Kanceri në mushkëri

Për karcinomat e mushkërive, shiko tumoret e tjera të mushkërive dhe Tumori i mushkërive.

Kanceri në mushkëri
Radiografi e kraharorit që tregon një tumor në mushkëri (i shënuar me shigjetë)
Specialitet	Onkologjia, pulmologjia
Simptomat	Kollitje (përfshirë kollitje me gjak), gulçim, dhimbje gjoksi
Fillimi	Pas moshës 40-vjeçare; mesatarisht 70 vjeç
Llojet	Karcinoma e mushkërive me qeliza të vogla (KMQV), karcinoma e mushkërive me qeliza jo të vogla (KMQJV)
Faktor rrezikues	Duhanpirja ndotja e ajrit asbesti radoni mutagjenë të tjerë mjedisorë
Metoda diagnoztifikuese	Imazheria mjekësore, biopsia e indit
Parandalimi	Shmangia e duhanit dhe e mutagjenëve të tjerë mjedisorë
Trajtimi	Kirurgjia, kimioterapia, radioterapia, terapitë molekulare, frenuesit e pikave të kontrollit imunitar
Prognoza	Shkalla e mbijetesës pesëvjeçare: 10 deri në 20% (në shumicën e vendeve)
Shpeshtësia	2,2 milionë (2020)
Vdekje	1,8 milionë (2020)

Kanceri i mushkërive është një tumor malinj që e ka origjinën në indet e mushkërive. Kanceri i mushkërive shkaktohet nga dëmtimi gjenetik i ADN-së së qelizave të rrugëve të frymëmarrjes, shpesh i shkaktuar nga duhanpirja ose nga thithja e kimikateve të dëmshme. Qelizat e dëmtuara të rrugëve të frymëmarrjes fitojnë aftësinë të shumëzohen pa kontroll, duke shkaktuar rritjen e një tumori. Pa trajtim, tumoret përhapen në të gjithë mushkërinë, duke dëmtuar funksionin e saj. Përfundimisht, tumoret e mushkërive metastazojnë, duke u përhapur në pjesë të tjera të trupit.

Kanceri i mushkërive në fazat e hershme shpesh nuk shfaq simptoma dhe mund të zbulohet vetëm përmes imazherisë mjekësore. Ndërsa sëmundja përparon, shumica e njerëzve përjetojnë probleme jospecifike të frymëmarrjes: kollitje, gulçim ose dhimbje gjoksi. Simptomat e tjera varen nga vendndodhja dhe madhësia e tumorit. Personat te të cilët dyshohet kanceri i mushkërive zakonisht i nënshtrohen një sërë ekzaminimesh me imazheri për të përcaktuar vendndodhjen dhe përhapjen e tumoreve. Diagnoza përfundimtare e kancerit të mushkërive kërkon që një biopsi e tumorit të dyshuar të ekzaminohet nga një patolog nën mikroskop. Përveç dallimit të qelizave kanceroze, patologu mund ta klasifikojë tumorin sipas llojit të qelizave nga të cilat e ka origjinën. Rreth 15% e rasteve janë kancer i mushkërive me qeliza të vogla (KMQV), ndërsa 85% e mbetur (kancerët e mushkërive me qeliza jo të vogla ose KMQJV) janë adenokarcinoma, karcinoma me qeliza skuamoze dhe karcinoma me qeliza të mëdha. Pas diagnostikimit, kryhen ekzaminime dhe biopsi të mëtejshme për të përcaktuar stadin e sëmundjes sipas shkallës së përhapjes.

Trajtimi i kancerit të mushkërive në stade të hershme përfshin kirurgji për heqjen e tumorit, e ndonjëherë e ndjekur nga radioterapia dhe kimioterapia për të asgjësuar qelizat kanceroze të mbetura. Sëmundja në stade të vona trajtohet me radioterapi dhe kimioterapi së bashku me barna që synojnë nënlloje specifike të kancerit. Edhe me trajtim, vetëm rreth 20% e personave mbijetojnë pesë vjet pas diagnostikimit. Shkallët e mbijetesës janë më të larta te ata që diagnostikohen në stad më të hershëm, te ata që diagnostikohen në moshë më të re dhe te gratë krahasuar me burrat.

Shumica e rasteve të kancerit të mushkërive shkaktohen nga duhanpirja. Pjesa e mbetur shkaktohet nga ekspozimi ndaj substancave të rrezikshme si asbesti dhe gazi radon, ose nga mutacione gjenetike që lindin rastësisht. Rrjedhimisht, përpjekjet për parandalimin e kancerit të mushkërive i nxisin njerëzit të shmangin kimikatet e rrezikshme dhe të lënë duhanin. Lënia e duhanit njëkohësisht e zvogëlon mundësinë e zhvillimit të kancerit të mushkërive dhe i përmirëson rezultatet e trajtimit te ata që tashmë janë diagnostikuar me të.

Kanceri i mushkërive është kanceri më i diagnostikuar dhe më vdekjeprurës në botë, me 2,2 milionë raste në vitin 2020, të cilat rezultuan në 1,8 milionë vdekje. Kanceri i mushkërive është i rrallë te personat nën 40 vjeç; mosha mesatare në diagnostikim është 70 vjeç dhe mosha mesatare e vdekjes 72 vjeç. Incidenca dhe rezultatet ndryshojnë shumë nga një vend në tjetrin, në varësi të modeleve të përdorimit të duhanit. Para përhapjes së duhanpirjes me cigare në shekullin XX, kanceri i mushkërive ishte sëmundje e rrallë. Në vitet 1950 dhe 1960, dëshmitë në rritje e lidhën kancerin e mushkërive me përdorimin e duhanit, duke kulmuar me deklarata të shumicës së organeve të mëdha kombëtare të shëndetësisë që shkurajonin përdorimin e duhanit.

Shenjat dhe simptomat

Kanceri i mushkërive në fazat e hershme shpesh nuk shfaq simptoma. Kur simptomat shfaqen, ato janë shpesh probleme jospecifike të frymëmarrjes – kollitje, gulçim ose dhimbje gjoksi – të cilat mund të ndryshojnë nga njeriu në njeri. Ata që kanë kollë priren të raportojnë ose një kollë të re, ose një rritje të shpeshtësisë dhe të fortësisë së një kolle të mëparshme. Rreth një në katër kollit gjak, nga vija të vogla në pështymë deri te sasi të mëdha. Rreth gjysma e të diagnostikuarve me kancer të mushkërive përjetojnë gulçim, ndërsa 25–50% përjetojnë një dhimbje gjoksi të shurdhët e të vazhdueshme, që qëndron në të njëjtin vend me kalimin e kohës. Përveç simptomave të frymëmarrjes, disa përjetojnë simptoma sistemike, si humbje të oreksit, humbje peshe, dobësi të përgjithshme, ethe dhe djersitje gjatë natës.

Disa simptoma më pak të zakonshme tregojnë për tumore në vende të caktuara. Tumoret në toraks mund të shkaktojnë probleme frymëmarrjeje duke bllokuar trakenë ose duke prekur nervin e diafragmës; vështirësi në gëlltitje duke ngjeshur ezofagun; ngjirje zëri duke prekur nervat e laringut; dhe sindroma e Hornerit duke prekur sistemin nervor simpatik. Sindroma e Hornerit është gjithashtu e zakonshme te tumoret në majën e mushkërisë, të njohura si tumore të Pankostit, të cilat shkaktojnë edhe dhimbje shpatulle që përhapet përgjatë anës së gishtit të vogël të krahut, si dhe shkatërrim të brinjëve më të sipërme. Nyjet limfatike të fryra mbi klavikulë mund të tregojnë një tumor që është përhapur brenda kraharorit. Tumoret që pengojnë qarkullimin e gjakut drejt zemrës mund të shkaktojnë sindromën e venës kava superiore (ënjtje të pjesës së sipërme të trupit dhe gulçim), ndërsa tumoret që infiltrojnë zonën përreth zemrës mund të shkaktojnë grumbullim lëngu rreth zemrës, aritmi (rrahje të parregullta të zemrës) dhe insuficiencë kardiake.

Rreth një në tre persona të diagnostikuar me kancer të mushkërive kanë simptoma të shkaktuara nga metastazat në vende të tjera përveç mushkërive. Kanceri i mushkërive mund të metastazojë kudo në trup, me simptoma të ndryshme sipas vendndodhjes. Metastazat në tru mund të shkaktojnë dhimbje koke, të përziera, të vjella, konvulsione dhe deficite neurologjike. Metastazat në kocka mund të shkaktojnë dhimbje, thyerje kockash dhe ngjeshje të palcës kurrizore. Metastazat në palcën e eshtrave mund të zbrazin qelizat e gjakut dhe të shkaktojnë leukoeritroblastozë (qeliza të papjekura në gjak). Metastazat në mëlçi mund të shkaktojnë zmadhim të mëlçisë, dhimbje në kuadrantin e sipërm të djathtë të barkut, ethe dhe humbje peshe.

Tumoret e mushkërive shpesh shkaktojnë çlirimin e hormoneve që ndryshojnë funksionet e trupit, duke shkaktuar simptoma të pazakonta, të quajtura sindroma paraneoplastike. Çlirimi i papërshtatshëm i hormoneve mund të shkaktojë zhvendosje dramatike në përqendrimet e mineraleve në gjak. Më e zakonshmja është hiperkalcemia (kalcium i lartë në gjak), e shkaktuar nga mbiprodhimi i proteinës së lidhur me hormonin paratiroid ose i hormonit paratiroid. Hiperkalcemia mund të shfaqet me të përziera, të vjella, dhimbje barku, kapsllëk, etje të shtuar, urinim të shpeshtë dhe ndryshim të gjendjes mendore. Personat me kancer të mushkërive shpesh përjetojnë edhe hipokalemi (kalium i ulët) për shkak të sekretimit të papërshtatshëm të hormonit adrenokortikotrop, si dhe hiponatremi (natrium i ulët) për shkak të mbiprodhimit të hormonit antidiuretik ose të peptidit natriuretik atrial. Rreth një në tre persona me kancer të mushkërive zhvillojnë gishtërinj hipokratikë (klabing), ndërsa deri në një në dhjetë përjetojnë osteoartropati hipertrofike pulmonare (gishtërinj hipokratikë, dhimbje kyçesh dhe trashje të lëkurës). Një sërë çrregullimesh autoimune mund të shfaqen si sindroma paraneoplastike te personat me kancer të mushkërive, përfshirë sindroma miastenike e Lambert–Eatonit (që shkakton dobësi muskulare), neuropatitë sensore, inflamacionin e muskujve, ënjtjen e trurit dhe degjenerimin autoimun të truthit, sistemit limbik ose trungut trunor. Deri në një në dymbëdhjetë persona me kancer të mushkërive kanë mpiksje paraneoplastike të gjakut, përfshirë tromboflebitin venoz migrator, mpiksje në zemër dhe koagulim intravaskular të diseminuar (mpiksje në të gjithë trupin). Sindromat paraneoplastike që përfshijnë lëkurën dhe veshkat janë të rralla, secila prej tyre duke ndodhur deri në 1% të personave me kancer të mushkërive.

