Kotorri

Kotorri

Котор
Kotorri Котор
Qytet
	Flamuri Coat of arms
	Kotorri
	Koordinatat: 42°25′48″N 18°46′12″E / 42.43000°N 18.77000°E
Shteti	Mali i Zi
Komuna	Kotorri
Qeverisja
• Type	Kryetar–kuvend komunal
• Kryetar	Vladimir Jokić (Demokratët)
Popullsia (2023)
• Total	22.746
Zona kohore	UTC+1 (CET)
• Verë (DST)	UTC+2 (CEST)
Kodi postar	85330
Prefiksi lokal	+382 32
Faqja zyrtare	www.kotor.me

Kotorri (malazezisht: Kotor; cirilik: Котор; historikisht në italisht: Cattaro) është qytet bregdetar dhe qendër komunale në Mal të Zi. Ai ndodhet në pjesën jugperëndimore të vendit, në skajin e brendshëm të Gjirit të Kotorrit, një prej hapësirave më të njohura natyrore dhe historike të bregdetit malazez.

Qyteti njihet për qendrën e tij të vjetër të rrethuar me mure, për arkitekturën mesjetare dhe për lidhjen e ngushtë ndërmjet peizazhit detar, maleve dhe trashëgimisë urbane. Zona natyrore dhe historiko-kulturore e Kotorrit është pjesë e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s që nga viti 1979.^[2] Fortifikimet e qytetit bëjnë gjithashtu pjesë në sitin transnacional të UNESCO-s “Veprat mbrojtëse veneciane ndërmjet shekujve XVI dhe XVII: Stato da Terra – Stato da Mar perëndimor”, të regjistruar në vitin 2017.^[3]

Sipas regjistrimit të popullsisë të vitit 2023, komuna e Kotorrit kishte 22.746 banorë.^[1]

Gjeografia

Kotorri ndodhet në bregun e brendshëm të Gjirit të Kotorrit, në zonën bregdetare të Malit të Zi. Qyteti shtrihet ndërmjet detit dhe shpateve të pjerrëta malore, në një mjedis ku hapësira urbane, porti dhe fortifikimet historike janë të lidhura ngushtë me peizazhin natyror.

Gjiri i Kotorrit është një nga formacionet më karakteristike të bregdetit adriatik. Ai përbëhet nga një sistem gjiresh të thella, të rrethuara nga male të larta gëlqerore. UNESCO e përshkruan zonën e mbrojtur si pjesën më të ruajtur të gjirit, me dy hapësira ujore të ndërlidhura dhe me male që ngrihen deri afërsisht në 1.500 metra.^[2]

Pozicioni i Kotorrit e ka bërë qytetin një nyje të rëndësishme detare, tregtare dhe turistike. Ai lidhet me qytete të tjera bregdetare si Tivati, Budva dhe Herceg Novi, ndërsa në afërsi ndodhet edhe aeroporti i Tivatit.

Historia

Antikiteti dhe mesjeta

Zona e Kotorrit ka qenë e banuar që në antikitet. Në burimet antike qyteti lidhet me vendbanimin Acruvium ose Ascrivium, i cili ndodhej në provincën romake të Dalmacisë. Gjatë mesjetës, qyteti u zhvillua si një qendër e rëndësishme bregdetare, me funksione tregtare, fetare dhe administrative.

Në mesjetë Kotorri ishte një nga qytetet më të rëndësishme të bregdetit adriatik jugor. Ai ruajti një shkallë të konsiderueshme autonomie lokale dhe zhvilloi institucione urbane, veprimtari detare dhe zeje të lidhura me tregtinë mesdhetare. Katedralja e Shën Trifonit, një nga monumentet më të njohura të qytetit, lidhet me traditën e gjatë katolike dhe qytetare të Kotorrit.

Sundimi venecian

Nga viti 1420 deri në vitin 1797 Kotorri ishte nën sundimin e Republikës së Venedikut. Kjo periudhë la gjurmë të thella në arkitekturën, organizimin urban dhe sistemin mbrojtës të qytetit. Muret e qytetit, portat, kullat dhe fortifikimet mbi shpatin e malit përbëjnë një nga elementet më të dukshme të trashëgimisë veneciane.

