sipërfaqes, me një ritëm prej rreth 0,2 °C për dekadë. Dekada 2016–2025 u ngroh me mesatare 1,26 °C [1,13–1,36 °C] krahasuar me nivelin bazë para-industrial (1850–1900). Jo çdo vit i vetëm ishte më i ngrohtë se i mëparshmi: proceset e brendshme të ndryshueshmërisë klimatike mund të bëjnë çdo vit 0,2 °C më të ngrohtë ose më të ftohtë se mesatarja. Nga viti 1998 deri 2013, fazat negative të dy proceseve të tilla, Oscilimi Decadal i Paqësorit (PDO) dhe Oscilimi Shumëdekadal i Atlantikut (AMO) shkaktuan një periudhë të shkurtër ngrohjeje më të ngadaltë të quajtur "hiatusi i ngrohjes globale". Pas "hiatusit", ndodhi e kundërta, me vitin 2024 shumë mbi mesataren e kohëve të fundit me më shumë se +1,5 °C. Kjo është arsyeja pse ndryshimi i temperaturës përcaktohet në terma të një mesatareje 20-vjeçare, e cila zvogëlon zhurmën e viteve të nxehta e të ftohta dhe modeleve klimatike dekadale, dhe zbulon sinjalin afatgjatë.

Një gamë e gjerë vëzhgimesh të tjera forcojnë dëshminë e ngrohjes. Atmosfera e sipërme po ftohet, sepse gazrat serrë po kapin nxehtësi pranë sipërfaqes së Tokës, dhe kështu më pak nxehtësi po rrezaton në hapësirë. Ngrohja zvogëlon mbulesën mesatare të borës dhe detyron tërheqjen e akullnajave. Në të njëjtën kohë, ngrohja shkakton gjithashtu avullim më të madh nga oqeanet, duke çuar në më shumë lagështi atmosferike, dhe reshje më të shumta e më të rënda. Bimët po lulëzojnë më herët në pranverë, dhe mijëra specie kafshësh janë zhvendosur përgjithmonë drejt zonave më të ftohta.

Ndryshimet sipas rajoneve

Rajone të ndryshme të botës ngrohen me ritme të ndryshme. Modeli është i pavarur nga vendi ku emetohen gazrat serrë, sepse gazrat qëndrojnë mjaftueshëm gjatë sa të përhapen nëpër planet. Që nga periudha para-industriale, temperatura mesatare e sipërfaqes mbi rajonet tokësore është rritur pothuajse dyfish më shpejt sesa temperatura mesatare globale e sipërfaqes. Kjo është sepse oqeanet humbasin më shumë nxehtësi nga avullimi dhe oqeanet mund të ruajnë shumë nxehtësi. Energjia termike në sistemin global klimatik është rritur me vetëm pauza të shkurtra që nga të paktën viti 1970, dhe mbi 90% e kësaj energjie shtesë është ruajtur në oqean. Pjesa tjetër ka ngrohur atmosferën, ka shkrirë akullin, dhe ka ngrohur kontinentet.

Hemisfera veriore dhe Poli Verior janë ngrohur shumë më shpejt sesa Poli Jugor dhe Hemisfera Jugore. Hemisfera Veriore jo vetëm që ka shumë më tepër tokë, por edhe më shumë mbulesë sezonale bore dhe akull deti. Ndërsa këto sipërfaqe kalojnë nga pasqyrimi i shumë drite në errësirë pasi akulli ka shkrirë, ato fillojnë të thithin më shumë nxehtësi. Depozitimet lokale të karbonit të zi mbi borë dhe akull kontribuojnë gjithashtu në ngrohjen e Arktikut. Temperaturat e sipërfaqes së Arktikut po rriten ndërmjet tre dhe katër herë më shpejt sesa në pjesën tjetër të botës. Shkrirja e shtresave akullore pranë poleve dobëson si degën e Atlantikut ashtu edhe atë të Oqeanit Jugor të qarkullimit termohalin, gjë që ndryshon më tej shpërndarjen e nxehtësisë dhe reshjeve në mbarë globin.

Temperaturat e ardhshme globale

Projeksionet CMIP6 shumë-model për ndryshimet e temperaturës globale të sipërfaqes për vitin 2090 në raport me mesataren 1850–1900. Rrugëtimi aktual për ngrohjen deri në fund të shekullit është përafërsisht në gjysmë të këtyre dy ekstremeve.</ref>

Organizata Botërore Meteorologjike vlerëson se ka pothuajse 50% shanse që mesatarja pesëvjeçare e temperaturës globale të tejkalojë +1,5 °C ndërmjet 2024 dhe 2028. IPCC pret që mesatarja 20-vjeçare të tejkalojë +1,5 °C në fillim të viteve 2030.

Raporti i Gjashtë i Vlerësimit të IPCC-së (2021) përfshinte projeksione se deri në vitin 2100 ngrohja globale ka shumë të ngjarë të arrijë 1,0–1,8 °C sipas një skenari me emetime shumë të ulëta të gazeve serrë, 2,1–3,5 °C sipas një skenari të ndërmjetëm emetimesh, ose 3,3–5,7 °C sipas një skenari me emetime shumë të larta. Ngrohja do të vazhdojë përtej vitit 2100 në skenarët e ndërmjetëm dhe të lartë të emetimeve, me projeksione të ardhshme të temperaturave globale të sipërfaqes deri në vitin 2300 që i ngjajnë atyre të disa milionë viteve më parë.

Buxheti i karbonit i mbetur për të mbetur nën rritje të caktuara të temperaturës përcaktohet duke modeluar ciklin e karbonit dhe ndjeshmërinë klimatike ndaj gazeve serrë. Sipas UNEP-it, ngrohja globale mund të mbahet nën 2,0 °C me 50% shanse nëse emetimet pas vitit 2023 nuk tejkalojnë 900 gigatonë CO2. Ky buxhet karboni korrespondon me rreth 16 vjet të emetimeve aktuale.

Shkaqet e rritjes së temperaturës globale në kohët e fundit

Gazet serrë

Artikujt kryesorë: Gazi serrë dhe Efekti i serës

Përqendrimet e CO2 gjatë 800.000 viteve të fundit të matura nga bërthamat e akullit (blu/gjelbër) dhe drejtpërdrejt (zi)

Gazrat serrë janë transparente ndaj dritës së diellit, dhe kështu e lejojnë atë të kalojë përmes atmosferës për të ngrohur sipërfaqen e Tokës. Toka e rrezaton atë si nxehtësi, dhe gazrat serrë thithin një pjesë të saj. Kjo thithje ngadalëson ritmin me të cilin nxehtësia arratiset në hapësirë, duke kapur nxehtësi pranë sipërfaqes së Tokës dhe duke e ngrohur atë me kalimin e kohës.

Ndërsa avulli i ujit (≈50%) dhe retë (≈25%) janë kontribuesit më të mëdhenj ndaj efektit serrë, ata kryesisht ndryshojnë në funksion të temperaturës dhe për këtë arsye konsiderohen kryesisht si reagime që ndryshojnë ndjeshmërinë klimatike. Nga ana tjetër, përqendrimet e gazeve si CO2 (≈20%), ozoni troposferik, CFC-të dhe oksidi nitrik shtohen ose hiqen në mënyrë të pavarur nga temperatura, dhe për këtë arsye konsiderohen si forcime të jashtme që ndryshojnë temperaturat globale.

Para Revolucionit Industrial, sasitë natyrore të gazeve serrë e bënin ajrin pranë sipërfaqes rreth 33 °C më të ngrohtë sesa do të ishte pa to. Aktiviteti njerëzor që nga Revolucioni Industrial, kryesisht nxjerrja dhe djegia e lëndëve djegëse fosile (qymyr, naftë, dhe gaz natyror), ka rritur sasinë e gazeve serrë në atmosferë. Në vitin 2022, përqendrimet e CO2 dhe metanit ishin rritur me rreth 50% dhe 164%, përkatësisht, që nga viti 1750. Këto nivele CO2 janë më të larta se çdo kohë tjetër gjatë 14 milionë viteve të fundit. Përqendrimet e metanit janë shumë më të larta sesa kanë qenë gjatë 800.000 viteve të fundit.

Emetimet globale të gazeve serrë të shkaktuara nga njeriu në vitin 2019 ishin ekuivalente me 59 miliardë tonë CO2. Nga këto emetime, 75% ishte CO2, 18% ishte metani, 4% ishte oksidi nitrik, dhe 2% ishin gazrat e fluorinuar. Emetimet e CO2 vijnë kryesisht nga djegia e lëndëve djegëse fosile për të siguruar energji për transportin, prodhimin, ngrohjen, dhe elektricitetin. Emetime shtesë CO2 vijnë nga Shpyllëzimi dhe proceset industriale, të cilat përfshijnë CO2-në e lëshuar nga reaksionet kimike për prodhimin e çimentos, çelikut, aluminit, dhe plehrave kimike. Emetimet e metanit vijnë nga blegtoria, ligatinat, plehu organik, kultivimi i orizit, deponitë, ujërat e zeza, dhe nxjerrja e qymyrit dhe naftës e gazit. Emetimet e oksidit nitrik vijnë kryesisht nga dekompozimi mikrobik i plehrave kimike.

Ndërsa metani qëndron në atmosferë mesatarisht vetëm 12 vjet, CO2 qëndron shumë më gjatë. Sipërfaqja e Tokës thith CO2 si pjesë e ciklit të karbonit. Ndërsa bimët në tokë dhe në oqean thithin shumicën e emetimeve të tepërta të CO2 çdo vit, ai CO2 kthehet në atmosferë kur lënda biologjike tretet, digjet, ose kalbet. Proceset e rezervuarit të karbonit në sipërfaqen tokësore, si fiksimi i karbonit në tokë dhe fotosinteza, heqin rreth 29% të emetimeve vjetore globale të CO2. Oqeani ka thithur 20 deri 30% të CO2-së së emetuar gjatë dy dekadave të fundit. CO2 hiqet nga atmosfera për afat të gjatë vetëm kur ruhet në koren e Tokës, proces që mund të zgjasë miliona vjet.

Ndryshimet e sipërfaqes tokësore

Ritmi i humbjes globale të mbulesës pyjore është dyfishuar përafërsisht që nga viti 2001, në një humbje vjetore që i afrohet sipërfaqes së Italisë.

Rreth 30% e sipërfaqes tokësore të Tokës është kryesisht e papërdorshme për njerëzit (akullnajat, shkretëtirat, etj.), 26% janë pyje, 10% janë shkurre dhe 34% është tokë bujqësore. Shpyllëzimi është kontribuesi kryesor i ndryshimit të përdorimit të tokës ndaj ngrohjes globale, pasi pemët e shkatërruara lëshojnë CO2, dhe nuk zëvendësohen nga pemë të reja, duke hequr atë rezervuar karboni. Ndërmjet viteve 2001 dhe 2018, 27% e shpyllëzimit vinte nga pastrimi i përhershëm për të mundësuar zgjerim bujqësor për kultura dhe blegtori. Një tjetër 24% është humbur nga pastrimi i përkohshëm sipas sistemeve bujqësore të kultivimit rrotullues. 26% ishte për shkak të prerjes për dru dhe produkte të derivuara, dhe zjarret e egra kanë përbërë 23% e mbetur.