Diagnostikimi

Tomografia e kompjuterizuar që tregon një tumor kanceroz në mushkërinë e majtë

Personi te i cili dyshohet kanceri i mushkërive i nënshtrohet ekzaminimeve me imazheri për të vlerësuar praninë, përhapjen dhe vendndodhjen e tumoreve. Së pari, shumë mjekë të kujdesit parësor kryejnë një radiografi të kraharorit për të kërkuar një masë brenda mushkërisë. Radiografia mund të zbulojë një masë të dukshme, zgjerimin e mediastinumit (që sugjeron përhapje në nyjet limfatike aty), atelektazë (kolaps të mushkërisë), konsolidim (pneumoni) ose derdhje pleurale; megjithatë, disa tumore të mushkërive nuk janë të dukshme me radiografi. Më pas, shumë persona i nënshtrohen tomografisë së kompjuterizuar (TK), e cila mund të zbulojë madhësitë dhe vendndodhjet e tumoreve.

Diagnoza përfundimtare e kancerit të mushkërive kërkon që një biopsi e indit të dyshuar të ekzaminohet histologjikisht për qeliza kanceroze. Duke pasur parasysh vendndodhjen e tumoreve të mushkërive, biopsitë shpesh mund të merren me teknika minimalisht invazive: një bronkoskop fibrooptik që mund të marrë ind (ndonjëherë i udhëhequr nga ultrasonografia endobronkiale), aspirim me gjilpërë të hollë, ose biopsi tjetër përmes lëkurës e udhëhequr nga imazheria. Personave që nuk mund t'i nënshtrohen një procedure tipike biopsie mund t'u merret në vend të saj një biopsi e lëngshme (domethënë një mostër e ndonjë lëngu trupor), e cila mund të përmbajë ADN tumorale qarkulluese të zbulueshme.

Diagram që tregon një bronkoskopi

Imazheria përdoret gjithashtu për të vlerësuar shkallën e përhapjes së kancerit. Tomografia me emetim pozitronesh (PET) ose skanimi i kombinuar PET-TK përdoret shpesh për të gjetur metastazat në trup. Meqenëse skanimi PET është më pak i ndjeshëm në tru, National Comprehensive Cancer Network rekomandon rezonancën magnetike (RM) – ose TK aty ku RM nuk është e disponueshme – për të skanuar trurin për metastaza te personat me KMQJV dhe tumore të mëdha, ose tumore që janë përhapur në nyjet limfatike aty pranë. Kur imazheria sugjeron se tumori është përhapur, metastaza e dyshuar shpesh biopsohet për të konfirmuar se është kanceroze. Kanceri i mushkërive metastazon më së shpeshti në tru, kocka, mëlçi dhe gjëndrat mbiveshkore.

Kanceri i mushkërive shpesh mund të shfaqet si një nyjë e vetmuar pulmonare në radiografi të kraharorit ose në TK. Në studimet e skriningut për kancerin e mushkërive, deri në 30% e personave të skanuar kanë një nyjë në mushkëri, shumica e të cilave dalin beninje. Përveç kancerit të mushkërive, edhe shumë sëmundje të tjera mund të japin këtë pamje, përfshirë hamartomat dhe granulomat infektive të shkaktuara nga tuberkulozi, histoplazmoza ose koksidioidomikoza.

Klasifikimi

Mostra të ngjyrosura me H&E nga biopsi mushkërie: (lart-majtas) bronkiolë normale e rrethuar nga alveola, (lart-djathtas) adenokarcinomë me rritje papilare (në formë gishtash), (poshtë-majtas) alveola të mbushura me mucinë që sugjerojnë adenokarcinomë aty pranë, (poshtë-djathtas) karcinomë me qeliza skuamoze, me alveola plot keratinë.

Histopatologjia e karcinomës me qeliza të vogla, me gjetjet tipike

Në diagnostikim, kanceri i mushkërive klasifikohet sipas llojit të qelizave nga të cilat rrjedh tumori; tumoret që rrjedhin nga qeliza të ndryshme përparojnë dhe u përgjigjen trajtimit ndryshe. Ekzistojnë dy lloje kryesore të kancerit të mushkërive, të kategorizuara sipas madhësisë dhe pamjes së qelizave malinje të vëzhguara nga histopatologu nën mikroskop: kanceri i mushkërive me qeliza të vogla (KMQV; 15% e rasteve) dhe kanceri i mushkërive me qeliza jo të vogla (KMQJV; 85% e rasteve).

Tumoret KMQV gjenden shpesh pranë qendrës së mushkërive, në rrugët kryesore të frymëmarrjes. Qelizat e tyre duken të vogla, me kufij të papërcaktuar mirë, me pak citoplazmë, me shumë mitokondri dhe me bërthama dalluese me kromatinë kokrrizore dhe pa bërthamëza të dukshme.

KMQJV-të përbëjnë një grup prej tri llojesh kanceri: adenokarcinoma, karcinoma me qeliza skuamoze dhe karcinoma me qeliza të mëdha.

• Afërsisht 40% e kancerëve të mushkërive janë adenokarcinoma. Qelizat e tyre rriten në grumbuj tredimensionalë, u ngjajnë qelizave gjëndrore dhe mund të prodhojnë mucinë.
• Rreth 30% e kancerëve të mushkërive janë karcinoma me qeliza skuamoze. Ato zakonisht shfaqen pranë rrugëve të mëdha të frymëmarrjes. Tumoret përbëhen nga fleta qelizash, me shtresa keratine. Në qendër të tumorit gjendet zakonisht një zgavër e zbrazët dhe vdekje qelizore shoqëruese.
• Më pak se 10% e kancerëve të mushkërive janë karcinoma me qeliza të mëdha, të quajtura kështu sepse qelizat janë të mëdha, me citoplazmë të tepërt, bërthama të mëdha dhe bërthamëza të spikatura.

Rreth 10% e kancerëve të mushkërive janë lloje më të rralla. Këtu përfshihen përzierje të nënllojeve të mësipërme, si karcinoma adenoskuamoze, si dhe nënlloje të rralla si tumoret karcinoide dhe karcinomat sarkomatoide.

Disa lloje të kancerit të mushkërive nënklasifikohen sipas karakteristikave të rritjes së qelizave kanceroze. Adenokarcinomat klasifikohen si lepidike (që rriten përgjatë sipërfaqes së mureve të paprekura alveolare), acinare dhe papilare, ose me model mikropapilar dhe solid. Adenokarcinomat lepidike priren të jenë më pak agresive, ndërsa ato me model mikropapilar dhe solid janë më agresivet.

Përveç ekzaminimit të morfologjisë qelizore, biopsitë ngjyrosen shpesh me imunohistokimi për të konfirmuar klasifikimin e kancerit të mushkërive. KMQV-të mbartin shënjuesit e qelizave neuroendokrine, si kromogranina, sinaptofizina dhe CD56. Adenokarcinomat priren të shprehin Napsina-A dhe TTF-1; karcinomat me qeliza skuamoze nuk kanë Napsinë-A dhe TTF-1, por shprehin p63 dhe izoformën e tij specifike për kancerin, p40. CK7 dhe CK20 përdoren gjithashtu shpesh për të dalluar kancerët e mushkërive. CK20 gjendet në disa kancere, por zakonisht mungon te kanceri i mushkërive. CK7 është e pranishme në shumë kancere të mushkërive, por mungon te karcinomat me qeliza skuamoze.

Stadializimi

Grupi i stadit sipas klasifikimit TNM te kanceri i mushkërive

TNM	Grupi i stadit
T1a N0 M0	IA1
T1b N0 M0	IA2
T1c N0 M0	IA3
T2a N0 M0	IB
T2b N0 M0	IIA
T1–T2 N1 M0	IIB
T3 N0 M0
T1–T2 N2 M0	IIIA
T3 N1 M0
T4 N0–N1 M0
T1–T2 N3 M0	IIIB
T3–T4 N2 M0
T3–T4 N3 M0	IIIC
Çdo T, çdo N, M1a–M1b	IVA
Çdo T, çdo N, M1c	IVB

Stadializimi i kancerit të mushkërive është vlerësimi i shkallës së përhapjes së kancerit nga vendi i tij fillestar. Ai është një nga faktorët që ndikojnë si në prognozë, ashtu edhe në trajtimin e kancerit të mushkërive.

KMQV zakonisht stadializohet me një sistem relativisht të thjeshtë: stad i kufizuar ose stad i gjerë. Rreth një e treta e personave diagnostikohen në stadin e kufizuar, që do të thotë se kanceri është i kufizuar në njërën anë të kraharorit, brenda hapësirës së një fushe të vetme radioterapie. Dy të tretat e tjera diagnostikohen në stadin e gjerë, me kancer të përhapur në të dy anët e kraharorit ose në pjesë të tjera të trupit.

KMQJV – dhe ndonjëherë KMQV – zakonisht stadializohet me sistemin e stadializimit Tumor, Nyjë, Metastazë (TNM) të American Joint Committee on Cancer. Madhësia dhe përhapja e tumorit (T), përhapja në nyjet limfatike rajonale (N) dhe metastazat e largëta (M) vlerësohen veç e veç dhe kombinohen për të formuar grupe stadesh.

Tumoret relativisht të vegjël shënohen T1 dhe nënndahen sipas madhësisë: tumoret ≤ 1 centimetër (cm) në gjerësi janë T1a; 1–2 cm T1b; 2–3 cm T1c. Tumoret deri në 5 cm, ose ata që janë përhapur në pleurën viscerale (indi që mbulon mushkërinë) ose në bronket kryesore, shënohen T2. T2a shënon tumoret 3–4 cm; T2b tumoret 4–5 cm. Tumoret T3 janë deri në 7 cm, kanë nyje të shumta në të njëjtin lob të mushkërisë, ose pushtojnë murin e kraharorit, diafragmën (ose nervin që e kontrollon atë), ose zonën përreth zemrës. Tumoret më të mëdhenj se 7 cm, ata që kanë nyje të përhapura në lobe të ndryshëm të një mushkërie, ose që pushtojnë mediastinumin (qendrën e zgavrës së kraharorit), zemrën, enët më të mëdha të gjakut që furnizojnë zemrën, trakenë, ezofagun ose shtyllën kurrizore, shënohen T4. Stadializimi i nyjeve limfatike varet nga shkalla e përhapjes lokale: kanceri pa metastaza në nyje limfatike (N0), në nyjet pulmonare ose hilare (përgjatë bronkeve) në të njëjtën anë me tumorin (N1), në nyjet mediastinale ose subkarinale (në mes të mushkërive, N2), ose në nyjet limfatike në anën e kundërt të mushkërisë nga tumori (N3). Metastazat stadializohen si pa metastaza (M0), metastaza të afërta (M1a; hapësira rreth mushkërisë ose zemrës, ose mushkëria e kundërt), një metastazë e vetme e largët (M1b), ose metastaza të shumta (M1c).