Rëndësia strategjike e Kotorrit buronte nga pozicioni i tij në gjirin e mbrojtur dhe nga roli në rrjetin detar të Venedikut në Adriatik. Fortifikimet e Kotorrit dëshmojnë zhvillimin e teknikave ushtarake të periudhës mesjetare dhe të hershme moderne, si edhe përshtatjen e qytetit ndaj rreziqeve osmane dhe ndryshimeve në armatim.^[3]

Periudha moderne

Pas rënies së Venedikut, Kotorri kaloi në periudha të ndryshme sundimi habsburg, francez dhe austriak. Në shekullin XIX dhe në fillim të shekullit XX qyteti u përfshi në hapësirën e Dalmacisë austriake dhe ruajti rëndësinë e tij si port dhe qendër administrative lokale.

Pas Luftës së Parë Botërore Kotorri u bë pjesë e Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, më pas e Jugosllavisë. Gjatë Luftës së Dytë Botërore zona u përfshi në pushtimin italian dhe gjerman. Pas vitit 1945 qyteti u bë pjesë e Republikës Socialiste të Malit të Zi brenda Jugosllavisë socialiste.

Në vitin 1979, Kotorri u godit nga një tërmet i fuqishëm që shkaktoi dëme të mëdha në monumentet historike. Në të njëjtin vit zona natyrore dhe historiko-kulturore e Kotorrit u regjistrua në listën e UNESCO-s. Restaurimi i qytetit të vjetër u zhvillua me mbështetje ndërkombëtare dhe me pjesëmarrjen e UNESCO-s.^[2]

Pas pavarësisë së Malit të Zi në vitin 2006, Kotorri u bë një nga qendrat kryesore turistike dhe kulturore të shtetit të ri.

Administrimi

Kotorri është qendër e komunës me të njëjtin emër. Komuna drejtohet nga kryetari i komunës dhe kuvendi komunal. Kryetari aktual është Vladimir Jokić, i cili u rizgjodh kryetar i komunës në mars 2025.^[4]

Administrata komunale merret me çështjet e zhvillimit lokal, urbanistikës, turizmit, kulturës, shërbimeve publike dhe mbrojtjes së trashëgimisë. Për shkak të statusit UNESCO, planifikimi urban dhe zhvillimi turistik i Kotorrit kanë rëndësi të veçantë për ruajtjen e vlerave historike dhe peizazhore.

Demografia

Sipas regjistrimit të vitit 2023, komuna e Kotorrit kishte 22.746 banorë, nga të cilët 10.995 burra dhe 11.751 gra.^[1] Mosha mesatare e popullsisë ishte 40,86 vjeç.^[1]

Përbërja etnike

Sipas të dhënave të regjistrimit të vitit 2023, përbërja kryesore etnike e komunës së Kotorrit ishte si më poshtë:^[5]

Grupi etnik	Numri	Përqindja
Malazezë	10.562	46,43%
Serbë	7.989	35,12%
Kroatë	1.304	5,73%
Rusë	482	2,12%
Përkatësi rajonale	236	1,04%
Jugosllavë	150	0,66%
Ukrainas	118	0,52%
Të padeklaruar	1.204	5,29%

Gjuha

Në regjistrimin e vitit 2023, gjuhët më të përdorura zakonisht në komunën e Kotorrit ishin serbishtja dhe malazishtja.^[5]

Gjuha e përdorur zakonisht	Numri	Përqindja
Serbisht	10.046	44,17%
Malazisht	9.241	40,63%
Serbokroatisht	820	3,61%
Rusisht	491	2,16%
Kroatisht	363	1,60%
Gjuhë të tjera	248	1,09%

Feja

Shumica e popullsisë së komunës i përket krishterimit ortodoks. Kotorri ka gjithashtu një traditë të rëndësishme katolike, të lidhur me historinë mesjetare dhe bregdetare të qytetit.^[5]

Feja	Numri	Përqindja
Ortodoksë	18.132	79,72%
Katolikë	2.302	10,12%
Myslimanë	333	1,46%
Të krishterë të tjerë	183	0,80%
Ateistë	634	2,79%
Të padeklaruar	887	3,90%

Ekonomia

Ekonomia e Kotorrit lidhet kryesisht me turizmin, shërbimet, veprimtaritë portuale dhe trashëgiminë kulturore. Qyteti i vjetër, gjiri dhe afërsia me qendrat e tjera bregdetare e bëjnë Kotorin një nga destinacionet më të njohura të Malit të Zi.

