Kitara

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Përcjellë nga Kitarë)
Shko te: navigacion, kërko
Kitara klasike "Di Giorgio"

Kitara është një instrument muzikor i familjes kordofone. Kitara standarde ka gjashte tela, por edhe kitarat me kater, shtatë, tete, nënte, dhjete, njëmbëdhjete, dymbëdhjetë, trembedhjete dhe tetembedhjete tela jane ne dispozicion. Dy familjet kryesore te kitares jane kitarat elektrike dhe kitarat akustike. Tre lloje kryesore te kitares akustike jane kitare klasike (me fije najloni), kitare me tela celiku dhe kitare archtop.

Kitarat jane njohur si nje nga instrumentet kryesore ne flamengo, jazz, blues, country, mariachi, rock dhe shume forma te tjera te popit. Ato mund te jene gjithashtu nje instrument solo klasik. Kitarat mund te luhen akustikisht, toni eshte i prodhuar nga dridhje te telave, qe perforcohen nga organi i kitares, i cili eshte si nje dhome te madhe brenda se ciles tingujt perplasen dhe pasqyrohen, ose ato mund te mbeshteten ne nje perforcues, qe mund te manipuloje ton elektronike. Kitara e tille, elektrike, u fut ne 1930, dhe ajo ka vazhduar qe te kete nje ndikim te thelle ne kulturen popullore qe nga atehere.

Kitarat tradicionalisht kane qene ndertuar drureve te llojeve te ndryshme dhe telat ishin me zorre te kafsheve, apo me shume kohet e fundit, me/ose tela najloni apo çeliku. Kitarat jane bere dhe jane riparuar nga luteret.

Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Historia e kitares klasike.

Para zhvillimit te kitares elektrike dhe perdorimit te materialeve sintetike, kitara ishte percaktuar si nje instrument qe ka "nje kohe, qafe, banese druri, brinje, dhe nje prapasheshte, me shpesh me anet jo te perkulura", termi i perdorur per t'iu referuar nje numri te instrumenteve te tille te nderlidhur qe jane zhvilluar dhe perdorur ne te gjithe Evropen ne epoken moderne. Disa lloje te kitarave, te cilat jane vete ne lidhje me keto instrumente Evropiane, e kane origjinen ne Amerikat. Origjina e instrumenteve me tela njiheshin edhe ne Azine qendrore dhe Indi. Per kete arsye kitarat bashkekohore jane te lidhura me instrumente nga keto rajone, duke perfshire tanburin, setarin dhe sitarin, nder te tjera. Perfaqesimi me i vjeter ikonografik i nje instrumenti I njohur deri me sot,I cili shfaq tiparet thelbesore te nje kitare, eshte nje gur 3.300 vjeçar gdhendje e popujve te lashte qe jetonin ne Turqine e sotme.

Fjala moderne, kitare, u adoptua ne anglisht nga spanjishtja, Guitarra (Gitarre gjermanisht, frengjisht Guitare), huazuara nga "qitara" mesjetare e Andaluzise Arabike, qe rrjedh nga cithara latine, e cila nga ana tjeter erdhi nga fjala greke kithara, nje pasardhes i sihtarit te vjeter persian (Tar do te thote ne persisht tel).

Kitare rrjedh nga cithara romak e shpene nga romaket ne Hispania rreth 40 pas Krishtit, dhe u adaptua dhe zhvillua me tej me ardhjen e udit me kater tela, te sjelle nga mauret, pas pushtimit te tyre te Iberi ne shekullin e 8. Gjetke ne Evrope, luti indigjen me gjashte tela, skandinav, fitoi popullaritet gjate mesymjes ne te gjithe kontinentin nga Vikinget. Ne 800 pas Krishtit, heroi Gunther (i njohur edhe si Gunnar), ka luajtur nje lahute me gishterinjte e tij sikur po “vriste nje gjarper”, ne legjenda e Siegfried. Me 1200 pas Krishtit, : “kitara” me kater tela kishte evoluar ne dy lloje: Guitarra moresca (kitare maure) e cila kishte prapa nje forme te rrumbullakosur, tastiere te gjere dhe disa vrima nga dilte muzika, dhe Guitarra Latina (kitare latine) e cila I ngjiste kitares moderne me nje dhome dhe nje qafe te ngushte. Ne shekujt 14 dhe 15 termat "moresca" dhe "Latina" u hoqen dhe keto instrumente u quajten thjesht kitarat.