Këto vlerësime T, N dhe M kombinohen për të përcaktuar grupin e stadit të kancerit. Kanceri i kufizuar në tumore më të vegjël shënohet si stadi I. Sëmundja me tumore më të mëdha ose me përhapje në nyjet limfatike më të afërta është stadi II. Kanceri me tumoret më të mëdhenj ose me përhapje të gjerë në nyjet limfatike është stadi III. Kanceri që ka metastazuar është stadi IV. Secili stad nënndahet më tej sipas kombinimit të vlerësimeve T, N dhe M.

Klasifikimi TNM te kanceri i mushkërive

T: Tumori parësor T0 Pa tumor parësor Tis Karcinoma in situ T1 Tumor ≤ 3 cm, i rrethuar nga mushkëria ose pleura viscerale T1mi Adenokarcinomë minimalisht invazive T1a Tumor ≤ 1 cm T1b Tumor > 1 cm por ≤ 2 cm T1c Tumor > 2 cm por ≤ 3 cm T2 Cilido nga: Tumor > 3 cm por ≤ 5 cm Përfshirje e bronkut kryesor, por jo e karinës Invazion i pleurës viscerale Atelektazë/pneumonit obstruktiv që shtrihet deri te hilusi T2a Tumor > 3 cm por ≤ 4 cm T2b Tumor > 4 cm por ≤ 5 cm T3 Cilido nga: Tumor > 5 cm por ≤ 7 cm Invazion në murin e kraharorit, nervi frenik ose perikardin parietal Nyjë tumorale e veçantë në të njëjtin lob T4 Cilido nga: Tumor > 7 cm Invazion i diafragmës, mediastinumit, zemrës, enëve të mëdha, trakesë, karinës, nervit laringeal rekurrent, ezofagut ose trupit vertebral Nyjë tumorale e veçantë në një lob tjetër të së njëjtës mushkëri

N: Nyjet limfatike N0 Pa metastaza në nyje limfatike N1 Metastazë në nyjet limfatike peribronkiale ose hilare ipsilaterale N2 Metastazë në nyjet limfatike mediastinale ose subkarinale ipsilaterale N3 Cilado nga: Metastazë në nyjet limfatike skalene ose supraklavikulare Metastazë në nyjet limfatike hilare ose mediastinale kontralaterale

M: Metastaza M0 Pa metastaza të largëta M1a Cilado nga: Nyjë tumorale e veçantë në mushkërinë tjetër Tumor me nyje pleurale ose perikardiale Derdhje pleurale ose derdhje perikardiale malinje M1b Një metastazë e vetme jashtë kraharorit M1c Dy ose më shumë metastaza jashtë kraharorit

Skriningu

Disa vende rekomandojnë që personat me rrezik të lartë për zhvillimin e kancerit të mushkërive t'i nënshtrohen skriningut në intervale të ndryshme me tomografi të kompjuterizuar me dozë të ulët. Programet e skriningut mund të çojnë në zbulimin e hershëm të tumoreve të mushkërive te njerëz që ende nuk përjetojnë simptoma, idealisht mjaft herët sa tumoret të trajtohen me sukses dhe të ulet vdekshmëria. Ka dëshmi se skanimet e rregullta TK me dozë të ulët te personat me rrezik të lartë i ulin vdekjet e përgjithshme nga kanceri i mushkërive deri në 20%. Megjithë dëshmitë për dobinë te këto popullata, dëmet e mundshme të skriningut përfshijnë mundësinë që një person të ketë një rezultat "fals pozitiv", i cili mund të çojë në ekzaminime të panevojshme, procedura invazive dhe shqetësim. Ndonëse i rrallë, ekziston edhe rreziku i kancerit të shkaktuar nga rrezatimi. United States Preventive Services Task Force rekomandon skrining vjetor me TK me dozë të ulët te personat 55–80 vjeç me histori duhanpirjeje prej të paktën 30 paketë-vitesh. Komisioni Evropian rekomandon që programet e skriningut për kancerin në Bashkimin Evropian të zgjerohen për të përfshirë skanimet TK të mushkërive me dozë të ulët për duhanpirësit aktualë ose të mëparshëm. Në mënyrë të ngjashme, Task-forca Kanadeze për Kujdesin Parandalues Shëndetësor rekomandon që personat duhanpirës aktualë ose të mëparshëm (me histori duhanpirjeje mbi 30 paketë-vite) dhe të moshës 55–74 vjeç t'i nënshtrohen skriningut për kancerin e mushkërive.

Trajtimi

Trajtimi i kancerit të mushkërive varet nga lloji specifik i qelizave të kancerit, nga sa larg është përhapur dhe nga gjendja shëndetësore e personit. Trajtimet e zakonshme për kancerin në stade të hershme përfshijnë heqjen kirurgjikale të tumorit, kimioterapinë dhe radioterapinë. Për kancerin në stade më të vona, kimioterapia dhe radioterapia kombinohen me terapitë molekulare të synuara dhe frenuesit e pikave të kontrollit imunitar më të rinj. Të gjitha regjimet e trajtimit të kancerit të mushkërive kombinohen me ndryshime të stilit të jetesës dhe me kujdes paliativ për të përmirësuar cilësinë e jetës.

Kanceri i mushkërive me qeliza të vogla

Përgatitja për radioterapi. Personi shtrihet i sheshtë ndërsa rrezja e rrezatimit fokusohet në vendin e tumorit.

KMQV në stad të kufizuar trajtohet zakonisht me një kombinim të kimioterapisë dhe radioterapisë. Për kimioterapinë, udhëzimet e National Comprehensive Cancer Network dhe të American College of Chest Physicians rekomandojnë katër deri në gjashtë cikle të një kimioterapeutiku me bazë platini – cisplatinë ose karboplatinë – të kombinuar ose me etopozid, ose me irinotekan. Kjo zakonisht kombinohet me radioterapi torakale – 45 Grei (Gy) dy herë në ditë – së bashku me dy ciklet e para të kimioterapisë. Terapia e linjës së parë shkakton remision deri në 80% të personave që e marrin; megjithatë shumica rikthehen me sëmundje rezistente ndaj kimioterapisë. Personave që rikthehen u jepen kimioterapi të linjës së dytë. Topotekani dhe lurbinektedina janë miratuar nga FDA amerikane për këtë qëllim. Irinotekani, paklitakseli, docetakseli, vinorelbina, etopozidi dhe gemcitabina përdoren gjithashtu ndonjëherë dhe janë po aq efikase. Rrezatimi kranial profilaktik mund ta zvogëlojë rrezikun e metastazave në tru dhe ta përmirësojë mbijetesën te personat me sëmundje në stad të kufizuar.

KMQV në stad të gjerë trajtohet fillimisht me etopozid së bashku me cisplatinë ose karboplatinë. Radioterapia përdoret vetëm për të zvogëluar tumoret që shkaktojnë simptoma veçanërisht të rënda. Kombinimi i kimioterapisë standarde me një frenues të pikave të kontrollit imunitar mund ta përmirësojë mbijetesën për një pakicë të të prekurve, duke e zgjatur jetëgjatësinë mesatare me rreth 2 muaj.

Kanceri i mushkërive me qeliza jo të vogla

Shtrirja e ndërhyrjeve të zakonshme kirurgjikale për heqjen e një tumori të mushkërisë (i paraqitur me të zezë). Zonat që hiqen kirurgjikisht së bashku me tumorin janë paraqitur me blu.

Për KMQJV në stadin I dhe II, linja e parë e trajtimit është shpesh heqja kirurgjikale e lobit të prekur të mushkërisë. Për personat që nuk janë mjaftueshëm të shëndetshëm për të toleruar heqjen e plotë të lobit, mund të hiqet një pjesë më e vogël e indit të mushkërisë përmes rezeksionit pykor ose segmentektomisë. Personat me tumore të vendosura në qendër dhe me sistem frymëmarrjeje përndryshe të shëndetshëm mund t'i nënshtrohen një ndërhyrjeje më ekstreme për heqjen e një mushkërie të tërë (pneumonektomi). Kirurgët torakalë me përvojë dhe një klinikë kirurgjikale me volum të lartë i përmirësojnë shanset e mbijetesës. Personat që nuk mund ose nuk duan t'i nënshtrohen kirurgjisë mund të marrin në vend të saj radioterapi. Radioterapia stereotaktike trupore është praktika më e mirë dhe zakonisht jepet disa herë gjatë 1–2 javësh. Kimioterapia ka pak efekt te personat me KMQJV në stadin I dhe mund t'i përkeqësojë rezultatet te ata me sëmundjen më të hershme. Te personat me sëmundje në stadin II, kimioterapia zakonisht nis gjashtë deri në dymbëdhjetë javë pas operacionit, me deri në katër cikle cisplatine – ose karboplatine te ata me probleme veshkash, neuropati ose dëmtim të dëgjimit – të kombinuar me vinorelbinë, pemetreksed, gemcitabinë ose docetaksel.

Trajtimi për personat me KMQJV në stadin III varet nga natyra e sëmundjes së tyre. Ata me përhapje më të kufizuar mund t'i nënshtrohen kirurgjisë për heqjen e tumorit dhe të nyjeve limfatike të prekura, e ndjekur nga kimioterapia dhe potencialisht nga radioterapia. Ata me tumore veçanërisht të mëdha (T4) dhe ata për të cilët kirurgjia është e papraktikueshme trajtohen me kombinim të kimioterapisë dhe radioterapisë së bashku me imunoterapinë durvalumab. Kimioterapia e kombinuar me rrezatimin e përmirëson mbijetesën krahasuar me kimioterapinë e ndjekur nga rrezatimi, ndonëse terapia e kombinuar sjell efekte anësore më të rënda.