Mbulesa vendore e bimësisë ndikon sa nga drita e diellit reflektohet përsëri në hapësirë (albedo), dhe sa nxehtësi humbet nga avullimi. Për shembull, kalimi nga një pyll i errët në livadh e bën sipërfaqen më të çelët, duke shkaktuar që ajo të reflektojë më shumë dritë dielli. Shpyllëzimi mund të modifikojë gjithashtu lëshimin e përbërjeve kimike që ndikojnë retë, dhe mund të ndryshojë ashpërsinë e sipërfaqes së Tokës në një mënyrë që ndikon shpejtësinë e erës. Në zonat tropikale dhe të butë efekti neto është prodhimi i ngrohjes së konsiderueshme, dhe rikthimi i pyjeve mund t'i bëjë temperaturat lokale më të ftohta. Në gjerësi gjeografike më pranë poleve, ka një efekt ftohës ndërsa pylli zëvendësohet nga fusha të mbuluara me borë (dhe më reflektuese). Globalisht, këto rritje në albedon e sipërfaqes kanë qenë ndikimi kryesor i drejtpërdrejtë mbi temperaturën nga ndryshimi i përdorimit të tokës. Kështu, ndryshimi i përdorimit të tokës deri më sot vlerësohet të ketë pasur një efekt të lehtë ftohës.

Faktorë të tjerë

Aerosolet dhe retë

Ndotja e ajrit, në formën e aerosoleve, ndikon klimën në shkallë të gjerë. Aerosolet shpërndajnë dhe thithin rrezatimin diellor. Nga viti 1961 deri 1990, u vu re një reduktim gradual i sasisë së dritës së diellit që arrin sipërfaqen e Tokës. Ky fenomen njihet popullisht si errësim global, dhe i atribuohet kryesisht aerosoleve sulfati të prodhuara nga djegia e lëndëve djegëse fosile me përqendrime të rënda squfuri si qymyri dhe karburanti i anijeve. Kontribute më të vogla vijnë nga karboni i zi (nga djegia e lëndëve djegëse fosile dhe biomasas), dhe nga pluhuri. Globalisht, aerosolet janë në rënie që nga viti 1990 për shkak të kontrolleve të ndotjes, që do të thotë se ato nuk maskojnë më ngrohjen nga gazrat serrë aq sa më parë.

Aerosolet kanë gjithashtu efekte të tërthorta në bilancin energjetik të Tokës. Aerosolet e sulfatit veprojnë si bërthama kondensimi i reve dhe çojnë në re që kanë pika reje më të shumta dhe më të vogla. Këto re reflektojnë rrezatimin diellor më me efikasitet sesa retë me pika më pak dhe më të mëdha. Ato gjithashtu zvogëlojnë rritjen e pikave të shiut, gjë që i bën retë më reflektuese ndaj dritës hyrëse të diellit. Efektet e tërthorta të aerosoleve janë pasiguria më e madhe në forcimin rrezatues.

Ndërsa aerosolet zakonisht kufizojnë ngrohjen globale duke reflektuar dritën e diellit, karboni i zi në blozë që bie mbi borë ose akull mund të kontribuojë në ngrohjen globale. Nxehtësia e tepërt e rezultuar përshpejton shkrirjen e shtresave akullore dhe akullnajave, gjë që nga ana e vet kontribuon ndjeshëm në rritjen globale të nivelit të detit. Kufizimi i depozitimeve të reja të karbonit të zi në Arktik mund të reduktojë ngrohjen globale me 0,2 °C deri në vitin 2050. Efekti i uljes së përmbajtjes së squfurit të vajit të karburantit për anijet që nga viti 2020 vlerësohet të shkaktojë një rritje shtesë prej 0,05 °C në temperaturën mesatare globale deri në vitin 2050.

Aktiviteti diellor dhe vullkanik

Vlerësimi i Katërt Kombëtar i Klimës ("NCA4", USGCRP, 2017) përfshin grafikë që ilustrojnë se as aktiviteti diellor dhe as ai vullkanik nuk mund të shpjegojnë ngrohjen e vëzhguar.

Meqenëse Dielli është burimi kryesor i energjisë së Tokës, ndryshimet në dritën hyrëse të diellit ndikojnë drejtpërdrejt sistemin klimatik. Rrezatimi diellor është matur drejtpërdrejt nga satelitë, dhe matje të tërthorta janë të disponueshme që nga fillimi i viteve 1600. Që nga viti 1880, nuk ka pasur asnjë prirje ngjitëse në sasinë e energjisë së Diellit që arrin Tokën, në kontrast me ngrohjen e atmosferës së poshtme (troposferën). Atmosfera e sipërme (stratosfera) do të ishte gjithashtu duke u ngrohur nëse Dielli po dërgonte më shumë energji drejt Tokës, por përkundrazi, ajo ka qenë duke u ftohur. Kjo është në përputhje me gazrat serrë që pengojnë nxehtësinë të largohet nga atmosfera e Tokës.

Shpërthimet vullkanike eksplozive mund të lëshojnë gazra, pluhur dhe hi që bllokojnë pjesërisht dritën e diellit dhe zvogëlojnë temperaturat, ose mund të dërgojnë avull uji në atmosferë, i cili shtohet te gazrat serrë dhe rrit temperaturat. Këto ndikime në temperaturë zgjasin vetëm disa vjet, sepse si avulli i ujit ashtu edhe materiali vullkanik kanë qëndrueshmëri të ulët në atmosferë. Emetimet vullkanike të CO2 janë më të qëndrueshme, por janë ekuivalente me më pak se 1% të emetimeve aktuale të CO2 të shkaktuara nga njeriu. Aktiviteti vullkanik mbetet forcimi natyror i vetëm më i madh mbi temperaturën në epokën industriale. Megjithatë, ashtu si forcimet e tjera natyrore, ka pasur ndikime të papërfillshme mbi prirjet e temperaturës globale që nga Revolucioni Industrial.

Reagimet klimatike

Akulli detar reflekton 50% deri 70% të dritës hyrëse të diellit, ndërsa oqeani, duke qenë më i errët, reflekton vetëm 6%. Ndërsa një sipërfaqe akulli detar shkrin dhe zbulon më shumë oqean, më shumë nxehtësi thithet nga oqeani, duke rritur temperaturat që shkrijnë edhe më shumë akull. Ky është një proces reagimi pozitiv.

Përgjigja e sistemit klimatik ndaj një forcimi fillestar formohet nga reagime, të cilat ose përforcojnë ose zbusin ndryshimin. Reagimet vetëpërforcuese ose pozitive e rrisin përgjigjen, ndërsa reagimet balancuese ose negative e zvogëlojnë atë. Reagimet kryesore përforcuese janë reagimi i avullit të ujit, reagimi akull-albedo, dhe reagimi neto i reve. Mekanizmi kryesor balancues është ftohja rrezatuese, pasi sipërfaqja e Tokës jep më shumë nxehtësi drejt hapësirës si përgjigje ndaj rritjes së temperaturës. Përveç reagimeve të temperaturës, ka reagime në ciklin e karbonit, si efekti plehërues i CO2-së mbi rritjen e bimëve. Pritet që reagimet të priren drejt një drejtimi pozitiv ndërsa emetimet e gazeve serrë vazhdojnë, duke rritur ndjeshmërinë klimatike.

Këto procese reagimi ndryshojnë ritmin e ngrohjes globale. Për shembull, ajri më i ngrohtë mund të mbajë më shumë lagështi në formën e avullit të ujit, i cili vetë është një gaz serrë i fuqishëm. Ajri më i ngrohtë mund të bëjë gjithashtu retë më të larta dhe më të holla, dhe kështu më izoluese, duke rritur ngrohjen klimatike. Reduktimi i mbulesës së borës dhe akullit detar në Arktik është një reagim tjetër i madh, kjo zvogëlon reflektueshmërinë e sipërfaqes së Tokës në rajon dhe përshpejton ngrohjen e Arktikut. Kjo ngrohje shtesë kontribuon gjithashtu në shkrirjen e permafrostit, e cila lëshon metan dhe CO2 në atmosferë.

Rreth gjysma e emetimeve të CO2 të shkaktuara nga njeriu janë thithur nga bimët tokësore dhe nga oqeanet. Ky pjesëmarrje nuk është statike dhe nëse emetimet e ardhshme të CO2 ulen, Toka do të jetë në gjendje të thithë deri në rreth 70%. Nëse ato rriten ndjeshëm, ajo do të thithë ende më shumë karbon se tani, por pjesëmarrja e përgjithshme do të ulet nën 40%. Kjo është sepse ndryshimet klimatike rrisin thatësirat dhe valët e nxehtit që përfundimisht pengojnë rritjen e bimëve në tokë, dhe tokat do të lëshojnë më shumë karbon nga bimët e ngordhura kur janë më të ngrohta. Ritmi me të cilin oqeanet thithin karbonin atmosferik do të ulet ndërsa ato bëhen më acidike dhe përjetojnë ndryshime në qarkullimin termohalin dhe shpërndarjen e fitoplanktonit. Pasiguria mbi reagimet, veçanërisht mbulesa e reve, është arsyeja kryesore pse modele të ndryshme klimatike projektojnë madhësi të ndryshme ngrohjeje për një sasi të dhënë emetimesh.

Modelimi

Fluksi i energjisë ndërmjet hapësirës, atmosferës, dhe sipërfaqes së Tokës. Shumica e dritës së diellit kalon nëpër atmosferë për të ngrohur sipërfaqen e Tokës, pastaj gazrat serrë thithin shumicën e nxehtësisë që Toka rrezaton si përgjigje. Shtimi i gazeve serrë e rrit këtë efekt izolues, duke shkaktuar një çekuilibër energjie që ngroh planetin.

Një model klimatik është një përfaqësim i proceseve fizike, kimike dhe biologjike që ndikojnë sistemin klimatik. Modelet përfshijnë procese natyrore si ndryshimet në orbitën e Tokës, ndryshimet historike në aktivitetin e Diellit, dhe forcimin vullkanik. Modelet përdoren për të vlerësuar shkallën e ngrohjes që do të shkaktojnë emetimet e ardhshme kur merret parasysh forca e reagimeve klimatike. Modelet parashikojnë gjithashtu qarkullimin e oqeaneve, ciklin vjetor të stinëve, dhe fluksin e karbonit ndërmjet sipërfaqes tokësore dhe atmosferës.

Realizmi fizik i modeleve testohet duke shqyrtuar aftësinë e tyre për të simuluar klimat aktuale ose të kaluara. Modelet e mëparshme kanë nënvlerësuar ritmin e tkurrjes së Arktikut dhe kanë nënvlerësuar ritmin e rritjes së reshjeve. Rritja e nivelit të detit që nga viti 1990 ishte nënvlerësuar në modelet më të vjetra, por modelet më të fundit përputhen mirë me vëzhgimet. Vlerësimi Kombëtar i Klimës i vitit 2017 i publikuar në SHBA vëren se "modelet klimatike mund të jenë ende duke nënvlerësuar ose duke mos përfshirë procese reagimi relevante". Përveç kësaj, modelet klimatike mund të mos jenë në gjendje të parashikojnë në mënyrë adekuate ndryshimet klimatike rajonale afatshkurtra.

Një nëngrup i modeleve klimatike shtojnë faktorë shoqërorë në një model fizik klimatik. Këto modele simulojnë se si popullsia, rritja ekonomike, dhe përdorimi i energjisë ndikojnë — dhe ndërveprojnë me — klimën fizike. Me këtë informacion, këto modele mund të prodhojnë skenarë të emetimeve të ardhshme të gazeve serrë. Kjo pastaj përdoret si të dhëna hyrëse për modelet fizike klimatike dhe modelet e ciklit të karbonit për të parashikuar se si mund të ndryshojnë përqendrimet atmosferike të gazeve serrë. Në varësi të skenarit socio-ekonomik dhe skenarit të zbutjes, modelet prodhojnë përqendrime atmosferike CO2 që variojnë gjerësisht ndërmjet 380 dhe 1400 ppm.