Vihuela spanjisht ose (ne italisht) "viola da mano", si nje kitare, instrument i shekujve 15 dhe 16, eshte konsideruar shpesh te kete nje ndikim te madh ne zhvillimin e kitares moderne. Ajo kishte gjashte kurse (zakonisht), akordimin si lahute dhe nje trup si kitare. Kjo ishte edhe me e madhe se kitarat bashkekohore me kater kurse. Deri ne fund te shekullit te 15 disa vihuelas filluan te luheshin me nje hark, duke çuar ne zhvillimin e violes. Deri ne shekullin e gjashtembedhjete te ndertimit vihuela kishte shume te perbashketa me kitaren moderne, me vet nje brinje te lakuar, se sa me violat, dhe me shume si nje version me i madhe se kitarat bashkekohore me kater kurse. Vihuela e gezoi vetem per nje kohe te shkurter popullaritetin ne Spanje dhe ne Itali gjate nje epoke e dominuar kudo ne Evrope nga lahuta, dokumenti i fundit muzikor per kete instrument i takon vitit 1576. Nderkohe kitare baroke me 5 kurse, i cili u dokumentua ne Spanje nga mesi i shekullit 16, ka gezuar popullaritet, sidomos ne Spanje, Itali dhe France nga fundi i shekullit te 16 te mesi i shekullit 18. Per çudi, ne Portugali, fjala vihuela perdorej per te referuar kitares, ndersa Guitarra nenkuptonte kitaren "Portugeze", nje loj cittern-i.

Llojet e kitarave[redakto | redakto tekstin burimor]

Kitarat akustike[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Kitara akustike.

Ka disa nen-kategori te dukshem brenda grupit kitare akustike : kitarat klasike dhe kitarat flamengo ; kitarat me tela çeliku, te cilat perfshijne kitarat me pjesen e siperme te rrafshet, ose kitare "country" ; kitarat me dymbedhjete tela, dhe kitare me pjesen e siperme te larte. Grupi I kitarave akustike perfshin edhe kitarat e paamplifikuara, projektuar per te luajtur ne regjistra te ndryshme, te tilla si kitare bas akustike, e cili ka nje rregullim te ngjashem me ate te kitares bas elektrike.

Kitarat Barok dhe te Rilindjes[redakto | redakto tekstin burimor]

Keto jane paraardhesit te kitares moderne klasike. Ato jane ne thelb te vogla dhe me delikate se kitara klasike, dhe gjenerojne nje tingull shume me te qete. Telat jane te çiftezuar ne kurse si ne kitarat moderne me dymbeshjete tela, por ato kane vetem kater ose pese kurse te telava dhe jo gjashte. Ato ishin me te shpesh perdoren si instrumente ritmi ne ansamble sesa si instrumente solo, dhe shpesh mund te shihet ne kete rol ne shfaqje muzikore te hershme (Gaspar Sanz 'de Música sobre la Guitarra Española e 1674 perben shumicen e korpusit solo mbijetuar per epoken). Rilindja dhe kitarat barok dallohen lehtesisht sepse kitara e Rilindjes eshte shume e thjeshte kurse kitarat barok kane shume zbukurime, me fildish ose prej druri ne te gjithe qafen dhe ne trup, dhe nje leter-çeles automatik i permbysur "torte dasme" brenda vrimes.

Kitarat klasike[redakto | redakto tekstin burimor]