Personat me sëmundje në stadin IV trajtohen me kombinime barnash kundër dhimbjes, radioterapie, imunoterapie dhe kimioterapie. Shumë raste të sëmundjes së avancuar mund të trajtohen me terapi të synuara, në varësi të përbërjes gjenetike të qelizave kanceroze. Deri në 30% e tumoreve kanë mutacione në gjenin EGFR, të cilat rezultojnë në një proteinë EGFR hiperaktive; këto mund të trajtohen me frenuesit e EGFR-së osimertinib, erlotinib, gefitinib, afatinib ose dakomitinib – ku dihet se osimertinibi është superior ndaj erlotinibit dhe gefitinibit, dhe të gjithë janë superiorë ndaj kimioterapisë së vetme. Deri në 7% e personave me KMQJV mbartin mutacione që rezultojnë në proteinë ALK hiperaktive, e cila mund të trajtohet me frenues të ALK-së krizotinib, ose me pasardhësit e tij alektinib, brigatinib dhe ceritinib. Personat e trajtuar me frenues të ALK-së që rikthehen mund të trajtohen më pas me frenuesin e ALK-së të gjeneratës së tretë lorlatinib. Deri në 5% e personave me KMQJV kanë MET hiperaktiv, i cili mund të frenohet me frenuesit e MET-it kapmatinib ose tepotinib. Terapi të synuara janë të disponueshme edhe për disa kancere me mutacione të rralla. Kancerët me BRAF hiperaktiv (rreth 2% e KMQJV) mund të trajtohen me dabrafenib të kombinuar me frenuesin e MEK-ut trametinib; ata me ROS1 të aktivizuar (rreth 1% e KMQJV) mund të frenohen me krizotinib, lorlatinib ose entrektinib; NTRK hiperaktiv (<1% e KMQJV) me entrektinib ose larotrektinib; RET aktiv (rreth 1% e KMQJV) me selperkatinib.

Personat, KMQJV-ja e të cilëve nuk mund të synohet nga terapitë molekulare aktuale, mund të trajtohen me kimioterapi të kombinuar plus frenues të pikave të kontrollit imunitar, të cilët i pengojnë qelizat kanceroze të çaktivizojnë qelizat T të sistemit imunitar. Agjenti kimioterapeutik i zgjedhur varet nga nënlloji i KMQJV-së: cisplatinë plus gemcitabinë për karcinomën me qeliza skuamoze, cisplatinë plus pemetreksed për karcinomën me qeliza jo-skuamoze. Frenuesit e pikave të kontrollit imunitar janë më efikasë kundër tumoreve që shprehin proteinën PD-L1, por ndonjëherë janë efikasë edhe kundër atyre që nuk e shprehin. Trajtimi me pembrolizumab, atezolizumab ose kombinimi nivolumab plus ipilimumab janë të gjithë superiorë ndaj kimioterapisë së vetme kundër tumoreve që shprehin PD-L1. Personat që rikthehen pas trajtimeve të mësipërme trajtohen me kimioterapeutikët e linjës së dytë docetaksel dhe ramucirumab.

Kujdesi paliativ

Brakiterapia (radioterapia e brendshme) për kancerin e mushkërive, e dhënë përmes rrugëve të frymëmarrjes

Integrimi i kujdesit paliativ (kujdesi mjekësor i përqendruar në përmirësimin e simptomave dhe zvogëlimin e shqetësimit) në trajtimin e kancerit të mushkërive që nga çasti i diagnostikimit e përmirëson kohën e mbijetesës dhe cilësinë e jetës së personave me kancer të mushkërive. Simptoma veçanërisht të zakonshme të kancerit të mushkërive janë gulçimi dhe dhimbja. Oksigjeni shtesë, përmirësimi i qarkullimit të ajrit, riorientimi i personit të prekur në shtrat dhe morfina në dozë të ulët mund ta përmirësojnë të gjitha gulçimin. Te rreth 20–30% e personave me kancer të mushkërive – veçanërisht te ata me sëmundje në stad të vonë – rritja e tumorit mund ta ngushtojë ose ta bllokojë rrugën e frymëmarrjes, duke shkaktuar kollë dhe vështirësi në frymëmarrje. Tumoret bllokuese mund të hiqen kirurgjikisht aty ku është e mundur, ndonëse zakonisht personat me obstruksion të rrugëve të frymëmarrjes nuk janë mjaftueshëm të shëndetshëm për kirurgji. Në raste të tilla, American College of Chest Physicians rekomandon hapjen e rrugës së frymëmarrjes me vendosjen e një stenti, përpjekjen për ta zvogëluar tumorin me rrezatim të lokalizuar (brakiterapi), ose heqjen fizike të indit bllokues përmes bronkoskopisë, ndonjëherë me ndihmën e ablacionit termik ose me lazer. Shkaqe të tjera të gulçimit të lidhur me kancerin e mushkërive mund të trajtohen drejtpërdrejt, si antibiotikët për një infeksion të mushkërive, diuretikët për edemën pulmonare, benzodiazepinët për ankthin dhe steroidet për obstruksionin e rrugëve të frymëmarrjes.

Deri në 92% e personave me kancer të mushkërive raportojnë dhimbje, qoftë nga dëmtimi i indeve në vendin(et) e tumorit, qoftë nga dëmtimi i nervave. Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) ka zhvilluar një sistem me tri nivele për menaxhimin e dhimbjes nga kanceri. Për personat me dhimbje të lehtë (niveli i parë), OBSH rekomandon paracetamol ose një bar antiinflamator josteroid. Rreth një e treta e personave përjetojnë dhimbje mesatare (niveli i dytë) ose të rëndë (niveli i tretë), për të cilat OBSH rekomandon qetësues opioidë. Opioidët janë zakonisht efikasë në lehtësimin e dhimbjes nociceptive (dhimbje e shkaktuar nga dëmtimi i indeve të ndryshme të trupit). Ata janë herë pas here efikasë në lehtësimin e dhimbjes neuropatike (dhimbje e shkaktuar nga dëmtimi i nervave). Agjentët neuropatikë si antikonvulsantët, antidepresivët triciklikë dhe frenuesit e rikapjes së serotoninës dhe noradrenalinës përdoren shpesh për të lehtësuar dhimbjen neuropatike, ose të vetëm, ose të kombinuar me opioidë. Në shumë raste, radioterapia e synuar mund të përdoret për t'i zvogëluar tumoret, duke ulur dhimbjen dhe simptomat e tjera të shkaktuara nga rritja e tumorit.

Personat me sëmundje të avancuar që i afrohen fundit të jetës mund të përfitojnë nga kujdesi në fund të jetës i dedikuar për menaxhimin e simptomave dhe lehtësimin e vuajtjes. Ashtu si në fazat më të hershme të sëmundjes, dhimbja dhe vështirësia në frymëmarrje janë të zakonshme dhe mund të menaxhohen me qetësues opioidë, duke kaluar nga barnat orale te ato të injektueshme nëse personi i prekur e humb aftësinë për të gëlltitur. Kolla është gjithashtu e zakonshme dhe mund të menaxhohet me opioidë ose me qetësues kolle. Disa përjetojnë delirium terminal – sjellje të hutuar, lëvizje të pashpjegueshme ose përmbysje të ciklit gjumë-zgjim – i cili mund të menaxhohet me barna antipsikotike, qetësues në dozë të ulët dhe duke hetuar shkaqe të tjera të shqetësimit, si sheqeri i ulët në gjak, kapsllëku dhe sepsa. Në ditët e fundit të jetës, shumë zhvillojnë sekrecione terminale – lëng i grumbulluar në rrugët e frymëmarrjes që mund të shkaktojë një tingull gurgullues gjatë frymëmarrjes. Mendohet se kjo nuk shkakton probleme frymëmarrjeje, por mund të shqetësojë anëtarët e familjes dhe kujdestarët. Sekrecionet terminale mund të zvogëlohen me barna antikolinergjike. Edhe personat që nuk komunikojnë ose që kanë vetëdije të reduktuar mund të jenë në gjendje të përjetojnë dhimbje të lidhur me kancerin, prandaj barnat kundër dhimbjes zakonisht vazhdohen deri në çastin e vdekjes.

Prognoza

Përqindja e personave që mbijetojnë pesë vjet pas diagnostikimit me kancer të mushkërive me kalimin e kohës në Shtetet e Bashkuara, sipas programit NIH SEER

Mbijetesa pesëvjeçare te personat e diagnostikuar me kancer të mushkërive, sipas stadit

Stadi klinik	Mbijetesa pesëvjeçare (%)
IA1	92
IA2	83
IA3	77
IB	68
IIA	60
IIB	53
IIIA	36
IIIB	26
IIIC	13
IVA	10
IVB	0

Rreth 19% e personave të diagnostikuar me kancer të mushkërive mbijetojnë pesë vjet nga diagnostikimi, ndonëse prognoza ndryshon në varësi të stadit të sëmundjes në çastin e diagnostikimit dhe të llojit të kancerit të mushkërive. Prognoza është më e mirë për personat me kancer të mushkërive të diagnostikuar në stad më të hershëm; ata që diagnostikohen në stadin më të hershëm TNM, IA1 (tumor i vogël, pa përhapje), kanë mbijetesë dyvjeçare prej 97% dhe mbijetesë pesëvjeçare prej 92%. Ata që diagnostikohen në stadin më të avancuar, IVB, kanë mbijetesë dyvjeçare prej 10% dhe mbijetesë pesëvjeçare prej 0%. Mbijetesa pesëvjeçare është më e lartë te gratë (22%) sesa te burrat (16%). Gratë priren të diagnostikohen me sëmundje më pak të avancuar dhe kanë rezultate më të mira se burrat e diagnostikuar në të njëjtin stad. Mbijetesa mesatare pesëvjeçare ndryshon gjithashtu nga një vend në tjetrin, me mbijetesë veçanërisht të lartë në Japoni (33%) dhe mbi 20% në 12 vende të tjera: Mauritius, Kanada, SHBA, Kinë, Kore të Jugut, Tajvan, Izrael, Letoni, Islandë, Suedi, Austri dhe Zvicër.

KMQV është veçanërisht agresiv. Vetëm 10–15% e personave mbijetojnë pesë vjet pas diagnostikimit me KMQV. Ashtu si te llojet e tjera të kancerit të mushkërive, edhe shkalla e përhapjes së sëmundjes në çastin e diagnostikimit ndikon në prognozë. Personi mesatar i diagnostikuar me KMQV në stad të kufizuar mbijeton 12–20 muaj nga diagnostikimi; me KMQV në stad të gjerë, rreth 12 muaj. Ndonëse KMQV shpesh i përgjigjet fillimisht trajtimit, shumica e personave përfundimisht rikthehen me kancer rezistent ndaj kimioterapisë, duke mbijetuar mesatarisht 3–4 muaj nga çasti i rikthimit. Personat me KMQV në stad të kufizuar që hyjnë në remision të plotë pas kimioterapisë dhe radioterapisë kanë 50% mundësi që të zhvillojnë metastaza në tru brenda dy viteve të ardhshme – mundësi kjo e zvogëluar nga rrezatimi kranial profilaktik.