Ndikimet

Efektet mjedisore

Efektet mjedisore të ndryshimeve klimatike janë të gjera dhe të thella, duke ndikuar oqeanet, akullin, dhe motin. Ndryshimet mund të ndodhin gradualisht ose me shpejtësi. Dëshmitë për këto efekte vijnë nga studimi i ndryshimeve klimatike në të kaluarën, nga modelimi, dhe nga vëzhgimet moderne. Që nga vitet 1950, thatësirat dhe valët e nxehtit janë shfaqur njëkohësisht me frekuencë në rritje. Ngjarjet ekstremisht të lagura ose të thata brenda periudhës së musonit janë rritur në Indi dhe Azinë Lindore. Reshjet musonike mbi Hemisferën Veriore janë rritur që nga viti 1980. Ritmi i reshjeve dhe intensiteti i uraganeve dhe tajfuneve ka gjasa të jetë duke u rritur, dhe zona gjeografike ka gjasa të zgjerohet drejt poleve si përgjigje ndaj ngrohjes klimatike. Frekuenca e ciklonave tropikalë nuk është rritur si pasojë e ndryshimeve klimatike.

Rindërtimi historik i nivelit të detit dhe projeksionet deri në vitin 2100 të publikuara në 2017 nga Programi i SHBA-së për Kërkimin Global të Ndryshimeve.

Niveli global i detit po rritet si pasojë e zgjerimit termik dhe shkrirjes së akullnajave dhe shtresave akullore. Rritja e nivelit të detit është rritur me kalimin e kohës, duke arritur 4,8 cm për dekadë ndërmjet 2014 dhe 2023. Gjatë shekullit të 21-të, IPCC projekton 32–62 cm rritje të nivelit të detit sipas një skenari me emetime të ulëta, 44–76 cm sipas një të ndërmjetmi dhe 65–101 cm sipas një skenari me emetime shumë të larta. Proceset e paqëndrueshmërisë së shtresës akullore detare në Antarktidë mund të shtojnë ndjeshëm në këto vlera, përfshirë mundësinë e një rritjeje 2-metra të nivelit të detit deri në vitin 2100 sipas emetimeve të larta.

Ndryshimet klimatike kanë çuar në dekada të tkurrjes dhe hollimit të akullit detar arktik. Ndërsa verërat pa akull priten të jenë të rralla me 1,5 °C ngrohje, ato pritet të ndodhin një herë çdo tre deri dhjetë vjet me nivel ngrohjeje 2 °C. Përqendrime më të larta atmosferike të CO2 shkaktojnë që më shumë CO2 të tretet në oqeane, gjë që po i bën ato më acidike. Meqenëse oksigjeni është më pak i tretshëm në ujë më të ngrohtë, përqendrimet e tij në oqean po ulen, dhe zonat e vdekura po zgjerohen.

Pikat e kthimit dhe ndikimet afatgjata

Nivele të ndryshme të ngrohjes globale mund të shkaktojnë që pjesë të ndryshme të sistemit klimatik të Tokës të arrijnë pika kthese që shkaktojnë kalime drejt gjendjeve të ndryshme.

Nivelet më të mëdha të ngrohjes globale rrisin rrezikun e kalimit përmes 'pikave të kthimit' — pragjeve përtej të cilave disa ndikime kryesore nuk mund të shmangen më edhe nëse temperaturat kthehen në gjendjen e tyre të mëparshme. Për shembull, Shtresa akullore e Grenlandës tashmë po shkrin, por nëse ngrohja globale arrin nivele ndërmjet 1,7 °C dhe 2,3 °C, shkrirja e saj do të vazhdojë derisa të zhduket plotësisht. Nëse ngrohja më vonë reduktohet në 1,5 °C ose më pak, ajo prapëseprapë do të humbasë shumë më tepër akull sesa nëse ngrohja nuk do të lejohej kurrë të arrinte pragun në radhë të parë. Ndërsa shtresat akullore do të shkrinin gjatë mijëvjeçarëve, pika të tjera kthese do të ndodhnin më shpejt dhe do t'u jepnin shoqërive më pak kohë për t'u përgjigjur. Rrëzimi i rrymave detare kryesore si Qarkullimi meridional përmbysës i Atlantikut (AMOC), dhe dëmtimi i pakthyeshëm i ekosistemeve kyçe si pylli amazonik dhe shkëmbinjtë koralorë mund të ndodhin brenda disa dekadave. Rrëzimi i AMOC-ut do të ishte një katastrofë e rëndë klimatike, që do të rezultonte në ftohjen e Hemisferës Veriore.

Efektet afatgjata të ndryshimeve klimatike mbi oqeanet përfshijnë shkrirje të mëtejshme të akullit, ngrohjen e oqeanit, rritjen e nivelit të detit, acidifikimin e oqeanit dhe deoksigjenimin e oqeanit. Shkalla kohore e ndikimeve afatgjata është shekuj deri mijëvjeçarë për shkak të jetëgjatësisë së madhe atmosferike të CO2-së. Rezultati është një rritje totale e vlerësuar e nivelit të detit prej 2,3 m/°C pas 2000 vitesh. Thithja oqeanike e CO2-së është aq e ngadaltë sa acidifikimi i oqeanit do të vazhdojë gjithashtu për qindra deri mijëra vjet. Oqeanet e thella (nën 2000 m) janë gjithashtu tashmë të destinuara të humbasin mbi 10% të oksigjenit të tyre të tretur nga ngrohja që ka ndodhur deri më sot. Përveç kësaj, Shtresa akullore e Antarktidës Perëndimore duket e destinuar për shkrirje praktikisht të pakthyeshme, gjë që do të rriste nivelet e detit me të paktën 3,3 m gjatë afërsisht 2000 vitesh.

Natyra dhe jeta e egër

Ngrohja e kohëve të fundit ka shtyrë shumë specie tokësore dhe të ujërave të ëmbla drejt poleve dhe drejt lartësive më të mëdha. Për shembull, shtrirja e qindra shpendëve verior-amerikanë është zhvendosur drejt veriut me një ritëm mesatar prej 1,5 km/vit gjatë 55 viteve të fundit. Nivelet më të larta atmosferike të CO2 dhe një sezon rritjeje i zgjatur kanë rezultuar në gjelbërim global. Megjithatë, valët e nxehtit dhe thatësira kanë reduktuar produktivitetin e ekosistemit në disa rajone. Balanca e ardhshme e këtyre efekteve të kundërta mbetet e paqartë. Një fenomen i lidhur i shkaktuar nga ndryshimet klimatike është pushtimi i bimëve drunore, që ndikon deri në 500 milionë hektarë globalisht. Ndryshimet klimatike kanë kontribuar në zgjerimin e zonave klimatike më të thata, si zgjerimi i shkretëtirave në subtropikët. Madhësia dhe shpejtësia e ngrohjes globale po e bëjnë ndryshimet e papritura në ekosisteme më të mundshme. Në përgjithësi, pritet që ndryshimet klimatike do të rezultojnë në zhdukjen e shumë specieve.

Oqeanet janë ngrohur më ngadalë sesa toka, por bimët dhe kafshët në oqean janë zhvendosur drejt poleve më të ftohta më shpejt sesa speciet në tokë. Ashtu si në tokë, valët e nxehtësisë në oqean ndodhin më shpesh për shkak të ndryshimeve klimatike, duke dëmtuar një gamë të gjerë organizmash si koralet, algat kelp, dhe shpendët detarë. Acidifikimi i oqeanit e bën më të vështirë për organizmat kalcifikues detarë si midhjet, gastopodët zhupa dhe koralet të prodhojnë guaska dhe skelete; dhe valët e nxehtësisë kanë zbardhur shkëmbinjtë koralorë. Lulëzimet e dëmshme të algave të përforcuara nga ndryshimet klimatike dhe eutrofikimi ulin nivelet e oksigjenit, ndërpresin zinxhirët ushqimorë dhe shkaktojnë humbje të mëdha të jetës detare. Ekosistemet bregdetare janë nën stres të veçantë. Pothuajse gjysma e ligatinave globale kanë zhdukur për shkak të ndryshimeve klimatike dhe ndikimeve të tjera njerëzore. Bimët kanë ardhur nën stres të shtuar nga dëmtimi prej insekteve.

Ndikimet e ndryshimeve klimatike në mjedis

Kolapsi ekologjik. Zbardhimi i koraleve nga stresi termik i valëve të nxehtësisë detare ka dëmtuar Barriera e Madhe Koralore dhe kërcënon shkëmbinjtë koralorë në mbarë botën. Moti ekstrem. Thatësira dhe temperaturat e larta përkeqësuan zjarret e egra të vitit 2020 në Australi. Ngrohja e Arktikut. Shkrirja e permafrostit dëmton infrastrukturën dhe lëshon metan, një gaz serrë. Shkatërrimi i habitatit. Shumë kafshë arktike varen nga akulli detar, i cili po zhduket në një Arktik të ngrohtë. Përhapja e parazitëve. Dimrat e butë lejojnë më shumë brumbuj pishe malore të mbijetojnë për të vrarë sipërfaqe të mëdha pylli.

Njerëzit

Artikulli kryesor: Efektet e ndryshimeve klimatike

Moti ekstrem do të bëhet progresivisht më i zakonshëm ndërsa Toka ngrohet.

Efektet e ndryshimeve klimatike po ndikojnë njerëzit kudo në botë. Ndikimet mund të vërehen në të gjitha kontinentet dhe rajonet oqeanike, me zonat me gjerësi të ulët gjeografike, më pak të zhvilluara duke përballuar rrezikun më të madh. Ngrohja e vazhdueshme ka ndikime potencialisht "të rënda, të përhapura dhe të pakthyeshme" për njerëzit dhe ekosistemet. Rreziqet janë të shpërndara në mënyrë të pabarabartë, por janë përgjithësisht më të mëdha për njerëzit e disavantazhuar në vendet në zhvillim dhe të zhvilluara.

Shëndeti dhe ushqimi

Organizata Botërore e Shëndetësisë e quan ndryshimin klimatik një nga kërcënimet më të mëdha ndaj shëndetit global në shekullin e 21-të. Shkencëtarët kanë paralajmëruar për dëmet e pakthyeshme që ai shkakton. Ngjarjet e motit ekstrem ndikojnë shëndetin publik, dhe sigurinë e ushqimit dhe ujit. Temperaturat ekstreme çojnë në sëmundje dhe vdekje të shtuara. Ndryshimet klimatike rrisin intensitetin dhe frekuencën e ngjarjeve ekstreme të motit. Mund të ndikojë transmetimin e sëmundjeve infektive, si ethet e dengës dhe malaria. Sipas Forumit Ekonomik Botëror, 14,5 milionë vdekje shtesë priten për shkak të ndryshimeve klimatike deri në vitin 2050. 30% e popullsisë globale jeton aktualisht në zona ku të nxehtit dhe lagështia ekstreme tashmë shoqërohen me vdekje të shtuara. Deri në vitin 2100, 50% deri 75% e popullsisë globale do të jetonte në zona të tilla.