Keto jane zakonisht te lidhur me tela najloni, luhen ne nje pozicion ulur dhe jane perdorur per te luajtur nje diversitet te stileve muzikore duke perfshire edhe muzike klasike. Ne kitaren klasike me qafe te gjere dhe te sheshte lejon muzikantin per te luajtur shkallen, arpezhe dhe disa forma akordesh, me lehte dhe me pak nderhyrje midis telave se sa ne stilet e tjera e kitares. Kitarat Flamengo jane shume te ngjashme ne ndertim, por jane te shoqeruara me nje ton me te perkusionuar. Ne Meksike, grupit popullor mariachi perfshin nje game te kitarave, nga requinto i vogel deri te guitarrón, nje kitare e madhe sa nje cello, e cila eshte e akorduar ne regjistrin bas. Ne Kolumbi, te kuartet tradicionale perfshihen nje game e instrumenteve, nga bandola e vogla (ndonjehere te njohura si Deleuze-Guattari, per perdorim kur udhetojne apo ne dhoma apo hapesira te mbyllur), deri ne tiple pak me te madhe, me madhesi te plote kitare klasike. Requinto duket edhe ne vendet latine edhe ne vende te tjera amerikane si nje anetar plotesues te familjes kitare, me madhesine e saj te vogla dhe shkalle, duke lejuar projektim per te luajtur vetem melodi me me shume viza. Dimensionet moderne te instrumentit klasik ishin themeluar nga spanjolli Antonio Jurado de Torres (1817-1892). Ne vitet e fundit, serite e kitarave, perdorur nga orkestra e Guitar Niibori kane fituar disa vleresime te reja, perkatesisht :

Kitare Sopranino[redakto | redakto tekstin burimor]

Nje oktave dhe nje te pesten me te larte se normalja; e njohur ndonjehere si kitare piccolo.

Kitare Soprano[redakto | redakto tekstin burimor]

Nje oktave me te larte se normale.

Kitare Alto[redakto | redakto tekstin burimor]

A 5 me te larte se normale.

Kitare primare[redakto | redakto tekstin burimor]

Kitare e zakonshme klasike.

Kitara bas niibori[redakto | redakto tekstin burimor]

A 4 ulet se normale; Niibori thjesht i jep emer "kitares bas", por kjo cakton nje kuptim te ndryshem ne nje afat se sa pjeset e tjera te perdorimit ne komunitet, eshte vetem 4 grade me e ulet, dhe ka 6 tela.

Kitare kontrabas[redakto | redakto tekstin burimor]

Nje oktave me e ulet se normalja.

Kitarat elektrike[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Kitara elektrike.
Kitare elektrike

Kitara elektrike mund te prodhoje tingull te pafuqishem pa amplifikim. Organi elektromagnetike, pickup, konverton dridhjet e telave te çelikut ne sinjale, te cilat jane ushqyer nga nje perforcues permes nje kablli ose transmetuesi radiojo. Zhurma ndryshohet frekuentisht nga pajisje te tjera elektronike apo shtremberime natyrore te valvulave (tubat vakuum) ne perforcues. Ka dy lloje kryesore te pickup, te vetme dhe spirale te dyfishte (ose humbucker), secili prej te cileve mund te jete pasiv ose aktiv. Kitara elektrike eshte e perdorur gjeresisht ne xhaz, blues dhe rock and roll. Permiresim i pare i suksesshem magnetike per nje kitare ishte shpikur nga George Beauchamp, dhe e perfshire ne Ro-Pat-In e 1931-it (me vone Rickenbacker), prodhuesve te tjere, sidomos Gibson, se shpejti filloi te instaloje pickups ne modelet archtop. Pas Luftes se Dyte Boterore krejtesisht kitara elektrike me trup solid u popullarizua nga Gibson ne bashkepunim me Les Paul, dhe ne menyre te pavarur nga Leo Fender e Fender Music. Veprimi i ulet fretboard (lartesia e telave nga tastiere), tela me te lehte dhe me te holle, dhe perforcimi i saj elektrik jep nje kitare elektrike ku ekzistojne disa teknika te cilat jane te perdorur joshpesh ne kitarat akustike. Keto perfshijne pergjimin, perdorimin e gjere te legatos permes pull-offs dhe çekan-it, harmonine pinch, volum me i larte, dhe perdorimin e nje krahu me dridhje ose efektet me pedale. Kitara elektrike eshte e ngjashme ne akordim me violen tradicionale bas te dyfishte. Hibridet e kitares akustike dhe elektrike jane gjithashtu te zakonshme. Ka edhe shume lloje ekzotike, te tilla si kitarat me dy, tre, ose rralle kater qafa, te gjithe me menyren e marreveshjeve alternative te numrit te telave, derrasen e gishtave te sheshte (e perdorur pothuajse ekskluzivisht ne kitarat bas, kishte per qellim qe te imitonte tingujt e nje basi stand-up).

Shiko edhe[redakto | redakto tekstin burimor]

Kitara elektrike (Ernie Ball Music Man, modeli personal i John Petrucci-t)