Disa faktorë të tjerë personalë dhe të sëmundjes lidhen me rezultate më të mira. Ata që diagnostikohen në moshë më të re priren të kenë rezultate më të mira. Ata që pinë duhan ose që përjetojnë humbje peshe si simptomë priren të kenë rezultate më të këqija. Mutacionet tumorale në KRAS lidhen me mbijetesë të reduktuar.

Përjetimi i sëmundjes

Pasiguria e prognozës së kancerit të mushkërive shpesh shkakton stres dhe e vështirëson planifikimin e së ardhmes për personat me kancer të mushkërive dhe për familjet e tyre. Ata, kanceri i të cilëve hyn në remision, shpesh përjetojnë frikë se kanceri mund të rikthehet ose të përparojë, frikë kjo e lidhur me cilësi të dobët jete, humor negativ dhe dëmtim funksional. Kjo frikë përkeqësohet nga imazheria e shpeshtë ose e zgjatur e mbikëqyrjes dhe nga kujtues të tjerë të rreziqeve të kancerit.

Shkaqet

Kanceri i mushkërive shkaktohet nga dëmtimi gjenetik i ADN-së së qelizave të mushkërive. Në përgjithësi, ky dëmtim shkakton humbje të funksionit të gjeneve supresore të tumoreve, ose fitim të funksionit të onkogjeneve. Këto ndryshime janë ndonjëherë të rastësishme, por zakonisht nxiten nga thithja e substancave toksike, si tymi i cigares. Ndryshimet gjenetike që shkaktojnë kancer prekin funksionet normale të qelizës, përfshirë përhapjen qelizore, vdekjen e programuar të qelizës (apoptoza) dhe riparimin e ADN-së. Përfundimisht, qelizat grumbullojnë mjaft ndryshime gjenetike sa të rriten pa kontroll, duke formuar një tumor dhe duke u përhapur më pas brenda e pastaj përtej mushkërisë. Rritja dhe përhapja e shfrenuar e tumorit shkakton simptomat e kancerit të mushkërive. Nëse nuk ndalet, tumori në përhapje përfundimisht shkakton vdekjen e personave të prekur.

Duhanpirja

Marrëdhënia mes konsumit të cigareve për person (blu) dhe shkallëve të kancerit të mushkërive te burrat (e verdhë e errët) në SHBA

Duhanpirja është pa dyshim shkaktari kryesor i kancerit të mushkërive, duke shkaktuar 80% deri në 90% të rasteve. Rreziku për kancer të mushkërive rritet me sasinë e cigareve të konsumuara. Efekti kancerogjen i duhanpirjes vjen nga kimikate të ndryshme në tymin e duhanit që shkaktojnë mutacione të ADN-së, duke rritur mundësinë që qelizat të bëhen kanceroze. Agjencia Ndërkombëtare për Kërkimin e Kancerit identifikon të paktën 50 kimikate në tymin e duhanit si kancerogjene, ndër të cilat më të fuqishmet janë nitrozaminat specifike të duhanit. Ekspozimi ndaj këtyre kimikateve shkakton disa lloje dëmtimesh të ADN-së: adduktë të ADN-së, stres oksidativ dhe këputje të fijeve të ADN-së. Edhe qëndrimi pranë tymit të duhanit – i quajtur duhanpirje pasive – mund të shkaktojë kancer të mushkërive. Jetesa me një duhanpirës e rrit rrezikun për zhvillimin e kancerit të mushkërive me 24%. Vlerësohet se 17% e rasteve të kancerit të mushkërive te personat që nuk pinë duhan shkaktohen nga nivele të larta të tymit të duhanit në mjedis.

Pirja e cigareve elektronike mund të jetë faktor rreziku për kancerin e mushkërive, por më i vogël se ai i cigareve; sipas gjendjes së vitit 2021 nevojiten kërkime të mëtejshme, për shkak të kohës së gjatë që mund të duhet për t'u zhvilluar kanceri i mushkërive pas ekspozimit ndaj kancerogjenëve.

Pirja e produkteve joduhanore nuk dihet të jetë e lidhur me zhvillimin e kancerit të mushkërive. Pirja e marihuanës nuk duket se e shkakton kancerin e mushkërive në mënyrë të pavarur – pavarësisht niveleve relativisht të larta të katranit dhe kancerogjenëve të njohur në tymin e marihuanës. Marrëdhënia mes pirjes së kokainës dhe zhvillimit të kancerit të mushkërive nuk është studiuar deri në vitin 2020.

Ekspozimet mjedisore

Tabelë që paralajmëron për mundësinë e ekspozimit ndaj asbestit, e përdorur zakonisht gjatë prishjes ose rinovimit të ndërtesave që përmbajnë asbest

Ekspozimi ndaj një sërë kimikatesh të tjera toksike – të hasura zakonisht në profesione të caktuara – lidhet me rrezik të shtuar për kancer të mushkërive. Ekspozimet profesionale ndaj kancerogjenëve shkaktojnë 9–15% të kancerit të mushkërive. Një shembull i spikatur është asbesti, i cili e shkakton kancerin e mushkërive ose drejtpërdrejt, ose tërthorazi duke inflamuar mushkërinë. Ekspozimi ndaj të gjitha formave tregtare të asbestit e rrit rrezikun për kancer, dhe ky rrezik rritet me kohëzgjatjen e ekspozimit. Asbesti dhe duhanpirja e rrisin rrezikun në mënyrë sinergjike – domethënë, rreziku i vdekjes nga kanceri i mushkërive te dikush që pi duhan dhe është ekspozuar ndaj asbestit është shumë më i lartë se sa do të pritej nga mbledhja e thjeshtë e dy rreziqeve. Në mënyrë të ngjashme, ekspozimi ndaj radonit, një produkt natyror i zbërthimit të elementeve radioaktive të Tokës, lidhet me rrezik të shtuar për kancer të mushkërive. Nivelet e radonit ndryshojnë sipas gjeografisë. Minatorët nëntokësorë kanë ekspozimin më të madh; megjithatë, edhe nivelet më të ulëta të radonit që depërtojnë në banesa mund ta rrisin rrezikun e banorëve për kancer të mushkërive. Ashtu si me asbestin, duhanpirja dhe ekspozimi ndaj radonit e rrisin rrezikun në mënyrë sinergjike. Ekspozimi ndaj radonit është përgjegjës për 3% deri në 14% të rasteve të kancerit të mushkërive.

Disa kimikate të tjera të hasura në profesione të ndryshme lidhen gjithashtu me rrezik të shtuar për kancer të mushkërive, përfshirë arsenikun e përdorur në konservimin e drurit, në zbatimin e pesticideve dhe në shkrirjen e disa xeheve; rrezatimin jonizues të hasur gjatë minierave të uraniumit; klorurin e vinilit në prodhimin e letrës; beriliumin te argjendarët, punëtorët e qeramikës, teknikët e raketave dhe punëtorët e reaktorëve bërthamorë; kromin në prodhimin e çelikut të pandryshkshëm, në saldim dhe në regjjen e lëkurës; nikelin te galvanizuesit, punëtorët e xhamit, metalpunuesit, saldatorët dhe ata që prodhojnë bateri, qeramikë e stoli; dhe shkarkimet e naftës të hasura nga minatorët.

Ekspozimi ndaj ndotjes së ajrit, veçanërisht ndaj grimcave të imëta të çliruara nga shkarkimet e automjeteve dhe nga termocentralet me lëndë djegëse fosile, e rrit rrezikun për kancer të mushkërive. Ndotja e ajrit të brendshëm nga djegia e drurit, qymyrit të drurit ose e mbetjeve bujqësore për gatim dhe ngrohje është lidhur gjithashtu me rrezik të shtuar për zhvillimin e kancerit të mushkërive. Agjencia Ndërkombëtare për Kërkimin e Kancerit i ka klasifikuar shkarkimet nga djegia shtëpiake e qymyrit dhe e biomasës përkatësisht si "kancerogjene" dhe "ndoshta kancerogjene".

Sëmundjet e tjera

Disa sëmundje të tjera që shkaktojnë inflamacion të mushkërive e rrisin rrezikun për kancer të mushkërive. Kjo lidhje është më e fortë për sëmundjen pulmonare obstruktive kronike (SPOK) – rreziku është më i lartë te ata me inflamacionin më të madh dhe zvogëlohet te ata, inflamacioni i të cilëve trajtohet me kortikosteroidë të inhaluar. Sëmundje të tjera inflamatore të mushkërive dhe të sistemit imunitar, si mungesa e alfa-1 antitripsinës, fibroza intersticiale, sklerodermia, infeksioni me Chlamydia pneumoniae, tuberkulozi dhe infeksioni HIV, lidhen me rrezik të shtuar për zhvillimin e kancerit të mushkërive. Virusi Epstein–Barr lidhet me zhvillimin e kancerit të rrallë të mushkërive karcinomë e ngjashme me limfoepiteliomën te personat nga Azia, por jo te personat nga vendet perëndimore. Roli i disa agjentëve të tjerë infektivë – përkatësisht papilomaviruseve njerëzore, virusit BK, virusit JC, citomegalovirusit njerëzor, SV40, virusit të fruthit dhe Torque teno virusit – në zhvillimin e kancerit të mushkërive është studiuar, por mbetet i papërcaktuar sipas gjendjes së vitit 2020.

Gjenetika

Kombinime të caktuara gjenesh mund t'i bëjnë disa njerëz më të prekshëm ndaj kancerit të mushkërive. Të afërmit e ngushtë të personave me kancer të mushkërive kanë rreth dyfishin e rrezikut për të zhvilluar kancer të mushkërive krahasuar me një person mesatar, edhe pasi kontrollohen ekspozimi profesional dhe zakonet e duhanpirjes. Studimet e asociimit në shkallë gjenomi kanë identifikuar shumë variante gjenesh të lidhura me rrezikun për kancer të mushkërive, secili prej të cilëve kontribuon me një rritje të vogël të rrezikut. Shumë prej këtyre gjeneve marrin pjesë në rrugë të njohura si të përfshira në kancerogjenezë, përkatësisht riparimi i ADN-së, inflamacioni, cikli qelizor, përgjigjet ndaj stresit qelizor dhe rimodelimi i kromatinës. Disa çrregullime të rralla gjenetike që e rrisin rrezikun për kancere të ndryshme e rrisin edhe rrezikun për kancer të mushkërive, përkatësisht retinoblastoma dhe sindroma Li–Fraumeni.