Ndërsa të korrat e përgjithshme janë rritur gjatë 50 viteve të fundit falë përmirësimeve bujqësore, ndryshimet klimatike kanë ulur tashmë ritmin e rritjes së prodhimit. Peshkimi është ndikuar negativisht në shumë rajone. Ndërsa produktiviteti bujqësor është ndikuar pozitivisht në disa zona me gjerësi të lartë gjeografike, zonat me gjerësi të mesme dhe të ulët janë ndikuar negativisht. Ndryshimet klimatike ndikojnë përshtatshmërinë e tokës për shumë kultura, ku zonat e përshtatshme për kultura të dhëna zakonisht lëvizin drejt gjerësive dhe lartësive më të mëdha gjeografike. Sipas Forumit Ekonomik Botëror, një rritje e thatësirës në disa rajone mund të shkaktojë 3,2 milionë vdekje nga kequshqyerja deri në vitin 2050 dhe ngecje në rritje tek fëmijët. Me 2 °C ngrohje, numri global i bagëtive mund të bjerë 7–10% deri në vitin 2050, pasi më pak ushqim kafshësh do të jetë i disponueshëm. Nëse emetimet vazhdojnë të rriten për pjesën tjetër të shekullit, atëherë mbi 9 milionë vdekje të lidhura me klimën do të ndodhin çdo vit deri në vitin 2100.

Ekonomia, mjetet e jetesës dhe pabarazia

Dëmet ekonomike për shkak të ndryshimeve klimatike mund të jenë të rënda dhe ekziston mundësia e pasojave katastrofike. Pritet ndikime të rënda në Azia Juglindore dhe Afrikën Subsahariane, ku shumica e banorëve lokalë varen nga burimet natyrore dhe bujqësore. Stresi termik mund të pengojë punëtorët e jashtëm nga puna. Nëse ngrohja arrin 4 °C atëherë kapaciteti i punës në ato rajone mund të reduktohet me 30 deri 50%. Banka Botërore vlerëson se ndërmjet 2016 dhe 2030, ndryshimet klimatike mund të shtyjnë mbi 120 milionë njerëz drejt varfërisë ekstreme pa përshtatje.

Pabarazitë e bazuara në pasuri dhe statusin social janë përkeqësuar për shkak të ndryshimeve klimatike. Vështirësi të mëdha në zbutjen, përshtatjen dhe rikuperimin nga goditjet klimatike përballen nga njerëzit e margjinalizuar që kanë më pak kontroll mbi burimet. Popujt indigjenë, që jetojnë mbi tokën dhe ekosistemet e tyre, do të përballen me rrezikim të mirëqenies dhe stilit të tyre të jetesës për shkak të ndryshimeve klimatike. Një vlerësim ekspertësh arriti në përfundimin se roli i ndryshimeve klimatike në konfliktet e armatosura ka qenë i vogël krahasuar me faktorë të tillë si pabarazia socio-ekonomike dhe kapacitetet shtetërore.

Ndërkohë që gratë nuk janë natyrshëm më të rrezikuara nga ndryshimet klimatike dhe goditjet, kufizimet mbi burimet e grave dhe normat gjinore diskriminuese kufizojnë kapacitetin e tyre përshtatës dhe qëndrueshmërinë. Për shembull, ngarkesa e punës së grave, përfshirë orët e punuara në bujqësi, priret të bjerë më pak sesa ajo e burrave gjatë goditjeve klimatike si stresi termik.

Ndryshimet klimatike kërcënojnë ekonominë e sportit duke prishur sezonet, duke dëmtuar infrastrukturën dhe duke reduktuar angazhimin e tifozëve, me rreziqet më të menjëhershme të vërejtura në futboll, sportet dimërore dhe ngjarjet e jashtme.

Migrimi klimatik

Ishujt dhe komunitetet bregdetare të ulëta kërcënohen nga rritja e nivelit të detit, gjë që e bën përmbytjen urbane më të zakonshme. Ndonjëherë, toka humbet përgjithmonë ndaj detit. Kjo mund të çojë në pashtetësi për njerëzit e kombeve ishullore, si Maldivet dhe Tuvalu. Në disa rajone, rritja e temperaturës dhe lagështisë mund të jetë tepër e ashpër që njerëzit të përshtaten. Me skenarin më të keq të ndryshimeve klimatike, modelet projektojnë se zona ku jeton pothuajse një e treta e njerëzimit mund të bëhen klimatikisht si Sahara, jashtëzakonisht të nxehta dhe të pabanueshme.

Këta faktorë mund të nxisin migrim klimatik ose mjedisor, brenda dhe ndërmjet vendeve. Priten të zhvendosen më shumë njerëz për shkak të rritjes së nivelit të detit, motit ekstrem dhe konflikteve nga rritja e konkurrencës për burimet natyrore. Ndryshimet klimatike mund të rrisin gjithashtu cenueshmërinë, duke çuar në "popullsi të kurthuara" që nuk janë në gjendje të lëvizin për shkak të mungesës së burimeve.

Ndikimet e ndryshimeve klimatike te njerëzit

Migrimi mjedisor. Reshjet më të pakta çojnë në shkretëtirëzim që dëmton bujqësinë dhe mund të zhvendosë popullsitë. Në foto: Telly, Mali (2008). Ndryshimet bujqësore. Thatësirat, temperaturat në rritje, dhe moti ekstrem ndikojnë negativisht bujqësinë. Në foto: Teksas, SHBA (2013). Përmbytja e baticës. Rritja e nivelit të detit shton përmbytjet në rajonet bregdetare të ulëta. Në foto: Venecia, Itali (2004). Përforcimi i stuhive. Bangladeshi pas Ciklonit Sidr (2007) është një shembull i përmbytjeve katastrofike nga rritja e reshjeve. Përforcimi i valëve të nxehtësisë. Ngjarje si Vala e nxehtësisë e Konit Jugor 2022 po bëhen më të zakonshme.

Reduktimi dhe rikapja e emetimeve

Energjia e pastër

Artikulli kryesor: Energjia e qëndrueshme

Qymyri, nafta, dhe gazi natyror mbeten burimet kryesore globale të energjisë edhe pse të rinovueshmet kanë filluar të rriten me shpejtësi.

Energji ere dhe diellore, Gjermani

Energjia e rinovueshme është kyçe për kufizimin e ndryshimeve klimatike. Për dekada, lëndët djegëse fosile kanë përbërë rreth 80% të përdorimit botëror të energjisë. Pjesa e mbetur është ndarë ndërmjet energjisë bërthamore dhe të rinovueshmeve (përfshirë hidroenergjinë, bioenergjinë, energjinë e erës e diellore dhe energjinë gjeotermale). Përdorimi i lëndëve djegëse fosile pritet të kulmojë në terma absolut para vitit 2030 dhe më pas të bjerë, me përdorimin e qymyrit që përjeton uljet më të mprehta. Të rinovueshmet përbënin 86% të të gjithë prodhimit të ri të elektricitetit të instaluar në vitin 2023. Forma të tjera të energjisë së pastër, si ajo bërthamore dhe hidroenergjia, kanë aktualisht një pjesë më të madhe të furnizimit me energji. Megjithatë, parashikimet e tyre të rritjes së ardhshme duken të kufizuara në krahasim.

Ndërsa panelet diellore dhe era në tokë tani janë ndër format më të lira të shtimit të kapacitetit të ri të prodhimit të energjisë në shumë vende, nevojiten politika energjie të gjelbër për të arritur një tranzicion të shpejtë nga lëndët djegëse fosile drejt të rinovueshmeve. Për të arritur neutralitet karboni deri në vitin 2050, energjia e rinovueshme do të bëhej forma dominuese e prodhimit të elektricitetit, duke u ngritur në 85% ose më shumë deri në vitin 2050 sipas disa skenarëve. Investimet në qymyr do të eliminoheshin dhe përdorimi i qymyrit pothuajse do të hiqej gradualisht deri në vitin 2050.

Elektriciteti i prodhuar nga burime të rinovueshme do të duhej gjithashtu të bëhej burimi kryesor i energjisë për ngrohjen dhe transportin. Transporti mund të kalojë larg automjeteve me motor me djegie të brendshme dhe drejt automjeteve elektrike, transportit publik, dhe lëvizshmërisë aktive (biçikleta dhe ecja). Për transportin detar dhe ajror, karburantet me karbon të ulët do të reduktonin emetimet. Ngrohja mund të dekarbonizohet gjithnjë e më shumë me teknologji si pompat termike.

Ka pengesa për rritjen e vazhdueshme të shpejtë të energjisë së pastër, përfshirë të rinovueshmet. Era dhe dielli prodhojnë energji në mënyrë të ndërprerë dhe me ndryshueshmëri sezonale. Tradicionalisht, digat hidraulike me rezervuarë dhe termocentralet me lëndë djegëse fosile janë përdorur kur prodhimi i energjisë së ndryshueshme është i ulët. Në të ardhmen, ruajtja me bateri mund të zgjerohet, kërkesa dhe furnizimi i energjisë mund të përputhen, dhe transmetimi në distanca të gjata mund të zbusë ndryshueshmërinë e prodhimeve të rinovueshme. Bioenergjia shpesh nuk është karbon-neutrale dhe mund të ketë pasoja negative për sigurinë ushqimore. Rritja e energjisë bërthamore kufizohet nga kontroversia rreth mbetjeve radioaktive, përhapja e armëve bërthamore, dhe aksidenteve. Rritja e hidroenergjisë kufizohet nga fakti se vendet më të mira janë tashmë të zhvilluara, dhe projektet e reja po përballen me shqetësime të shtuara sociale dhe mjedisore.

Energjia me karbon të ulët përmirëson shëndetin njerëzor duke minimizuar ndryshimet klimatike si dhe duke reduktuar vdekjet nga ndotja e ajrit, të cilat vlerësoheshin në 7 milionë çdo vit në 2016. Përmbushja e objektivave të Marrëveshjes së Parisit që kufizojnë ngrohjen në një rritje 2 °C mund të kursente rreth një milion nga këto jetë çdo vit deri në 2050, ndërsa kufizimi i ngrohjes globale në 1,5 °C mund të kursente miliona dhe njëkohësisht të rriste sigurinë energjetike dhe të reduktonte varfërinë. Përmirësimi i cilësisë së ajrit ka gjithashtu përfitime ekonomike që mund të jenë më të mëdha se kostot e zbutjes.

Kursimi i energjisë

Artikujt kryesorë: Përdorimi efiçient i energjisë dhe Ruajtja e energjisë

Reduktimi i kërkesës për energji është një aspekt tjetër kryesor i reduktimit të emetimeve. Nëse nevojitet më pak energji, ka më shumë fleksibilitet për zhvillimin e energjisë së pastër. Kjo bën gjithashtu më të lehtë menaxhimin e rrjetit elektrik, dhe minimizon zhvillimin e infrastrukturës me intensitet të lartë karboni. Do të nevojiten rritje të mëdha të investimeve në efikasitet energjetik për të arritur objektivat klimatikë, të krahasueshme me nivelin e investimeve në energji të rinovueshme. Disa ndryshime të lidhura me pandeminë COVID-19 në modelet e përdorimit të energjisë, investimet në efikasitet energjetik, dhe financimin, e kanë bërë parashikimin për këtë dekadë më të vështirë dhe të pasigurt.

Strategjitë për të reduktuar kërkesën për energji ndryshojnë sipas sektorit. Në sektorin e transportit, udhëtarët dhe mallrat mund të kalojnë drejt mënyrave më efikase udhëtimi, si autobusët dhe trenat, ose të përdorin automjete elektrike. Strategjitë industriale për të reduktuar kërkesën për energji përfshijnë përmirësimin e sistemeve të ngrohjes dhe motorëve, projektimin e produkteve më pak intensive në energji, dhe rritjen e jetëgjatësisë së produkteve. Në sektorin e ndërtimit fokusi është në projektimin më të mirë të ndërtesave të reja, dhe nivele më të larta të efikasitetit energjetik në ripërtëritje. Përdorimi i teknologjive si pompat termike mund të rrisë gjithashtu efikasitetin energjetik të ndërtesave.