Turizmi masiv, veçanërisht ai i lidhur me kroçerat, ka sjellë përfitime ekonomike, por edhe sfida për qendrën historike, trafikun, mjedisin detar dhe jetën e përditshme të banorëve. Në vitet e fundit është rritur vëmendja ndaj menaxhimit të fluksit të vizitorëve dhe ruajtjes së ekuilibrit ndërmjet zhvillimit turistik dhe mbrojtjes së trashëgimisë.^[6]

Trashëgimia kulturore

Qendra e vjetër e Kotorrit është e rrethuar nga mure mbrojtëse dhe ka një rrjet rrugësh të ngushta, sheshe, kisha, pallate dhe ndërtesa publike që pasqyrojnë ndikimet mesjetare, romane, gotike, renesansë dhe baroke. Vlera e saj e jashtëzakonshme qëndron në ndërthurjen e arkitekturës urbane me peizazhin natyror të gjirit dhe maleve përreth.^[2]

Ndër monumentet kryesore të qytetit janë:

Katedralja e Shën Trifonit;
Kisha e Shën Nikollës;
Kisha e Shën Lukës;
Sheshi i Armëve;
Kulla e Sahatit;
Pallati i Princit;
Pallati Pima;
Muzeu Detar i Malit të Zi;
Porta e Detit;
muret e qytetit dhe kalaja e Shën Gjonit.

Muret e Kotorrit ngjiten nga qendra e vjetër drejt shpatit malor dhe lidhen me sistemin e kalasë mbi qytet. Ato përbëjnë një nga pamjet më karakteristike të Kotorrit dhe një nga arsyet kryesore të vlerësimit të tij si qytet i fortifikuar mesdhetar.

UNESCO

Zona natyrore dhe historiko-kulturore e Kotorrit u regjistrua në listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s në vitin 1979. Siti përfshin qytetin e vjetër të Kotorrit, pjesë të gjirit të brendshëm, vendbanime historike dhe peizazhin malor përreth. Sipërfaqja e pasurisë së regjistruar është 14.600 hektarë, ndërsa zona mbrojtëse përreth është 36.491 hektarë.^[2]

Vlerësimi i UNESCO-s lidhet me cilësinë e arkitekturës së qyteteve të fortifikuara dhe vendbanimeve bregdetare, me ruajtjen e peizazhit kulturor dhe me rolin që Kotorri pati në përhapjen e kulturave mesdhetare drejt Ballkanit.^[2]

Në vitin 2017, qyteti i fortifikuar i Kotorrit u përfshi edhe në sitin transnacional “Veprat mbrojtëse veneciane ndërmjet shekujve XVI dhe XVII”, së bashku me fortifikime të tjera në Itali dhe Kroaci.^[3]

Kultura

Kotorri ka një jetë kulturore të lidhur me traditat detare, muzikën, teatrin, karnavalet dhe trashëgiminë veneciane e mesdhetare. Qyteti është i njohur për veprimtari kulturore verore, për Muzeun Detar dhe për ngjarje që zhvillohen në qendrën historike.

Një nga elementet më të veçanta të identitetit urban të Kotorrit janë edhe macet e qytetit të vjetër, të cilat janë bërë pjesë e imazhit turistik dhe simbolik të qytetit.

Turizmi

Kotorri është ndër destinacionet kryesore turistike të Malit të Zi. Vizitorët tërhiqen nga qendra e vjetër, muret, pamjet nga kalaja, katedralet, sheshet historike dhe gjiri. Porti i qytetit pret anije turistike dhe kroçera, duke e bërë Kotorin një ndalesë të rëndësishme në itineraret e Adriatikut.

