Çiftelia

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search

Çiftelia është një vegël muzikore kordofone me dy tela që luhet me pendë, ndryshe i njohur si karadyzen dhe tamërr. Luhet nga malësorët e Pukës, Mirditës, Lumës, Malësisë së Gjakovës,[1] Kosovës dhe Malit të Zi Jugor.[2]

Përdorej për të shoqëruar rapsodi apo balada, njohur si këngë me çifteli, kënduar nga rapsodë si Dervish Shaqa. Tanimë përdoret shpesh ndër dasma a koncerte shqiptare.[3]

Ndërtimi[redakto | përpunoni burim]

Çiftelia ndryshon në përmasa, më së shpeshti e akorduar në B3 dhe E3. Tingulli në çifteli përfitohet me ndridhjen e telit të epërm, ndërsa lartësia e tingujve përcaktohet tek teli i poshtëm.[4] Zakonisht punohet prej drurit të arrës dhe prej drurit të qershisë. Çiftelia është e ndërtuar prej këtyre pjesëve: koka (ndryshe quhet edhe kupolla e çiftelis) e cila në mbrendi është e shprazët, qafa ku janë të ndara notat ose ndryshe quhen perde (popullore fusha), dhe në skaj të qafës ndodhe shtrënguesit e telave të cilët janë dy.

Etimologjia[redakto | përpunoni burim]

Fjala prejardhjen e nga sinkopimi i fjalëve në gjuhën turke çifté dhe tellí, fjalëpërfjalë "me tela çift".[1]

Në trajtën e vet të sotshme çiftelia nuk luhet më në Azinë Qendrore apo Anadoll, por historikisht popujt turkikë luanin një vegël të quajtur ıklığ, që gjithashtu domethënë "dytelëshe" (iki domethënë "dy" dhe lik "-she").[5][6][7] Çiftelia bashkëndan karakteristika të kufizuara nga ıklığ, duke dalluar në tingull, melodi dhe mënyrë të kënduari.[8]

Referencat[redakto | përpunoni burim]

  1. ^ a b Dizdari, Tahir (2005). "Çiftelí / -a" në Fjalorin e Orientalizmave në Gjuhën Shqipe. Tiranë: Instituti Shqiptar i Mendimit dhe i Qytetërimit Islam. f. 171. 
  2. ^ Koço, Eno (2004). Albanian Urban Lyric Song in the 1930s. Europea: Ethnomusicologies and Modernities. 2. Scarecrow Press. f. 265.  9780810848900. 
  3. ^ Sherer, Stan; Senechal, Marjorie (1997). Long Life to Your Children!: A Portrait of High Albania. University of Massachusetts Press. f. 19. 
  4. ^ Broughton, Simon; Ellingham, Mark; Trillo, Richard (1999). World Music: Africa, Europe and the Middle East. Rough Guides. f. 2.  9781858286358. 
  5. ^ Dunford, Martin; Holland, Jack (1990). The Real guide: Yugoslavia. Prentice Hall. f. 421.  9780137838387. 
  6. ^ Gall, Timothy L. (2009). Worldmark Encyclopedia of Cultures and Daily Life: Europe. Gale. f. 268.  9781414464305. 
  7. ^ Gazimihal, Mahmut R. (1975). Ülkelerde kopuz ve tezeneli sazlarımız. Millı̂ Folklor Araştırma Dairesi yayınları. 15. Ankara Üniversitesi Basımevi. f. 66. 
  8. ^ Buchanan, Donna (2007). Balkan Popular Culture and the Ottoman Ecumene: Music, Image, and Regional Political Discourse. London: Scarecrow Press. f. 194–224.  9780810860216.