Bujqësia dhe industria

Shiko gjithashtu: Bujqësia e qëndrueshme dhe Politika industriale e gjelbër

Duke marrë parasysh emetimet e drejtpërdrejta dhe të tërthorta, industria është sektori me pjesën më të lartë të emetimeve globale. Të dhëna nga viti 2019 sipas IPCC-së.

Bujqësia dhe pylltaria përballen me një sfidë të trefishtë të kufizimit të emetimeve të gazeve serrë, parandalimit të konvertimit të mëtejshëm të pyjeve në tokë bujqësore, dhe përmbushjes së rritjeve në kërkesën botërore për ushqim. Një grup veprimesh mund të reduktojë emetimet nga bujqësia dhe pylltaria me dy të tretat nga nivelet e vitit 2010. Këto përfshijnë reduktimin e rritjes së kërkesës për ushqim dhe produkte të tjera bujqësore, rritjen e produktivitetit të tokës, mbrojtjen dhe rikthimin e pyjeve, dhe reduktimin e emetimeve të gazeve serrë nga prodhimi bujqësor.

Nga ana e kërkesës, një komponent kyç i reduktimit të emetimeve është zhvendosja e njerëzve drejt dietave me bazë bimore. Eliminimi i prodhimit të bagëtive për mish dhe qumësht do të eliminonte rreth tri të katërtat e të gjitha emetimeve nga bujqësia dhe përdorimi tjetër i tokës. Bagëtia zë gjithashtu 37% të sipërfaqes tokësore pa akull në Tokë dhe konsumon ushqim nga 12% e sipërfaqes tokësore të përdorur për kultura, duke nxitur shpyllëzimin dhe degradimin e tokës.

Prodhimi i çelikut dhe çimentos është përgjegjës për rreth 13% të emetimeve industriale të CO2. Në këto industri, materialet me intensitet të lartë karboni si koksi dhe gëlqerja luajnë një rol integral në prodhim, kështu që reduktimi i emetimeve të CO2 kërkon kërkim mbi kimi alternative. Kur prodhimi i energjisë ose industritë e rënda intensive në CO2 vazhdojnë të prodhojnë CO2 si mbeturinë, teknologjia ndonjëherë mund të përdoret për të kapur dhe ruajtur pjesën më të madhe të gazit në vend që ta lëshojë atë në atmosferë. Kjo teknologji, kapja dhe ruajtja e karbonit (CCS), mund të ketë një rol kritik por të kufizuar në reduktimin e emetimeve. Është relativisht e shtrenjtë dhe është vendosur vetëm në një masë që heq rreth 0,1% të emetimeve vjetore të gazeve serrë.

Heqja e dioksidit të karbonit

Shumica e emetimeve të CO2 janë thithur nga rezervuarët e karbonit, përfshirë rritjen e bimëve, thithjen e tokës, dhe thithjen e oqeanit (Buxheti Global i Karbonit 2020)

Rezervuarët natyrorë të karbonit mund të përforcohen për të sekuestruar sasi ndjeshëm më të mëdha të CO2-së përtej niveleve natyrore. Rikthimi i pyjeve dhe pyllëzimi (mbjellja e pyjeve aty ku nuk kishte më parë) janë ndër teknikat më të pjekura të sekuestrimit, megjithëse kjo e fundit ngre shqetësime për sigurinë ushqimore. Fermerët mund të nxisin sekuestrimin e karbonit në tokë përmes praktikave si përdorimi i kulturave mbuluese të dimrit, reduktimi i intensitetit dhe frekuencës së lërimit, dhe përdorimi i kompostit dhe plehut organik si përmirësues të tokës. Rikthimi i pyjeve dhe peizazheve sjell shumë përfitime për klimën, përfshirë sekuestrimin dhe reduktimin e emetimeve të gazeve serrë. Rikthimi/rikrijimi i ligatinave bregdetare, fushat me bar prerie dhe livadhet e barit të detit rrit thithjen e karbonit në lëndën organike. Kur karboni sekuestrohet në tokë dhe në lëndë organike si pemët, ekziston rreziku që karboni të lëshohet përsëri në atmosferë më vonë përmes ndryshimeve në përdorimin e tokës, zjarrit, ose ndryshimeve të tjera në ekosisteme.

Përdorimi i bioenergjisë së bashku me kapjen dhe ruajtjen e karbonit (BECCS) mund të rezultojë në emetime neto negative pasi CO2 tërhiqet nga atmosfera. Mbetet shumë e pasigurt nëse teknikat e heqjes së dioksidit të karbonit do të jenë në gjendje të luajnë një rol të madh në kufizimin e ngrohjes në 1,5 °C. Vendimet politike që mbështeten te heqja e dioksidit të karbonit rrisin rrezikun që ngrohja globale të tejkalojë objektivat ndërkombëtarë.

Përshtatja

Artikulli kryesor: Përshtatja ndaj ndryshimeve klimatike

Përshtatja është "procesi i rregullimit ndaj ndryshimeve aktuale ose të pritshme në klimë dhe efektet e saj". Pa zbutje shtesë, përshtatja nuk mund të parandalojë rrezikun e ndikimeve "të rënda, të përhapura dhe të pakthyeshme". Ndryshime klimatike më të rënda kërkojnë përshtatje më transformuese, e cila mund të jetë tepër e shtrenjtë. Kapaciteti dhe potenciali për njerëzit të përshtaten shpërndahet në mënyrë të pabarabartë nëpër rajone dhe popullsi të ndryshme, dhe vendet në zhvillim përgjithësisht kanë më pak. Dy dekadat e para të shekullit të 21-të panë një rritje të kapacitetit përshtatës në shumicën e vendeve me të ardhura të ulëta dhe të mesme me qasje të përmirësuar në kanalizim dhe elektricitet bazë, por progresi është i ngadaltë. Shumë vende kanë zbatuar politika përshtatjeje. Megjithatë, ekziston një hendek i konsiderueshëm ndërmjet financimit të nevojshëm dhe atij të disponueshëm.

Përshtatja ndaj rritjes së nivelit të detit përfshin shmangien e zonave në rrezik, të mësuarit të jetuarit me përmbytje të shtuara, dhe ndërtimin e kontrolleve të përmbytjeve. Nëse kjo dështon, mund të nevojitet tërheqje e menaxhuar. Ka pengesa ekonomike për të përballuar ndikimin e rrezikshëm të nxehtësisë. Shmangia e punës së rëndë ose pasja e kondicionerit nuk është e mundur për këdo. Në bujqësi, opsionet e përshtatjes përfshijnë kalimin drejt dietave më të qëndrueshme, diversifikimin, kontrollin e erozionit, dhe përmirësimet gjenetike për tolerancë të shtuar ndaj një klime në ndryshim. Sigurimi lejon ndarjen e rrezikut, por shpesh është i vështirë të merret nga njerëzit me të ardhura më të ulëta. Arsimi, migrimi dhe sistemet e paralajmërimit të hershëm mund të reduktojnë cenueshmërinë klimatike. Mbjellja e mangroveve ose nxitja e bimësisë tjetër bregdetare mund të zbusë stuhitë.

Ekosistemet përshtaten ndaj ndryshimeve klimatike, një proces që mund të mbështetet nga ndërhyrja njerëzore. Duke rritur lidhshmërinë ndërmjet ekosistemeve, speciet mund të migrojnë drejt kushteve klimatike më të favorshme. Speciet mund të futen gjithashtu në zona që po fitojnë një klimë të favorshme. Mbrojtja dhe rikthimi i zonave natyrore dhe gjysmë-natyrore ndihmon në ndërtimin e qëndrueshmërisë, duke e bërë më të lehtë përshtatjen për ekosistemet. Shumë prej veprimeve që promovojnë përshtatjen në ekosisteme, ndihmojnë gjithashtu njerëzit të përshtaten përmes përshtatjes së bazuar në ekosistem. Për shembull, rikthimi i regjimeve natyrore të zjarrit e bën më pak të mundshëm zjarrin katastrofik, dhe redukton ekspozimin njerëzor. Dhënia e hapësirës më të madhe lumenjve lejon më shumë ruajtje uji në sistemin natyror, duke reduktuar rrezikun e përmbytjeve. Pylli i rikthyer vepron si rezervuar karboni, por mbjellja e pemëve në rajone të papërshtatshme mund të përkeqësojë ndikimet klimatike.

Ka sinergji por edhe kompromise ndërmjet përshtatjes dhe zbutjes. Një shembull sinergjie është produktiviteti i shtuar i ushqimit, i cili ka përfitime të mëdha si për përshtatjen ashtu edhe për zbutjen. Një shembull kompromisi është se përdorimi i shtuar i kondicionimit të ajrit u lejon njerëzve të përballojnë më mirë nxehtësinë, por rrit kërkesën për energji. Një shembull tjetër kompromisi është se zhvillimi urban më kompakt mund të reduktojë emetimet nga transporti dhe ndërtimi, por mund të rrisë gjithashtu efektin e ishullit të nxehtësisë urbane, duke ekspozuar njerëzit ndaj rreziqeve shëndetësore të lidhura me nxehtësinë.

Shembuj metodash përshtatjeje

Mbjellja e mangroveve dhe ruajtja e habitatit tjetër mund të reduktojnë përmbytjet bregdetare. Digat detare për t'u mbrojtur kundër dallgëzimit stuhior të përkeqësuar nga rritja e nivelit të detit Çati të gjelbra për të siguruar freskim në qytete Përzgjedhja selektive për kultura rezistente ndaj thatësirës

Politikat dhe politika

Shih edhe: Politika e ndryshimeve klimatike, Zbutja e ndryshimeve klimatike

Vendet që janë më të cenueshme ndaj ndryshimeve klimatike zakonisht kanë qenë përgjegjëse për një pjesë të vogël të emetimeve globale. Kjo ngre pyetje mbi drejtësinë dhe ndershmërinë. Kufizimi i ngrohjes globale e bën shumë më të lehtë arritjen e Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm të OKB-së, si çrrënjosja e varfërisë dhe reduktimi i pabarazive. Lidhja njihet në Objektivi 13 i Zhvillimit të Qëndrueshëm i cili synon "të ndërmerret veprim urgjent për të luftuar ndryshimet klimatike dhe ndikimet e tyre". Objektivat mbi ushqimin, ujin e pastër dhe mbrojtjen e ekosistemeve kanë sinergji me zbutjen klimatike.

Gjeopolitika e ndryshimeve klimatike është komplekse. Shpesh është ngritur si një problem i udhëtarit falas, në të cilin të gjitha vendet përfitojnë nga zbutja e bërë nga vende të tjera, por vende individuale do të humbnin nga kalimi vetë drejt një ekonomie me karbon të ulët. Ndonjëherë zbutja ka gjithashtu përfitime lokale megjithatë. Për shembull, përfitimet e heqjes graduale të qymyrit për shëndetin publik dhe mjediset lokale tejkalojnë kostot në pothuajse të gjitha rajonet. Për më tepër, importuesit neto të lëndëve djegëse fosile fitojnë ekonomikisht nga kalimi drejt energjisë së pastër, duke shkaktuar që eksportuesit neto të përballen me asete të ngecura: lëndë djegëse fosile që nuk mund t'i shesin.