Rritja e numrit të vizitorëve ka sjellë edhe debate për mbrojtjen e qendrës historike dhe për kufizimin e presionit mbi hapësirën urbane. Problemet kryesore lidhen me ngarkesën e rrugëve të ngushta, trafikun, ndikimin mjedisor dhe rritjen e kostove të jetesës për banorët vendas.^[6]

Transporti

Kotorri lidhet me qytetet e tjera bregdetare të Malit të Zi nëpërmjet rrugës adriatike. Tuneli i Vërmacit e lidh qytetin me Tivatit dhe me aeroportin e tij, i cili është aeroporti më i afërt ndërkombëtar. Përmes rrugëve bregdetare, qyteti lidhet gjithashtu me Budvën, Herceg Novin dhe pjesë të tjera të gjirit.

Porti i Kotorrit ka rëndësi turistike dhe shërben si pikë ndalimi për kroçera, jahte dhe anije të tjera turistike.

Sporti

Sporti në Kotor lidhet veçanërisht me vaterpolon dhe futbollin. Klubi i vaterpolos Primorac Kotor është ndër klubet më të njohura sportive të qytetit dhe ka pasur rëndësi në traditën sportive malazeze. Në futboll, qyteti përfaqësohet nga FK Bokelj.

Shih edhe

Referime

1 2 3 4 "The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings: Population of Montenegro by Sex and Age" (PDF) (në anglisht). MONSTAT. 15 tetor 2024. Marrë më 22 maj 2026.
1 2 3 4 5 6 "Natural and Culturo-Historical Region of Kotor" (në anglisht). UNESCO World Heritage Centre. Marrë më 22 maj 2026.
1 2 3 "Venetian Works of Defence between the 16th and 17th Centuries: Stato da Terra – Western Stato da Mar" (në anglisht). UNESCO World Heritage Centre. Marrë më 22 maj 2026.
↑ "Vladimir Jokić ponovo izabran za predsjednika Opštine Kotor" (në serbisht). Opština Kotor. 6 mars 2025. Marrë më 22 maj 2026.
1 2 3 "The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings: Population of Montenegro by National, i.e. Ethnical Affiliation, Religion, Mother Tongue, and Language a Person Usually Speaks" (PDF) (në anglisht). MONSTAT. 15 tetor 2024. Marrë më 22 maj 2026.
1 2 "Montenegro's Adriatic gem struggles with tourist influx" (në anglisht). Reuters. 9 gusht 2024. Marrë më 22 maj 2026.

Lidhje të jashtme

[monstat-pop-1] 1 2 3 4 "The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings: Population of Montenegro by Sex and Age" (PDF) (në anglisht). MONSTAT. 15 tetor 2024. Marrë më 22 maj 2026.

[unesco-kotor-2] 1 2 3 4 5 6 "Natural and Culturo-Historical Region of Kotor" (në anglisht). UNESCO World Heritage Centre. Marrë më 22 maj 2026.

[unesco-venetian-3] 1 2 3 "Venetian Works of Defence between the 16th and 17th Centuries: Stato da Terra – Western Stato da Mar" (në anglisht). UNESCO World Heritage Centre. Marrë më 22 maj 2026.

[mayor-4] "Vladimir Jokić ponovo izabran za predsjednika Opštine Kotor" (në serbisht). Opština Kotor. 6 mars 2025. Marrë më 22 maj 2026.

[monstat-etni-5] 1 2 3 "The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings: Population of Montenegro by National, i.e. Ethnical Affiliation, Religion, Mother Tongue, and Language a Person Usually Speaks" (PDF) (në anglisht). MONSTAT. 15 tetor 2024. Marrë më 22 maj 2026.

[reuters-tourism-6] 1 2 "Montenegro's Adriatic gem struggles with tourist influx" (në anglisht). Reuters. 9 gusht 2024. Marrë më 22 maj 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]