Dallimet sipas seksit

Nxitësit biologjikë të dallimeve sipas seksit në incidencën e kancerit të mushkërive përfshijnë ndikimin e hormoneve seksuale, variacionet gjenetike të qelizave tumorale dhe dallimet në funksionin e sistemit imunitar. Hormonet me role të njohura në biologjinë e kancerit të mushkërive përfshijnë estrogjenin (E2), progesteronin (P) dhe testosteronin. Këta faktorë biologjikë mund të ndikojnë në prekshmërinë ndaj kancerit të mushkërive dhe të kontribuojnë në dallimet mes meshkujve dhe femrave në zhvillimin e sëmundjes, në përparimin e saj dhe në përgjigjet ndaj trajtimeve.

Patogjeneza

Ashtu si te të gjitha kancerët, edhe kanceri i mushkërive nxitet nga mutacione që u mundësojnë qelizave tumorale të shumëzohen pafundësisht, të stimulojnë rritjen e enëve të gjakut, të shmangin apoptozën (vdekjen e programuar të qelizës), të prodhojnë molekula sinjalizuese pro-rritjes, të shpërfillin molekulat sinjalizuese kundër rritjes dhe përfundimisht të përhapen në indet përreth ose të metastazojnë në të gjithë trupin. Tumore të ndryshme mund t'i fitojnë këto aftësi përmes mutacionesh të ndryshme, ndonëse në përgjithësi mutacionet që kontribuojnë në kancer i aktivizojnë onkogjenet dhe i çaktivizojnë supresorët e tumoreve. Disa mutacione – të quajtura "mutacione shtytëse" – janë veçanërisht të zakonshme te adenokarcinomat dhe kontribuojnë në mënyrë joproporcionale në zhvillimin e tumorit. Këto ndodhin zakonisht te receptorët tirozinë-kinazë EGFR, BRAF, MET, KRAS dhe PIK3CA. Në mënyrë të ngjashme, disa adenokarcinoma nxiten nga rirenditje kromozomale që rezultojnë në mbishprehje të tirozinë-kinazave ALK, ROS1, NTRK dhe RET. Një tumor i dhënë zakonisht ka vetëm një mutacion shtytës. Në të kundërt, KMQV-të rrallë i kanë këto mutacione shtytëse dhe në vend të tyre kanë shpesh mutacione që kanë çaktivizuar supresorët e tumoreve p53 dhe RB. Një grumbull gjenesh supresore të tumoreve në krahun e shkurtër të kromozomit 3 humbet shpesh herët gjatë zhvillimit të të gjitha kancerëve të mushkërive.

Parandalimi

Lënia e duhanit

Personat që pinë duhan mund ta zvogëlojnë rrezikun e tyre për kancer të mushkërive duke e lënë duhanin – ulja e rrezikut është më e madhe sa më gjatë të qëndrojë personi pa pirë duhan. Programet e vetëndihmës priren të kenë pak ndikim në suksesin e lënies së duhanit, ndërsa këshillimi i kombinuar me farmakoterapinë i përmirëson shkallët e lënies. FDA amerikane ka miratuar terapitë me antidepresivë dhe zëvendësuesin e nikotinës vareniklinë si terapi të linjës së parë për ndihmë në lënien e duhanit. Klonidina dhe nortriptilina rekomandohen si terapi të linjës së dytë. Shumica e personave të diagnostikuar me kancer të mushkërive përpiqen ta lënë duhanin; rreth gjysma ia dalin. Edhe pas diagnostikimit me kancer të mushkërive, lënia e duhanit i përmirëson rezultatet e trajtimit, duke ulur toksicitetin dhe shkallët e dështimit të trajtimit të kancerit dhe duke e zgjatur kohën e mbijetesës.

Tabelë e ndalimit të duhanit në një stacion treni në Kolorado

Paketimi i thjeshtë i duhanit në Belgjikë, me etiketën "plagë e hapur pas operacionit të mushkërive"

Në nivel shoqëror, lënia e duhanit mund të nxitet përmes politikave të kontrollit të duhanit që e vështirësojnë marrjen ose përdorimin e produkteve të duhanit. Shumë politika të tilla janë të detyrueshme ose të rekomanduara nga Konventa Kuadër e OBSH-së për Kontrollin e Duhanit, e ratifikuar nga 182 vende që përfaqësojnë mbi 90% të popullsisë së botës. OBSH-ja i grupon këto politika në gjashtë kategori ndërhyrjeje, secila prej të cilave është treguar efektive në uljen e barrës së sëmundjeve të shkaktuara nga duhani mbi popullatën:

1. rritjen e çmimit të duhanit përmes rritjes së taksave;
2. ndalimin e përdorimit të duhanit në vende publike për të ulur ekspozimin;
3. ndalimin e reklamave të duhanit;
4. publikimin e rreziqeve të produkteve të duhanit;
5. krijimin e programeve ndihmëse për ata që përpiqen ta lënë duhanin; dhe
6. monitorimin e përdorimit të duhanit në nivel popullate dhe të efektivitetit të politikave të kontrollit të duhanit.

Politikat që zbatojnë secilën ndërhyrje lidhen me ulje të përhapjes së duhanpirjes. Sa më shumë politika të zbatohen, aq më e madhe është ulja. Zvogëlimi i qasjes së adoleshentëve ndaj duhanit është veçanërisht efektiv në uljen e fillimit të duhanpirjes së rregullt, dhe kërkesa e adoleshentëve për produkte duhani është veçanërisht e ndjeshme ndaj rritjes së çmimit.

Dieta dhe stili i jetesës

Disa ushqime dhe suplemente ushqimore janë lidhur me rrezikun për kancer të mushkërive. Konsumi i lartë i disa produkteve shtazore – mishi i kuq (por jo mishrat e tjerë apo peshku), yndyrnat e ngopura, si dhe nitrozaminat dhe nitritet (që gjenden te mishrat e kripura dhe të tymosura) – lidhet me rrezik të shtuar për zhvillimin e kancerit të mushkërive. Në të kundërt, konsumi i lartë i frutave dhe perimeve lidhet me rrezik të zvogëluar, veçanërisht konsumi i perimeve kryqore dhe i frutave e perimeve të papërpunuara. Në bazë të efekteve dobiprurëse të frutave dhe perimeve, është studiuar suplementimi me disa vitamina veç e veç. Suplementimi me vitaminë A ose beta-karoten nuk pati efekt në kancerin e mushkërive, madje e rriti lehtësisht vdekshmërinë. Suplementimi me vitaminë E ose me retinoide po ashtu nuk pati efekt. Konsumi i yndyrnave të pangopura shumëfish, i çajit, i pijeve alkoolike dhe i kafesë lidhet me rrezik të zvogëluar për zhvillimin e kancerit të mushkërive.

Krahas dietës, edhe pesha trupore dhe zakonet e ushtrimeve fizike lidhen me rrezikun për kancer të mushkërive. Të qenët mbipeshë lidhet me rrezik më të ulët për zhvillimin e kancerit të mushkërive, ndoshta për shkak të prirjes së duhanpirësve për të pasur peshë trupore më të ulët. Megjithatë, edhe të qenët nënpeshë lidhet me rrezik të zvogëluar për kancer të mushkërive. Disa studime kanë treguar se personat që ushtrohen rregullisht ose që kanë gjendje më të mirë kardiovaskulare kanë rrezik më të ulët për zhvillimin e kancerit të mushkërive.

Epidemiologjia

Në mbarë botën, kanceri i mushkërive është lloji më i diagnostikuar i kancerit dhe shkaku kryesor i vdekjeve nga kanceri. Në vitin 2020 u diagnostikuan 2,2 milionë raste të reja dhe 1,8 milionë njerëz vdiqën nga kanceri i mushkërive, duke përfaqësuar 18% të të gjitha vdekjeve nga kanceri. Pritet që vdekjet nga kanceri i mushkërive të rriten globalisht në gati 3 milionë në vit deri në vitin 2035, për shkak të shkallëve të larta të përdorimit të duhanit dhe të plakjes së popullsisë. Kanceri i mushkërive është i rrallë te personat nën 40 vjeç; pas kësaj moshe, shkallët e kancerit rriten me moshën dhe stabilizohen rreth moshës 80-vjeçare. Mosha mediane e një personi të diagnostikuar me kancer të mushkërive është 70 vjeç; mosha mediane e vdekjes është 72 vjeç.

Incidenca e kancerit të mushkërive ndryshon sipas gjeografisë dhe seksit, me shkallët më të larta në Mikronezi, Polinezi, Evropë, Azi dhe Amerikën e Veriut, dhe me shkallët më të ulëta në Afrikë dhe në Amerikën Qendrore. Globalisht, rreth 8% e burrave dhe 6% e grave zhvillojnë kancer të mushkërive gjatë jetës së tyre. Raporti i rasteve të kancerit të mushkërive te burrat kundrejt grave ndryshon shumë sipas gjeografisë, nga gati 12:1 në Bjellorusi, deri në 1:1 në Brazil, ndoshta për shkak të dallimeve në modelet e duhanpirjes.

Rreziku për kancer të mushkërive ndikohet nga ekspozimi mjedisor, përkatësisht nga duhanpirja, si dhe nga rreziqet profesionale në miniera, në ndërtimin e anijeve, në rafinimin e naftës dhe në profesionet që përfshijnë ekspozim ndaj asbestit. Personat që kanë pirë cigare përbëjnë 85–90% të rasteve të kancerit të mushkërive, dhe 15% e duhanpirësve zhvillojnë kancer të mushkërive. Rreziku i joduhanpirësve për të zhvilluar kancer të mushkërive ndikohet gjithashtu nga duhanpirja; tymi i dorës së dytë (domethënë qëndrimi pranë tymit të duhanit) e rrit rrezikun për zhvillimin e kancerit të mushkërive me rreth 30%, me rrezik të lidhur me kohëzgjatjen e ekspozimit. Ndërsa incidenca globale e kancerit të mushkërive po bie paralelisht me uljen e shkallëve të duhanpirjes në vendet e zhvilluara, incidenca e kancerit të mushkërive te personat që nuk kanë pirë kurrë duhan është e qëndrueshme ose në rritje.

Historia

Kanceri i mushkërive ishte i rrallë para përhapjes së duhanpirjes me cigare. Kirurgu Alton Ochsner kujtonte se, si student i mjekësisë në Universitetin e Uashingtonit më 1919, e gjithë klasa e tij u thirr për të parë autopsinë e një burri që kishte vdekur nga kanceri i mushkërive, dhe u tha se ndoshta nuk do të shihnin kurrë më një rast të tillë. Në veprën e tij të vitit 1912 Primary Malignant Growths of the Lungs and Bronchi, Isaac Adler e quajti kancerin e mushkërive "ndër format më të rralla të sëmundjes"; Adleri tabeloi 374 rastet e kancerit të mushkërive të botuara deri atëherë, duke arritur në përfundimin se sëmundja po shtohej. Deri në vitet 1920 ishin parashtruar disa teori që e lidhnin rritjen e kancerit të mushkërive me ekspozime të ndryshme kimike në rritje, përfshirë tymin e duhanit, pluhurin e asfaltit, ndotjen industriale të ajrit dhe gazrat helmuese nga Lufta e Parë Botërore.