Opsionet politike

Një gamë e gjerë politikash, rregulloresh, dhe ligjesh po përdoret për të reduktuar emetimet. Që nga viti 2019, çmimi i karbonit mbulon rreth 20% të emetimeve globale të gazeve serrë. Karboni mund të çmohet me taksa karboni dhe sisteme tregtimi emetimesh. Subvencionet direkte të lëndëve djegëse fosile arritën 319 miliardë dollarë në vitin 2017, dhe 5,2 trilionë dollarë kur çmohen kostot e tërthorta si ndotja e ajrit. Ndalimi i tyre mund të shkaktojë një reduktim 28% të emetimeve globale të karbonit dhe një reduktim 46% të vdekjeve nga ndotja e ajrit. Paratë e kursyera nga subvencionet fosile mund të përdoren për të mbështetur tranzicionin drejt energjisë së pastër në vend të tyre. Metoda më të drejtpërdrejta për të reduktuar gazrat serrë përfshijnë standardet e efikasitetit të automjeteve, standardet e karburanteve të rinovueshme, dhe rregulloret e ndotjes së ajrit mbi industrinë e rëndë. Disa vende kërkojnë nga kompanitë e shërbimeve publike të rrisin pjesën e të rinovueshmeve në prodhimin e energjisë. Një Koalicion i Hapur mbi Tregjet e Detyrueshme të Karbonit me qëllimin e krijimit të një sistemi global tregtimi dhe kufizimi u themelua në COP30 (2025). Sipas disa llogaritjeve mund të rrisë reduktimin e emetimeve shtatë-fish mbi politikat aktuale, të sigurojë 200 miliardë dollarë në vit për energji të pastër dhe programe sociale dhe të mbyllë edhe hendekun ndërmjet rrugëtimit aktual të emetimeve dhe objektivave të Marrëveshjes së Parisit.

Drejtësia klimatike

Politika e projektuar përmes prizmit të drejtësisë klimatike përpiqet të adresojë çështjet e të drejtave të njeriut dhe pabarazinë sociale. Sipas mbështetësve të drejtësisë klimatike, kostot e përshtatjes klimatike duhet të paguhen nga ata më përgjegjës për ndryshimet klimatike, ndërsa përfituesit e pagesave duhet të jenë ata që vuajnë nga ndikimet. Një mënyrë me të cilën kjo mund të adresohet në praktikë është që kombet e pasura t'u paguajnë vendeve më të varfra për t'u përshtatur.

Oxfam gjeti se në vitin 2023 10% më e pasur e njerëzve ishte përgjegjëse për 50% të emetimeve globale, ndërsa 50% më e varfër ishte përgjegjëse për vetëm 8%. Prodhimi i emetimeve është një mënyrë tjetër për të parë përgjegjësinë: sipas kësaj qasjeje, 21 kompanitë kryesore të lëndëve djegëse fosile do t'i detyroheshin riparime klimatike kumulative prej 5,4 trilionë dollarësh gjatë periudhës 2025–2050. Për të arritur një tranzicion të drejtë, njerëzit që punojnë në sektorin e lëndëve djegëse fosile do të kishin gjithashtu nevojë për punë të tjera, dhe komunitetet e tyre do të kishin nevojë për investime.

Marrëveshjet ndërkombëtare klimatike

Që nga viti 2000, emetimet në rritje të CO2 në Kinë dhe pjesën tjetër të botës kanë tejkaluar prodhimin e Shteteve të Bashkuara dhe Evropës.

Për person, Shtetet e Bashkuara gjenerojnë CO2 me një ritëm shumë më të shpejtë sesa rajonet e tjera kryesore.

Pothuajse të gjitha vendet e botës janë palë të Konventës Kuadër të Kombeve të Bashkuara për Ndryshimet Klimatike (UNFCCC) të vitit 1994. Objektivi i UNFCCC-së është të parandalojë ndërhyrjen e rrezikshme njerëzore në sistemin klimatik. Siç thuhet në konventë, kjo kërkon që përqendrimet e gazeve serrë të stabilizohen në atmosferë në një nivel ku ekosistemet mund të përshtaten natyrshëm ndaj ndryshimeve klimatike, prodhimi ushqimor të mos kërcënohet, dhe zhvillimi ekonomik të mund të mbahet i qëndrueshëm. UNFCCC-ja vetë nuk kufizon emetimet, por siguron një kuadër për protokolle që e bëjnë këtë. Emetimet globale janë rritur që kur u nënshkrua UNFCCC-ja. Konferencat e saj vjetore janë skena e negociatave globale.

Protokolli i Kiotos i vitit 1997 zgjeroi UNFCCC-në dhe përfshiu angazhime ligjërisht të detyrueshme për shumicën e vendeve të zhvilluara për të kufizuar emetimet e tyre. Gjatë negociatave, G77 (që përfaqëson vendet në zhvillim) shtyu për një mandat që kërkonte që vendet e zhvilluara "të merrnin drejtimin" në reduktimin e emetimeve të tyre, pasi vendet e zhvilluara kontribuan më shumë në akumulimin e gazeve serrë në atmosferë. Emetimet për frymë ishin gjithashtu ende relativisht të ulëta në vendet në zhvillim dhe vendet në zhvillim do të kishin nevojë të emetonin më shumë për të përmbushur nevojat e tyre zhvillimore.

Marrëveshja e Kopenhagenit e vitit 2009 është portretizuar gjerësisht si zhgënjyese për shkak të objektivave të saj të ulëta, dhe u refuzua nga vendet më të varfra përfshirë G77-n. Palët e lidhura synuan të kufizonin rritjen globale të temperaturës nën 2 °C. Marrëveshja vendosi objektivin e dërgimit të 100 miliardë dollarëve në vit drejt vendeve në zhvillim për zbutje dhe përshtatje deri në vitin 2020, dhe propozoi themelimin e Fondit të Gjelbër të Klimës. Që nga 2020, vetëm 83,3 miliardë dollarë ishin dorëzuar. Vetëm në 2023 pritej të arrihej objektivi.

Në vitin 2015 të gjitha vendet e OKB-së negociuan Marrëveshjen e Parisit, e cila synon të mbajë ngrohjen globale mirë nën 2,0 °C dhe përmban një objektiv aspirativ për ta mbajtur ngrohjen nën 1,5 °C. Marrëveshja zëvendësoi Protokollin e Kiotos. Ndryshe nga Kioto, nuk u vendosën objektiva emetimesh të detyrueshme në Marrëveshjen e Parisit. Në vend të kësaj, u bë e detyrueshme një grup procedurash. Vendet duhet të vendosin rregullisht objektiva gjithnjë e më ambiciozë dhe t'i rivlerësojnë këto objektiva çdo pesë vjet. Marrëveshja e Parisit riafirmoi se vendet në zhvillim duhet të mbështeten financiarisht. Që nga marsi i vitit 2025, 194 shtete dhe Bashkimi Evropian kanë aderuar në ose kanë ratifikuar marrëveshjen.

Protokolli i Montrealit i vitit 1987, një marrëveshje ndërkombëtare për të hequr gradualisht prodhimin e gazeve dëmtuese për shtresën e ozonit, ka pasur përfitime për zbutjen e ndryshimeve klimatike. Disa gazra dëmtues të shtresës së ozonit si kloroflorokarbonet janë gazra serrë të fuqishëm, kështu që ndalimi i prodhimit dhe përdorimit të tyre mund të ketë shmangur një rritje temperature prej 0,5 °C–1,0 °C, si dhe ngrohje shtesë duke parandaluar dëmtimin e bimësisë nga rrezatimi ultravjollcë. Vlerësohet se marrëveshja ka qenë më efektive në kufizimin e emetimeve të gazeve serrë sesa Protokolli i Kiotos i projektuar posaçërisht për ta bërë këtë. Amendamenti më i fundit i Protokollit të Montrealit, Amendamenti i Kigalit i vitit 2016, u angazhua për të reduktuar emetimet e hidrofluorokarboneve, të cilat shërbyen si zëvendësim për gazrat e ndaluar dëmtues të shtresës së ozonit dhe janë gjithashtu gazra serrë të fuqishëm. Nëse vendet respektojnë amendamentin, vlerësohet se do të shmanget një ngrohje prej 0,3 °C–0,5 °C.

Përgjigjet kombëtare

Emetimet vjetore të CO2 sipas rajoneve. Kjo mat emetimet e lëndëve djegëse fosile dhe industrisë. Ndryshimi i përdorimit të tokës nuk përfshihet.

Në vitin 2019, parlamenti i Mbretërisë së Bashkuar u bë qeveria e parë kombëtare që deklaroi urgjencë klimatike. Vende dhe juridiksione të tjera ndoqën shembullin. Po atë vit, Parlamenti Evropian deklaroi një "urgjencë klimatike dhe mjedisore". Komisioni Evropian paraqiti Marrëveshjen e Gjelbër Evropiane me objektivin e bërjes së BE-së neutrale ndaj karbonit deri në vitin 2050. Në vitin 2021, Komisioni Evropian publikoi paketën e tij legjislative "Gati për 55", e cila përmban udhëzime për industrinë e automjeteve; të gjitha automjetet e reja në tregun evropian duhet të jenë automjete me zero emetime që nga viti 2035.

Vende të mëdha në Azi kanë bërë angazhime të ngjashme: Koreja e Jugut dhe Japonia janë angazhuar të bëhen neutrale ndaj karbonit deri në vitin 2050, dhe Kina deri në vitin 2060. Ndërsa India ka nxitje të forta për të rinovueshmet, ajo planifikon gjithashtu një zgjerim të konsiderueshëm të qymyrit në vend. Vietnami është ndër shumë pak vendet e varura nga qymyri, në zhvillim të shpejtë, që janë angazhuar të heqin gradualisht energjinë e paulur me qymyr deri në vitet 2040 ose sa më shpejt të jetë e mundur pas kësaj.

Që nga viti 2021, bazuar në informacionin nga 48 plane kombëtare klimatike, që përfaqësojnë 40% të palëve të Marrëveshjes së Parisit, emetimet totale të vlerësuara të gazeve serrë do të jenë 0,5% më të ulëta krahasuar me nivelet e vitit 2010, nën objektivat e reduktimit prej 45% ose 25% për të kufizuar ngrohjen globale në 1,5 °C ose 2 °C, përkatësisht.

Shoqëria dhe kultura

Mohimi dhe dezinformimi

Të dhëna janë zgjedhur selektivisht nga periudha të shkurtra kohore për të pretenduar në mënyrë të rreme se temperaturat globale nuk janë duke u rritur. Vijat blu tregojnë periudha të shkurtra që maskojnë prirjet afatgjata të ngrohjes (vijat e kuqe). Drejtkëndëshi blu me pika blu tregon të ashtuquajturin hiatus të ngrohjes globale.

Debati publik mbi ndryshimet klimatike është ndikuar fuqishëm nga mohimi i ndryshimeve klimatike dhe dezinformimi, i cili u shfaq fillimisht në Shtetet e Bashkuara dhe që atëherë është përhapur në vende të tjera, veçanërisht Kanada dhe Australia. Ai e ka origjinën te kompanitë e lëndëve djegëse fosile, grupet industriale, mendimtarët konservatorë, dhe shkencëtarë kontrarianë. Ashtu si industria e duhanit, strategjia kryesore e këtyre grupeve ka qenë krijimi i dyshimeve mbi të dhënat dhe rezultatet shkencore të lidhura me ndryshimet klimatike. Njerëzit që mbajnë dyshim të pabazuar për ndryshimet klimatike ndonjëherë quhen "skeptikë" të ndryshimeve klimatike, megjithëse "kontrarianë" ose "mohues" janë terma më të përshtatshëm.

