Emiliano Zapata

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Emiliano Zapata Salazar
Emiliano Zapata, 1914.jpg
Zapata më 1914
Nofka El Caudillo del Sur and Attila of the South
Pala Meksikë (forcat revolucionare Zapatismo)
Vitet e shërbimit 1910 — 1919
Grada Gjenerali
Komandat e patura Ushtria Çlirimtare e Jugut
Betejat/luftërat Revolucioni meksikan

Emiliano Zapata Salazar (Shqiptimi spanjisht: [emiˈljano saˈpata]; 8 gusht 1879 – 10 prill 1919) ishte një figurë rëndësishëm në Revolucionin Meksikan, udhëheqësi kryesor i revolucionit fshatar në shtetin e Morelos, dhe frymëzim i lëvizjes agrare të quajtur Zapatismo.

Zapata lindi në fshatin rurale të Anenecuilco në shtetin Morelos, ku komunitetet fshatare ishin nën presion në rritje nga klasa e vogël e tokës që e monopolizoi tokën dhe burimet ujore për prodhimin e kallam sheqerit me mbështetjen e diktatorit Porfirio Díaz. Zapata herët mori pjesë në lëvizjet politike kundër Diaz dhe hacendados së tokës, dhe kur shpërtheu Revolucioni më 1910 ai u pozicionua si një udhëheqës qendror i revoltës fshatare në Morelos. Duke bashkëpunuar me një numër udhëheqësish të tjerë fshatarë, ai formoi Ushtrinë Çlirimtare të Jugut, nga e cila ai shpejt u bë udhëheqësi i padiskutueshëm. Forcat e Zapata kontribuan në rënien e Díaz, duke mundur Ushtrinë FederaleBetejën e Kuautlës, por kur udhëheqësi revolucionar Francisco I. Madero u bë president ai nuk e pranoi rolin e Zapatistas, duke i denoncuar ata si banditë të thjeshtë. Në nëntor 1911, Zapata shpalli Planin e Ajalës i cili bëri thirrje për reforma thelbësore të tokës, duke rishpërndarë tokat te fshatarët. Madero dërgoi Ushtrinë Federale për të zhdukur Zapatistas në Morelos. Gjeneralët e Maderos përdorën një politikë të djegur në tokë, duke djegur fshatra dhe duke larguar me forcë banorët e tyre, dhe duke përgatitur shumë burra në Ushtri ose duke i dërguar ata në kampe pune të detyruara në jug të Meksikës. Kjo forcoi qëndrimin e Zapatës midis fshatarëve dhe Zapata ishte në gjendje të dëbonte forcat e Maderos të udhëhequr nga Victoriano Huerta nga Morelos. Në një grusht shteti kundër Madero në shkurt 1913, Huerta mori pushtetin në Meksikë, por një koalicion i forcave kushtetuese në veri të Meksikës të udhëhequr nga Venustiano Carranza, Álvaro Obregón dhe Francisco "Pancho" Villa e rrëzoi atë në korrik 1914 me mbështetjen e trupave të Zapata. Zapata nuk e njohu autoritetin që Carranza pohoi si drejtues të lëvizjes revolucionare, duke vazhduar aderimin e tij në Planin e Ajalës.

Pas fitores së revolucionarëve mbi Huerta, ata u përpoqën të zgjidhnin marrëdhëniet e pushtetit në Konventën e Aguascalientes. Zapata dhe Villa u prishën me Carranza, dhe Meksika u katandis në luftë civile midis fituesve. I pakënaqur me aleancën me Villa, Zapata përqendroi energjitë e tij në rindërtimin e shoqërisë në Morelos të cilën ai tani kontrollonte, duke krijuar reformat tokësore të Planit të Ajalës. Ndërsa Carranza konsolidoi fuqinë e tij dhe e mposhti Villa më 1915, Zapata filloi luftë guerile kundër Carrancistas, i cili nga ana e tij pushtoi Morelos, duke përdorur edhe një herë taktikat e tokës së djegur për të larguar rebelët Zapatista. Zapata rimori përsëri Morelos në vitin 1917 dhe mbajti pjesën më të madhe të shtetit kundër trupave të Carranza derisa u vra në një pritë në prill 1919. Neni 27 i Kushtetutës së Meksikës u hartua në përgjigje të kërkesave të tij agrare.[1]

Pas vdekjes së tij, gjeneralët Zapatista u rreshtuan me Obregón kundër Carranza dhe ndihmuan për të përzënë Carranza nga pushteti. Në vitin 1920, Zapatistas arritën të marrin poste të fuqishme në qeverisjen e Morelos pas rënies së Carranza. Ata krijuan shumë nga reformat e tokës të parashikuara nga Zapata në Morelos.

Zapata mbetet një figurë ikonike në Meksikë, e përdorur si simbol nacionalist, ashtu edhe simbol i lëvizjes neo-Zapatista.

Në kulturën popullore[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Zapata është përshkruar në filma, komikë, libra etj. Vendet dhe gjërat u emëruan pas tij.

Vendet[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  • Parku Zapata është emëruar pas Emiliano Zapata.
  • Restoranti i famshëm "Mi Tierra" në San Antonio mori emrin e tij nga slogani i Zapatës "Tierra y Libertad". Themeluesi i restorantit ishte një admirues dhe me siguri një ish përkrahës i Zapatës dhe restoranti ende shet suvenire të Zapatës.
  • Restoranti Zapatas Cantina Mexicoana - i quajtur në kujtim të liderit revolucionar meksikan Emiliano Zapata tani një bar dhe restorant në Qyteti i Angeles, Pampanga, Filipinet.

Libra[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  • Në romanin i trillimit historik të E. L. Doctorow Ragtime (1975), personazhi i Vëllait të Vogël të Nënës, shkon të bashkohet me Zapata në Revolucionin Meksikan, pas ngjarjeve kryesore në roman.
  • El compadre Mendoza nga Fernando de Fuentes përfshin personazhin e gjeneralit Felipe Nieto, një kushëri i sajuar fiktiv Zapata i ngjan jetës së Zapatës dhe vetë zapatizmit.
  • Zapata është personazh kryesor në romanin Shokët e Pancho Villa (1996) nga James Blake.

Filma dhe seriale[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Anime dhe manga[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  • Mbreti i mbretêrisê Shishano Tacos, personazh fiktiv në anime dhe manga One Piece, duket se u frymëzua nga Zapata. Në debutimin e tij, ai përmend citatin e famshëm të Zapatës.[2]

Referimet[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ Centeno, Ramón I. (2018). "Zapata reactivado: Una visión žižekiana del Centenario de la Constitución". Mexican Studies/Estudios Mexicanos (në anglisht). 34 (1): 36–62. doi:10.1525/msem.2018.34.1.36.
  2. ^ https://www.reddit.com/r/OnePiece/comments/bjn5u8/king_taco_and_national_hero_emiliano_zapata_and/