Gjatë dhjetëvjeçarëve në vijim, dëshmi shkencore në rritje e lidhën kancerin e mushkërive me konsumin e cigareve. Gjatë viteve 1940 dhe në fillim të viteve 1950, disa studime rast-kontroll treguan se personat me kancer të mushkërive kishin më shumë gjasa të kishin pirë cigare krahasuar me ata pa kancer të mushkërive. Këto u pasuan nga disa studime kohortë prospektive në vitet 1950 – përfshirë raportin e parë të Studimit Britanik të Mjekëve më 1954 – të cilat të gjitha treguan se duhanpirësit kishin rrezik dramatikisht të shtuar për të zhvilluar kancer të mushkërive.

"A Frank Statement to Cigarette Smokers" ("Një deklaratë e sinqertë për duhanpirësit"), reklamë e botuar në gazeta në mbarë vendin në janar 1954 si pjesë e fushatës së Hill & Knowlton për të hedhur dyshime mbi lidhjen mes cigareve dhe kancerit

Një studim i vitit 1953, që tregoi se katrani nga tymi i cigares mund të shkaktonte tumore te minjtë, tërhoqi vëmendjen e shtypit popullor, me shkrime në revistat Life dhe Time. Përballë shqetësimit publik dhe rënies së çmimeve të aksioneve, drejtuesit e gjashtë prej kompanive më të mëdha amerikane të duhanit u mblodhën në dhjetor 1953. Ata kërkuan ndihmën e firmës së marrëdhënieve me publikun Hill & Knowlton për të hartuar një strategji shumëdrejtimëshe, që synonte të shpërqendronte nga dëshmitë në grumbullim duke financuar kërkime miqësore ndaj duhanit, duke e shpallur "të diskutueshme" lidhjen me kancerin e mushkërive dhe duke kërkuar gjithnjë e më shumë kërkime për ta zgjidhur këtë polemikë të pretenduar. Në të njëjtën kohë, kërkimet e brendshme në kompanitë e mëdha të duhanit e mbështetnin lidhjen mes duhanit dhe kancerit të mushkërive, ndonëse këto rezultate u mbajtën të fshehta nga publiku.

Ndërsa dëshmitë që e lidhnin përdorimin e duhanit me kancerin e mushkërive shtoheshin, organe të ndryshme shëndetësore shpallën qëndrime zyrtare që i lidhnin të dyja. Më 1962, Kolegji Mbretëror i Mjekëve i Mbretërisë së Bashkuar arriti zyrtarisht në përfundimin se duhanpirja shkakton kancer të mushkërive, gjë që e nxiti Kirurgu i Përgjithshëm i Shteteve të Bashkuara të ngrinte një komitet këshillimor, i cili u mblodh fshehurazi në nëntë seanca mes nëntorit 1962 dhe dhjetorit 1963. Raporti i komitetit, i botuar në janar 1964, arriti në përfundimin e prerë se duhanpirja "i tejkalon shumë të gjithë faktorët e tjerë" në shkaktimin e kancerit të mushkërive. Raporti mori mbulim të gjerë në shtypin popullor dhe shihet gjerësisht si pikë kthese për njohjen publike se duhanpirja shkakton kancer të mushkërive.

Lidhja me gazin radon u njoh për herë të parë te minatorët në Malet Metalike të Gjermanisë. Që në vitin 1500, minatorët ishin vënë re se zhvillonin një sëmundje vdekjeprurëse të quajtur "sëmundja e malit" (Bergkrankheit), e identifikuar si kancer i mushkërive nga fundi i shekullit XIX. Deri më 1938, deri në 80% e minatorëve në rajonet e prekura vdisnin nga kjo sëmundje. Në vitet 1950, radoni dhe produktet e zbërthimit të tij u vërtetuan si shkaktarë të kancerit të mushkërive te minatorët. Kryesisht në bazë të studimeve te minatorët, Agjencia Ndërkombëtare për Kërkimin e Kancerit e klasifikoi radonin si "kancerogjen për njerëzit" më 1988. Më 1956, një studim zbuloi radon në banesat suedeze. Gjatë dhjetëvjeçarëve në vijim, përqendrime të larta radoni u gjetën në banesa anembanë botës; deri në vitet 1980 shumë vende kishin krijuar programe kombëtare për katalogimin dhe zbutjen e radonit në banesa.

Pneumonektomia e parë e suksesshme për kancerin e mushkërive u krye më 1933 nga Evarts Graham në Spitalin Barnes në Sent-Luis të Misurit. Gjatë dhjetëvjeçarëve në vijim, zhvillimi kirurgjikal u përqendrua në ruajtjen e sa më shumë indi të shëndoshë mushkërie, ku lobektomia e tejkaloi pneumonektominë në shpeshtësi deri në vitet 1960, ndërsa rezeksioni pykor u shfaq në fillim të viteve 1970. Ky trend vazhdoi me zhvillimin e kirurgjisë torakoskopike të asistuar me video në vitet 1980, e cila sot kryhet gjerësisht për shumë ndërhyrje kirurgjikale të kancerit të mushkërive.

Kërkimi shkencor

Ndonëse kanceri i mushkërive është lloji më vdekjeprurës i kancerit, ai merr financimin e tretë më të madh nga National Cancer Institute amerikan (NCI, financuesi më i madh në botë i kërkimeve për kancerin), pas kancerëve të trurit dhe kancerit të gjirit. Pavarësisht niveleve të larta të financimit bruto, financimi për kancerin e mushkërive për çdo vdekje mbetet prapa shumë kancerëve të tjerë, me rreth 3.200 dollarë të shpenzuar për kërkime mbi kancerin e mushkërive në vitin 2022 për çdo vdekje në SHBA, dukshëm më pak se për kancerin e trurit (22.000 dollarë për vdekje), kancerin e gjirit (14.000 dollarë për vdekje) dhe kancerin në tërësi (11.000 dollarë për vdekje). Një trend i ngjashëm vlen edhe për organizatat private jofitimprurëse. Të ardhurat vjetore të organizatave jofitimprurëse të përqendruara te kanceri i mushkërive renditen të pestat mes llojeve të kancerit, por ato kanë të ardhura më të ulëta nga sa do të pritej për numrin e rasteve, të vdekjeve dhe të viteve potenciale të jetës së humbur nga kanceri i mushkërive.

Pavarësisht kësaj, shumë trajtime hulumtuese për kancerin e mushkërive janë duke iu nënshtruar provave klinike – me gati 2.250 prova klinike aktive të regjistruara sipas gjendjes së vitit 2021. Prej tyre, një pjesë e madhe testojnë regjime radioterapie (26% e provave) dhe teknika kirurgjikale (22%). Shumë të tjera testojnë barna kundër kancerit me veprim të synuar, me objektiva përfshirë EGFR-në (17% e provave), mikrotubulat (12%), VEGF-në (12%), rrugët imunitare (10%), mTOR-in (1%) dhe histon-deacetilazat (<1%).

Referime

Burimet e cituara

Libra

• Adler I (1912). Primary Malignant Growths of the Lungs and Bronchi (në anglisht). New York: Longmans, Green, and Company. OCLC 14783544. OL 24396062M.
• Broaddus C, Ernst JD, King TE, etj., red. (2022). Murray & Nadel's Textbook of Respiratory Medicine (në anglisht) (bot. 7th). Elsevier. ISBN 978-0-323-65587-3.
  • Balmes JR, Holm SM (2022). "Indoor and Outdoor Air Pollution". përmbledhur nga Broaddus C, Ernst JD, King TE, etj. (red.). Murray & Nadel's Textbook of Respiratory Medicine (në anglisht) (bot. 7th). Elsevier. fq. 1423–1434.
  • Christiani DC, Amos CI (2022). "Lung Cancer: Epidemiology". përmbledhur nga Broaddus C, Ernst JD, King TE, etj. (red.). Murray & Nadel's Textbook of Respiratory Medicine (në anglisht) (bot. 7th). Elsevier. fq. 1018–1028.
  • Massion PP, Lehman JM (2022). "Lung Cancer: Molecular Biology and Targets". përmbledhur nga Broaddus C, Ernst JD, King TE, etj. (red.). Murray & Nadel's Textbook of Respiratory Medicine (në anglisht) (bot. 7th). Elsevier. fq. 1005–1017.
  • Pastis NJ, Gonzalez AV, Silvestri GA (2022). "Lung Cancer: Diagnosis and Staging". përmbledhur nga Broaddus C, Ernst JD, King TE, etj. (red.). Murray & Nadel's Textbook of Respiratory Medicine (në anglisht) (bot. 7th). Elsevier. fq. 1039–1051.
  • Rivera P, Mody GN, Weiner AA (2022). "Lung Cancer: Treatment". përmbledhur nga Broaddus C, Ernst JD, King TE, etj. (red.). Murray & Nadel's Textbook of Respiratory Medicine (në anglisht) (bot. 7). Elsevier. fq. 1052–1065.
  • Tanoue L, Mazzone PJ, Tanner NT (2022). "Lung Cancer: Screening". përmbledhur nga Broaddus C, Ernst JD, King TE, etj. (red.). Murray & Nadel's Textbook of Respiratory Medicine (në anglisht) (bot. 7th). Elsevier. fq. 1029–1038.
• European Commission. Directorate General for Research and Innovation., European Commission Group of Chief Scientific Advisors. (2022). Cancer screening in the European Union (në anglisht). Publications Office of the European Union. doi:10.2777/867180. ISBN 978-92-76-45603-2.
• Horn L, Iams WT (2022). "78: Neoplasms of the Lung". përmbledhur nga Loscalzo J, Fauci A, Kasper D, etj. (red.). Harrison's Principles of Internal Medicine (në anglisht) (bot. 21st). McGraw Hill. ISBN 978-1-264-26850-4.
• Morgensztern D, Boffa D, Chen A, Dhanasopon A, Goldberg SB, Decker RH, Devarakonda S, Ko JP, Solis Soto LM, Waqar SN, Wistuba II, Herbst RS (prill 2023). "80: Cancer of the Lung". përmbledhur nga Bast RC, Byrd JC, Croce CM, etj. (red.). Holland-Frei Cancer Medicine (në anglisht) (bot. 10th). Wiley. ISBN 978-1-119-75068-0.
• Salahuddin M, Ost DE (2023). "110: Approach to the Patient with Pulmonary Nodules". përmbledhur nga Grippi MA, Antin-Ozerkis DE, Dela Cruz CS, etj. (red.). Fishman's Pulmonary Diseases and Disorders (në anglisht) (bot. 6th). McGraw Hill. ISBN 978-1-260-47398-8.