Ekzistojnë variante të ndryshme të mohimit klimatik: disa mohojnë se ngrohja po ndodh fare, disa e pranojnë ngrohjen por ia atribuojnë ndikimeve natyrore, dhe disa minimizojnë ndikimet negative të ndryshimeve klimatike. Krijimi i pasigurisë mbi shkencën më vonë u zhvillua në një kontrovers të prodhuar: krijimin e besimit se ekziston pasiguri e konsiderueshme rreth ndryshimeve klimatike brenda komunitetit shkencor për të vonuar ndryshimet e politikave. Strategjitë për të promovuar këto ide përfshijnë kritikën e institucioneve shkencore, dhe vënien në pikëpyetje të motiveve të shkencëtarëve individualë. Një dhomë jehone blogesh dhe mediash mohuese të klimës ka nxitur më tej keqkuptimin e ndryshimeve klimatike.

Ndërgjegjësimi dhe opinioni publik

Publiku nënvlerëson ndjeshëm shkallën e konsensusit shkencor se njerëzit po shkaktojnë ndryshimet klimatike (të dhëna nga 2022). Studime nga 2019 deri 2021 gjetën konsensus shkencor që varion nga 98,7 deri 100%.

Ndryshimet klimatike arritën vëmendjen publike ndërkombëtare në fund të viteve 1980. Për shkak të mbulimit mediatik në fillim të viteve 1990, njerëzit shpesh ngatërronin ndryshimet klimatike me çështje të tjera mjedisore si dëmtimi i shtresës së ozonit. Në kulturën popullore, filmi i fantashkencës klimatike Dita Pas Nesër (2004) dhe dokumentari i Al Gore-s Një E Vërtetë e Papërshtatshme (2006) u fokusuan te ndryshimet klimatike.

Ekzistojnë dallime të konsiderueshme rajonale, gjinore, moshore dhe politike si në shqetësimin publik për, ashtu edhe në kuptimin e, ndryshimeve klimatike. Njerëzit më të arsimuar, dhe në disa vende, gratë dhe të rinjtë, ishin më të prirur ta shihnin ndryshimin klimatik si një kërcënim serioz. Tekstet universitare të biologjisë nga vitet 2010 kishin më pak përmbajtje mbi ndryshimet klimatike krahasuar me ato nga dekada e mëparshme, me theks në rënie mbi zgjidhjet. Ekzistojnë gjithashtu hendeqe partiake në shumë vende, dhe vendet me emetime të larta CO2 priren të jenë më pak të shqetësuara. Pikëpamjet mbi shkaqet e ndryshimeve klimatike ndryshojnë gjerësisht ndërmjet vendeve. Mbulimi mediatik i lidhur me protestat ka pasur ndikime në qëndrimin publik si dhe mbi cilat aspekte të ndryshimeve klimatike fokusohet. Nivele më të larta shqetësimi shoqërohen me mbështetje publike më të fortë për politika që adresojnë ndryshimet klimatike. Shqetësimi është rritur me kalimin e kohës, dhe në vitin 2021 shumica e qytetarëve në 30 vende shprehën një nivel të lartë shqetësimi për ndryshimet klimatike, ose e shohin atë si një urgjencë globale. Një anketë e vitit 2024 nëpër 125 vende gjeti se 89% e popullsisë globale kërkoi veprim politik të intensifikuar, por nënvlerësonte sistematikisht gatishmërinë e njerëzve të tjerë për të vepruar.

Lëvizja klimatike

Artikulli kryesor: Lëvizja klimatike

Protestat klimatike kërkojnë që liderët politikë të ndërmarrin veprim për të parandaluar ndryshimet klimatike. Ato mund të marrin formën e demonstrimeve publike, çinvestimi nga lëndët djegëse fosile, padi gjyqësore, dhe aktivitete të tjera. Demonstrime të njohura përfshijnë Grevën Shkollore për Klimën. Në këtë nismë, të rinj në mbarë botën kanë protestuar që nga viti 2018 duke lënë shkollën të Premteve, të frymëzuar nga aktivistja suedeze dhe atëherë-adoleshentja Greta Thunberg. Veprime masive mosbindjeje civile nga grupe si Extinction Rebellion kanë protestuar duke prishur rrugët dhe transportin publik.

Padite gjyqësore po përdoren gjithnjë e më shumë si mjet për të forcuar veprimin klimatik nga institucionet publike dhe kompanitë. Aktivistët gjithashtu inicojnë padi gjyqësore që synojnë qeveritë dhe kërkojnë që ato të ndërmarrin veprim ambicioz ose të zbatojnë ligjet ekzistuese mbi ndryshimet klimatike. Padite kundër kompanive të lëndëve djegëse fosile përgjithësisht kërkojnë kompensim për humbje dhe dëme. Më 23 korrik 2025, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë e OKB-së lëshoi mendimin e saj këshillimor, duke thënë shprehimisht se shtetet duhet të veprojnë për të ndaluar ndryshimet klimatike, dhe nëse dështojnë të përmbushin atë detyrim, shtetet e tjera mund t'i padisin ato. Ky detyrim përfshin zbatimin e angazhimeve të tyre në marrëveshjet ndërkombëtare palë të të cilave janë, si Marrëveshja e Klimës e Parisit e vitit 2015.

Historia

Zbulimet e hershme

Eunice Newton Foote tregoi efektin kapës-nxehtësi të dioksidit të karbonit në vitin 1856, duke parashikuar implikimet e tij për planetin. (Dioksidi i karbonit quhej "gaz acid karbonik".)

Shkencëtarë të shekullit të 19-të si Alexander von Humboldt filluan të parashikonin efektet e ndryshimeve klimatike. Në vitet 1820, Joseph Fourier propozoi efektin serrë për të shpjeguar pse temperatura e Tokës ishte më e lartë sesa mund ta shpjegonte vetëm energjia e Diellit. Atmosfera e Tokës është transparente ndaj dritës së diellit, kështu që drita e diellit arrin sipërfaqen ku shndërrohet në nxehtësi. Megjithatë, atmosfera nuk është transparente ndaj nxehtësisë që rrezaton nga sipërfaqja, dhe kap një pjesë të asaj nxehtësie, e cila nga ana e vet ngroh planetin. Në vitin 1856 Eunice Newton Foote demonstroi se efekti ngrohës i Diellit është më i madh për ajrin me avull uji sesa për ajrin e thatë, dhe se efekti është edhe më i madh me dioksid karboni (CO2). Në "Circumstances Affecting the Heat of the Sun's Rays" ajo arriti në përfundimin se "një atmosferë e atij gazi do t'i jepte tokës sonë një temperaturë të lartë".

Ky artikull i vitit 1912 përshkruan në mënyrë të përmbledhur efektin serrë, se si djegia e qymyrit krijon dioksid karboni që shkakton ngrohje globale dhe ndryshime klimatike.

Duke filluar në vitin 1859, John Tyndall vërtetoi se azoti dhe oksigjeni — së bashku duke përbërë 99% të ajrit të thatë — janë transparentë ndaj nxehtësisë së rrezatuar. Megjithatë, avulli i ujit dhe gazra si metani dhe dioksidi i karbonit thithin nxehtësi të rrezatuar dhe e rirrezatojnë atë nxehtësi në atmosferë. Tyndall propozoi se ndryshimet në përqendrimet e këtyre gazrave mund të kenë shkaktuar ndryshime klimatike në të kaluarën, përfshirë epokat e akullit.

Svante Arrhenius vuri re se avulli i ujit në ajër ndryshonte vazhdimisht, por përqendrimi i CO2-së në ajër ishte i ndikuar nga procese gjeologjike afatgjata. Ngrohja nga nivelet e shtuara të CO2-së do të rriste sasinë e avullit të ujit, duke përforcuar ngrohjen në një lak reagimi pozitiv. Në vitin 1896, ai publikoi modelin e parë klimatik të llojit të tij, duke projektuar se përgjysmimi i niveleve të CO2-së mund të kishte prodhuar një rënie temperature duke inicuar një epokë akulli. Arrhenius llogariti rritjen e temperaturës të pritur nga dyfishimi i CO2-së të jetë rreth 5–6 °C. Shkencëtarë të tjerë ishin fillimisht skeptikë dhe besonin se efekti serrë ishte i ngopur në mënyrë që shtimi i më shumë CO2-je nuk do të bënte ndonjë ndryshim, dhe se klima do të vetërregullohej. Duke filluar në vitin 1938, Guy Stewart Callendar publikoi dëshmi se klima po ngrohej dhe nivelet e CO2-së po rriteshin, por llogaritjet e tij u përballën me të njëjtat kundërshtime.

Zhvillimi i një konsensusi shkencor

Konsensusi shkencor mbi shkakësinë: Studime akademike të pajtimit shkencor mbi ngrohjen globale të shkaktuar nga njeriu ndër ekspertë klimatikë (2010–2015) tregojnë se niveli i konsensusit lidhet me ekspertizën në shkencën klimatike. Një studim i vitit 2019 gjeti konsensus shkencor prej 100%, dhe një studim i vitit 2021 arriti në përfundimin se konsensusi tejkalonte 99%. Një studim tjetër i vitit 2021 gjeti se 98,7% e ekspertëve klimatikë tregonin se Toka po ngrohet kryesisht për shkak të aktivitetit njerëzor.

Në vitet 1950, Gilbert Plass krijoi një model kompjuterik të hollësishëm që përfshinte shtresa të ndryshme atmosferike dhe spektrin infra të kuq. Ky model parashikoi se rritja e niveleve të CO2-së do të shkaktonte ngrohje. Përafërsisht në të njëjtën kohë, Hans Suess gjeti dëshmi se nivelet e CO2-së po rriteshin, dhe Roger Revelle tregoi se oqeanet nuk do ta thithnin rritjen. Të dy shkencëtarët më pas ndihmuan Charles Keeling-un të fillonte një regjistrim të rritjes së vazhdueshme — "Kurba e Keeling" — e cila ishte pjesë e hulumtimit shkencor të vazhdueshëm gjatë viteve 1960 mbi shkakësinë e mundshme njerëzore të ngrohjes globale. Studime si Raporti Charney i vitit 1979 i Këshillit Kombëtar të Kërkimit mbështetën saktësinë e modeleve klimatike që parashikonin ngrohje të konsiderueshme. Shkakësia njerëzore e ngrohjes globale të vëzhguar dhe rreziqet e ngrohjes së pakontrolluar u paraqitën publikisht në dëshminë e James Hansen-it të vitit 1988 përpara një komiteti të Senatit të SHBA-së. Paneli Ndërqeveritar mbi Ndryshimet Klimatike (IPCC), themeluar në 1988 për të ofruar këshilla formale drejt qeverive të botës, nxiti kërkim ndërdisiplinor. Si pjesë e raporteve të IPCC-së, shkencëtarët vlerësojnë diskutimin shkencor që zhvillohet në artikuj të rishikuar nga kolegët në revista shkencore.

Ekziston një konsensus shkencor pothuajse i njëzëri se klima po ngrohet dhe se kjo shkaktohet nga aktivitetet njerëzore. Asnjë organ shkencor me status kombëtar apo ndërkombëtar nuk nuk pajtohet me këtë pikëpamje. Që nga viti 2019, pajtimi në literaturën e kohëve të fundit arriti mbi 99%. Raporti i Gjashtë i Vlerësimit i IPCC-së i vitit 2021 deklaroi se është "e pakundërshtueshme" që ndryshimet klimatike shkaktohen nga njerëzit. Konsensusi është zhvilluar më tej se duhet ndërmarrë veprim për të mbrojtur njerëzit kundër ndikimeve të ndryshimeve klimatike. Akademitë kombëtare të shkencave u kanë bërë thirrje liderëve botërorë të reduktojnë emetimet globale.

Zhvillimet e fundit

Shkenca e atribuimit të ngjarjeve ekstreme (EEA), e njohur gjithashtu si shkenca e atribuimit, u zhvillua në dekadat e para të shekullit të 21-të. EEA përdor modele klimatike për të identifikuar dhe kuantifikuar rolin që ndryshimet klimatike të shkaktuara nga njeriu luajnë në frekuencën, intensitetin, kohëzgjatjen, dhe ndikimet e ngjarjeve specifike individuale të motit ekstrem. Rezultatet e studimeve të atribuimit u lejojnë shkencëtarëve dhe gazetarëve të bëjnë deklarata si, "kjo ngjarje moti u bë të paktën n herë më e mundshme nga ndryshimet klimatike të shkaktuara nga njeriu" ose "kjo valë e nxehtësisë u bë m gradë më e nxehtë sesa do të kishte qenë në një botë pa ngrohje globale" ose "kjo ngjarje ishte praktikisht e pamundur pa ndryshimet klimatike".

Fuqia më e madhe llogaritëse në vitet 2000 dhe përparimet konceptuale në fillim deri mesin e viteve 2010 mundësuan që shkenca e atribuimit të zbulonte efektet e ndryshimeve klimatike mbi disa ngjarje me besim të lartë. Shkencëtarët përdorin metoda atribuimi dhe simulime klimatike që janë rishikuar tashmë nga kolegë, duke lejuar që "studime të shpejta atribuimi" të publikohen brenda një kohëzgjatjeje "cikli lajmesh 24-orësh" pas ngjarjeve të motit.

Shiko edhe

• Efekti serrë
• Zbutja e ndryshimeve klimatike
• Përshtatja ndaj ndryshimeve klimatike
• Marrëveshja e Parisit
• Paneli Ndërqeveritar mbi Ndryshimet Klimatike
• Politika e ndryshimeve klimatike
• Energjia e rinovueshme

Referime

Raportet e IPCC-së janë cituar shkurtimisht si burim primar për shumë pohime shkencore në artikull, sipas botimeve zyrtare të Panelit Ndërqeveritar mbi Ndryshimet Klimatike, në gjuhën angleze. Burimet e tjera të rishikuara nga kolegë dhe librat, raportet e dokumentet ligjore të cituara në artikull janë kryesisht në gjuhën angleze (revista shkencore ndërkombëtare si Science, Nature, Nature Climate Change, Environmental Research Letters, dhe raporte nga organizata si Banka Botërore, OKB, IEA, dhe agjenci kombëtare shkencore). Titujt e veprave origjinale janë ruajtur në gjuhën e tyre origjinale, siç kërkon konventa editoriale e Wikipedia-s shqipe.

Raportet e IPCC-së

• IPCC (2014). The Core Writing Team; Pachauri, R. K.; Meyer, L. A. (red.). Climate Change 2014: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (në anglisht). Geneva, Switzerland: IPCC.
• Collins, M.; Knutti, R.; Arblaster, J. M.; Dufresne, J.-L.; etj. (2013). "Chapter 12: Long-term Climate Change: Projections, Commitments and Irreversibility" (PDF). Climate Change 2013: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (në anglisht). fq. 1029–1136. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 19 dhjetor 2019. Marrë më 16 gusht 2026.
• Gulev, Sergey K.; Thorne, Peter W.; Ahn, Jinho; Dentener, Frank J.; etj. (2021). "Chapter 2: Changing state of the climate system" (PDF). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (në anglisht).
• Arias, Paola A.; Bellouin, Nicolas; Coppola, Erika; Jones, Richard G.; etj. (2021). "Technical Summary" (PDF). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (në anglisht).
• IPCC (2022). "Summary for Policymakers" (PDF). Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change. Contribution of Working Group III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (në anglisht).
• de Coninck, H.; Revi, A.; Babiker, M.; Bertoldi, P.; etj. (2018). "Chapter 4: Strengthening and Implementing the Global Response" (PDF). Global Warming of 1.5 °C. An IPCC Special Report on the impacts of global warming of 1.5 °C above pre-industrial levels and related global greenhouse gas emission pathways, in the context of strengthening the global response to the threat of climate change, sustainable development, and efforts to eradicate poverty (në anglisht). fq. 313–443.
• Roy, J.; Tschakert, P.; Waisman, H.; Abdul Halim, S.; etj. (2018). "Chapter 5: Sustainable Development, Poverty Eradication and Reducing Inequalities" (PDF). Global Warming of 1.5 °C. An IPCC Special Report on the impacts of global warming of 1.5 °C above pre-industrial levels and related global greenhouse gas emission pathways, in the context of strengthening the global response to the threat of climate change, sustainable development, and efforts to eradicate poverty (në anglisht). fq. 445–538.
• Jia, G.; Shevliakova, E.; Artaxo, P. E.; De Noblet-Ducoudré, N.; etj. (2019). "Chapter 2: Land-Climate Interactions" (PDF). IPCC Special Report on Climate Change, Desertification, Land Degradation, Sustainable Land Management, Food Security, and Greenhouse gas fluxes in Terrestrial Ecosystems (në anglisht). fq. 131–247.
• Mbow, C.; Rosenzweig, C.; Barioni, L. G.; Benton, T.; etj. (2019). "Chapter 5: Food Security" (PDF). IPCC Special Report on Climate Change, Desertification, Land Degradation, Sustainable Land Management, Food Security, and Greenhouse gas fluxes in Terrestrial Ecosystems (në anglisht). fq. 437–550.
• Oppenheimer, M.; Glavovic, B.; Hinkel, J.; van de Wal, R.; etj. (2019). "Chapter 4: Sea Level Rise and Implications for Low Lying Islands, Coasts and Communities" (PDF). IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate (në anglisht). fq. 321–445.
• Bindoff, N. L.; Cheung, W. W. L.; Kairo, J. G.; Arístegui, J.; etj. (2019). "Chapter 5: Changing Ocean, Marine Ecosystems, and Dependent Communities" (PDF). IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate (në anglisht). fq. 447–587.
• IPCC (2019). "Summary for Policymakers" (PDF). IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate (në anglisht). fq. 3–35.

Burime të tjera

• Bamber, Jonathan L.; Oppenheimer, Michael; Kopp, Robert E.; Aspinall, Willy P.; Cooke, Roger M. (2019). "Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment". Proceedings of the National Academy of Sciences (në anglisht). 116 (23): 11195–11200. Bibcode:2019PNAS..11611195B. doi:10.1073/pnas.1817205116. ISSN 0027-8424. PMC 6561295. PMID 31110015.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
• Fischer, Tobias P.; Aiuppa, Alessandro (2020). "AGU Centennial Grand Challenge: Volcanoes and Deep Carbon Global CO2 Emissions From Subaerial Volcanism – Recent Progress and Future Challenges". Geochemistry, Geophysics, Geosystems (në anglisht). 21 (3) e08690. Bibcode:2020GGG....2108690F. doi:10.1029/2019GC008690. hdl:10447/498846. ISSN 1525-2027.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
• Hallegatte, Stephane; Bangalore, Mook; Bonzanigo, Laura; Fay, Marianne; etj. (2016). Shock Waves: Managing the Impacts of Climate Change on Poverty. Climate Change and Development (PDF) (në anglisht). Washington, D.C.: World Bank. doi:10.1596/978-1-4648-0673-5. hdl:10986/22787. ISBN 978-1-4648-0674-2.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
• Lapenis, Andrei G. (1998). "Arrhenius and the Intergovernmental Panel on Climate Change". Eos (në anglisht). 79 (23): 271. Bibcode:1998EOSTr..79..271L. doi:10.1029/98EO00206.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
• Mach, Katharine J.; Kraan, Caroline M.; Adger, W. Neil; Buhaug, Halvard; etj. (2019). "Climate as a risk factor for armed conflict". Nature (në anglisht). 571 (7764): 193–197. Bibcode:2019Natur.571..193M. doi:10.1038/s41586-019-1300-6. hdl:10871/37969. PMID 31189956.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
• Matthews, Tom (2018). "Humid heat and climate change". Progress in Physical Geography: Earth and Environment (në anglisht). 42 (3): 391–405. Bibcode:2018PrPG...42..391M. doi:10.1177/0309133318776490.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
• UNFCCC (2015). "Paris Agreement" (PDF) (në anglisht). United Nations Framework Convention on Climate Change.
• Stover, Dawn (23 shtator 2014). "The global warming 'hiatus'". Bulletin of the Atomic Scientists (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 11 korrik 2020.{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
• The Cenozoic CO2 Proxy Integration Project (CenCOPIP) Consortium; Hönisch, Bärbel; Royer, Dana L.; Breecker, Daniel O.; Polissar, Pratigya J.; Bowen, Gabriel J.; Henehan, Michael J.; Cui, Ying; Steinthorsdottir, Margret; McElwain, Jennifer C.; Kohn, Matthew J.; Pearson, Ann; Phelps, Samuel R.; Uno, Kevin T.; Ridgwell, Andy (2023). "Toward a Cenozoic history of atmospheric CO2". Science (në anglisht). 382 (6675) eadi5177. Bibcode:2023Sci...382i5177T. doi:10.1126/science.adi5177. hdl:10023/30475. ISSN 0036-8075. PMID 38060645.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Emra shifrorë: lista e autorëve (lidhja)
• Turner, Monica G.; Calder, W. John; Cumming, Graeme S.; Hughes, Terry P.; etj. (2020). "Climate change, ecosystems and abrupt change: science priorities". Philosophical Transactions of the Royal Society B (në anglisht). 375 (1794). doi:10.1098/rstb.2019.0105. PMC 7017767. PMID 31983326.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
• UNEP (2018). The Adaptation Gap Report 2018 (në anglisht). Nairobi, Kenya: United Nations Environment Programme (UNEP). ISBN 978-92-807-3728-8.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
• Emissions Gap Report 2024 (në anglisht). Nairobi: United Nations Environment Programme. 2024. ISBN 978-92-807-4185-8.
• Urban, Mark C. (2015). "Accelerating extinction risk from climate change". Science (në anglisht). 348 (6234): 571–573. Bibcode:2015Sci...348..571U. doi:10.1126/science.aaa4984. ISSN 0036-8075. PMID 25931559.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
• Fahey, D. W.; Doherty, S. J.; Hibbard, K. A.; Romanou, A.; Taylor, P. C. (2017). "Chapter 2: Physical Drivers of Climate Change" (PDF). Climate Science Special Report: Fourth National Climate Assessment, Volume I (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 30 qershor 2025. Marrë më 16 gusht 2026.
• Williams, Richard G; Ceppi, Paulo; Katavouta, Anna (2020). "Controls of the transient climate response to emissions by physical feedbacks, heat uptake and carbon cycling". Environmental Research Letters (në anglisht). 15 (9): 0940c1. Bibcode:2020ERL....15i40c1W. doi:10.1088/1748-9326/ab97c9. hdl:10044/1/80154.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
• WMO Global Annual to Decadal Climate Update: 2024-2028 (Reportazh) (në anglisht). Geneva: World Meteorological Organization. 2024.

Lidhje të jashtme

• Paneli Ndërqeveritar mbi Ndryshimet Klimatike: IPCC (IPCC)
• OKB: Ndryshimet Klimatike (OKB)
• Met Office: Udhëzuesi i Klimës (Met Office)
• Administrata Kombëtare Oqeanike dhe Atmosferike: Klima (NOAA)
• Royal Society: Ndryshimet klimatike – dëshmitë dhe shkaqet (Royal Society)