Artikuj revistash

• Alexander M, Kim SY, Cheng H (dhjetor 2020). "Update 2020: Management of Non-Small Cell Lung Cancer". Lung (në anglisht). 198 (6): 897–907. doi:10.1007/s00408-020-00407-5. PMC 7656891. PMID 33175991.
• Allemani C, Matsuda T, Di Carlo V, Harewood R, Matz M, Nikšić M, etj. (mars 2018). "Global surveillance of trends in cancer survival 2000–14 (CONCORD-3): analysis of individual records for 37,513,025 patients diagnosed with one of 18 cancers from 322 population-based registries in 71 countries". Lancet (në anglisht). 391 (10125): 1023–1075. doi:10.1016/S0140-6736(17)33326-3. PMC 5879496. PMID 29395269.
• Aragon KN (qershor 2020). "Palliative Care in Lung Cancer". Clin Chest Med (në anglisht). 41 (2): 281–293. doi:10.1016/j.ccm.2020.02.005. PMID 32402363. S2CID 218633948.
• Arnott D, Lindorff K, Goddard A (gusht 2022). "Tobacco control: the FCTC provides the route to the finish line". Lancet (në anglisht). 400 (10350): 427. doi:10.1016/S0140-6736(22)01334-4. PMID 35878621. S2CID 250960604.
• Bade BC, Dela Cruz CS (mars 2020). "Lung Cancer 2020: Epidemiology, Etiology, and Prevention". Clin Chest Med (në anglisht). 41 (1): 1–24. doi:10.1016/j.ccm.2019.10.001. PMID 32008623. S2CID 211015015.
• Batra H, Pawar S, Bahl D (shkurt 2021). "Current clinical trials and patent update on lung cancer: a retrospective review". Lung Cancer Management (në anglisht). 10 (5) LMT45. doi:10.2217/lmt-2020-0029. PMC 8162165. PMID 34084211.
• Blum A (korrik 1999). "Alton ochsner, MD, 1896–1981 anti-smoking pioneer". Ochsner J (në anglisht). 1 (3): 102–105. PMC 3145444. PMID 21845126.
• Bracken-Clarke D, Kapoor D, Baird AM, Buchanan PJ, Gately K, Cuffe S, Finn SP (mars 2021). "Vaping and lung cancer – A review of current data and recommendations". Lung Cancer (në anglisht). 153: 11–20. doi:10.1016/j.lungcan.2020.12.030. PMID 33429159. S2CID 231586192.
• Brandt AM (janar 2012). "Inventing conflicts of interest: a history of tobacco industry tactics". Am J Public Health (në anglisht). 102 (1): 63–71. doi:10.2105/AJPH.2011.300292. PMC 3490543. PMID 22095331.
• Canadian Task Force on Preventive Health Care (prill 2016). "Recommendations on screening for lung cancer". CMAJ (në anglisht). 188 (6): 425–432. doi:10.1503/cmaj.151421. ISSN 0820-3946. PMC 4818132. PMID 26952527.
• Goldstraw P, Chansky K, Crowley J, Rami-Porta R, Asamura H, Eberhardt WE, etj. (janar 2016). "The IASLC Lung Cancer Staging Project: Proposals for Revision of the TNM Stage Groupings in the Forthcoming (8th) ed. of the TNM Classification for Lung Cancer". J Thorac Oncol (në anglisht). 11 (1): 39–51. doi:10.1016/j.jtho.2015.09.009. hdl:10044/1/31538. PMID 26762738. S2CID 5368645.
• Hall W (dhjetor 2022). "The 1964 US Surgeon General's report on smoking and health". Addiction (në anglisht). 117 (12): 3170–3175. doi:10.1111/add.16007. PMID 35852022. S2CID 250642397.
• Horn L, Johnson DH (korrik 2008). "Evarts A. Graham and the first pneumonectomy for lung cancer". Journal of Clinical Oncology (në anglisht). 26 (19): 3268–3275. doi:10.1200/JCO.2008.16.8260. PMID 18591561. Arkivuar nga origjinali më 17 mars 2020. Marrë më 20 mars 2009.
• Jassem J (maj 2019). "Tobacco smoking after diagnosis of cancer: clinical aspects". Translational Lung Cancer Research (në anglisht). 8 (Suppl 1): S50–S58. doi:10.21037/tlcr.2019.04.01. PMC 6546630. PMID 31211105.
• Jonas DE, Reuland DS, Reddy SM, Nagle M, Clark SD, Weber RP, Enyioha C, Malo TL, Brenner AT, Armstrong C, Coker-Schwimmer M, Middleton JC, Voisin C, Harris RP (mars 2021). "Screening for Lung Cancer With Low-Dose Computed Tomography: Updated Evidence Report and Systematic Review for the US Preventive Services Task Force". JAMA (në anglisht). 325 (10): 971–987. doi:10.1001/jama.2021.0377. PMID 33687468. S2CID 232159404.
• Jones KD (dhjetor 2013). "Whence lepidic?: the history of a Canadian neologism". Arch Pathol Lab Med (në anglisht). 137 (12): 1822–1824. doi:10.5858/arpa.2013-0144-HP. PMID 23937575.
• Kamath SD, Kircher SM, Benson AB (korrik 2019). "Comparison of Cancer Burden and Nonprofit Organization Funding Reveals Disparities in Funding Across Cancer Types". J Natl Compr Canc Netw (në anglisht). 17 (7): 849–854. doi:10.6004/jnccn.2018.7280. PMID 31319386. S2CID 197666475.
• Lim RB (tetor 2016). "End-of-life care in patients with advanced lung cancer". Ther Adv Respir Dis (në anglisht). 10 (5): 455–467. doi:10.1177/1753465816660925. PMC 5933619. PMID 27585597.
• Lim W, Ridge CA, Nicholson AG, Mirsadraee S (gusht 2018). "The 8th lung cancer TNM classification and clinical staging system: review of the changes and clinical implications". Quantitative Imaging in Medicine and Surgery (në anglisht). 8 (7): 709–718. doi:10.21037/qims.2018.08.02. PMC 6127520. PMID 30211037.
• May L, Shows K, Nana-Sinkam P, Li H, Landry JW (8 qershor 2023). "Sex Differences in Lung Cancer". Cancers (në anglisht). 15 (12): 3111. doi:10.3390/cancers15123111. ISSN 2072-6694. PMC 10296433. PMID 37370722.
• Mazzone PJ, Arroliga AC (korrik 2003). "Endocrine paraneoplastic syndromes in lung cancer". Current Opinion in Pulmonary Medicine (në anglisht). 9 (4): 313–320. doi:10.1097/00063198-200307000-00012. ISSN 1070-5287.
• Mc Laughlin J (nëntor 2012). "An historical overview of radon and its progeny: applications and health effects". Radiat Prot Dosimetry (në anglisht). 152 (1–3): 2–8. doi:10.1093/rpd/ncs189. PMID 22914338.
• Nasim F, Sabath BF, Eapen GA (maj 2019). "Lung Cancer". Med Clin North Am (në anglisht). 103 (3): 463–473. doi:10.1016/j.mcna.2018.12.006. PMID 30955514. S2CID 102349766.
• Obeng C, Folch E, Fernando Santacruz J (dhjetor 2018). "Management of malignant airway obstruction". AME Medical Journal (në anglisht). 3: 115. doi:10.21037/amj.2018.11.06. S2CID 80791599.
• Parascandola M (mars 2020). "The other Surgeon General's report: history of the U.S. public health response to air pollution, cigarette smoking, and lung cancer". Annals of Cancer Epidemiology (në anglisht). 4: 3. doi:10.21037/ace.2020.03.01. S2CID 216205576.
• Peruga A, López MJ, Martinez C, Fernández E (mars 2021). "Tobacco control policies in the 21st century: achievements and open challenges". Mol Oncol (në anglisht). 15 (3): 744–752. doi:10.1002/1878-0261.12918. PMC 7931122. PMID 33533185.
• Proctor RN (mars 2012). "The history of the discovery of the cigarette-lung cancer link: evidentiary traditions, corporate denial, global toll". Tob Control (në anglisht). 21 (2): 87–91. doi:10.1136/tobaccocontrol-2011-050338. PMID 22345227. S2CID 2734836.
• Rudin CM, Brambilla E, Faivre-Finn C, Sage J (janar 2021). "Small-cell lung cancer". Nat Rev Dis Primers (në anglisht). 7 (1) 3. doi:10.1038/s41572-020-00235-0. PMC 8177722. PMID 33446664.
• Schabath MB, Cote ML (tetor 2019). "Cancer Progress and Priorities: Lung Cancer". Cancer Epidemiol Biomarkers Prev (në anglisht). 28 (10): 1563–1579. doi:10.1158/1055-9965.EPI-19-0221. PMC 6777859. PMID 31575553.
• Spencer K, Parrish R, Barton R, Henry A (mars 2018). "Palliative radiotherapy". BMJ (në anglisht). 360: k821. doi:10.1136/bmj.k821. PMC 5865075. PMID 29572337.
• Spiro SG, Silvestri GA (shtator 2005). "One hundred years of lung cancer". American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine (në anglisht). 172 (5): 523–529. doi:10.1164/rccm.200504-531OE. PMID 15961694.
• Sung H, Ferlay J, Siegel RL, Laversanne M, Soerjomataram I, Jemal A, Bray F (maj 2021). "Global Cancer Statistics 2020: GLOBOCAN Estimates of Incidence and Mortality Worldwide for 36 Cancers in 185 Countries". CA: A Cancer Journal for Clinicians (në anglisht). 71 (3): 209–249. doi:10.3322/caac.21660. PMID 33538338.
• Temel JS, Petrillo LA, Greer JA (shkurt 2022). "Patient-Centered Palliative Care for Patients With Advanced Lung Cancer". J Clin Oncol (në anglisht). 40 (6): 626–634. doi:10.1200/JCO.21.01710. PMID 34985932. S2CID 245772225.
• Thai AA, Solomon BJ, Sequist LV, Gainor JF, Heist RS (gusht 2021). "Lung cancer". Lancet (në anglisht). 398 (10299): 535–554. doi:10.1016/S0140-6736(21)00312-3. PMID 34273294. S2CID 236034814.
• Walcott-Sapp S, Sukumar M (8 dhjetor 2016). "The history of pulmonary lobectomy: Two phases of innovation". CTSNet (në anglisht). Marrë më 28 prill 2023.
• Witschi H (nëntor 2001). "A short history of lung cancer". Toxicological Sciences (në anglisht). 64 (1): 4–6. doi:10.1093/toxsci/64.1.4. PMID 11606795.