Lakvila
Lakvila
L'Aquila | |
|---|---|
| Comune dell'Aquila | |
 | |
 Coat of arms | |
  Lakvila Vendndodhja në Itali | |
| Koordinatat: 42°21′14″N 13°23′31″E / 42.35389°N 13.39194°E | |
| Shteti | Italia |
| Rajoni | Abruco |
| Provinca | Lakvila (AQ) |
| Qeverisja | |
| • Kryetari | Pierluigi Biondi |
| Sipërfaqja | |
• Total | 473,40 km2 (18,280 sq mi) |
| Lartësia | 721 m (2,365 ft) |
| Popullsia (31 dhjetor 2024)[1] | |
• Total | 70.425 |
| Zona kohore | UTC+1 (CET) |
| • Verë (DST) | UTC+2 (CEST) |
| Kodi postar | 67100 |
| Kodi telefonik | 0862 |
| Shenjti mbrojtës | Shën Maksimi |
| Dita festive | 10 qershor |
| Faqja zyrtare | www |
Lakvila (it. L'Aquila) është një qytet dhe komunë në Italinë qendrore, kryeqendra e rajonit Abruco dhe e provincës së Lakvilës. Qyteti shtrihet në zemër të Abrucos, në një lartësi mbi 700 metra mbi nivelin e detit, dhe përfaqëson një nga qendrat historike, administrative, universitare dhe kulturore më të rëndësishme të Italisë qendrore.[2][3]
Gjeografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Lakvila ndodhet në një pellg të brendshëm malor, e rrethuar nga vargmalet e Sirente-Velinos në njërën anë dhe nga masivi i Gran Sassos së Italisë dhe malet e Lagës në anën tjetër. Faqja zyrtare e komunës e përshkruan qytetin si të vendosur në 721 metra mbi nivelin e detit, në zemër të Abrucos.[2]
Territori komunal shtrihet në 473,40 km² dhe është një nga më të mëdhenjtë në Italinë qendrore.[1][4]
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Lakvila u themelua në vitin 1254 me diplomën e mbretit Corrado IV. Sipas traditës historike të qytetit, themelimi lidhet me bashkimin e banorëve të një numri të madh kështjellash dhe vendbanimesh të zonës përreth, gjë që shpjegon edhe rëndësinë simbolike të Fontana delle 99 Cannelle në kujtesën urbane të qytetit.[2]
Qyteti u bë shpejt një qendër e rëndësishme tregtare dhe politike në brendësi të Italisë jugore mesjetare. Në vitin 1294, në bazilikën e Collemaggios, Pietro da Morrone u kurorëzua papë me emrin Celestino V, ngjarje që e lidhi përgjithmonë historinë e Lakvilës me Perdonanza Celestiniana.[2][5]
Më 6 prill 2009 qyteti u godit nga një tërmet shkatërrues që shkaktoi 309 viktima dhe dëme shumë të mëdha në qendrën historike dhe në territorin përreth. Pas kësaj ngjarjeje, Lakvila është bërë edhe simbol i rindërtimit urban dhe institucional në Italinë bashkëkohore.[6]
Demografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Sipas të dhënave të përditësuara mbi bazë ISTAT, Lakvila kishte 70.425 banorë më 31 dhjetor 2024.[1]
Qyteti ruan një rol të fortë si qendër urbane e brendësisë së Abrucos, me një profil demografik të lidhur ngushtë me funksionet administrative, universitare dhe të shërbimeve.[1][3]
Ekonomia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Në plan historik, Lakvila u zhvillua si treg i madh i territorit përreth, i ushqyer nga prodhimet bujqësore të pellgut, nga zafrani i zonës dhe nga ekonomia baritore e transhumancës, që ushqeu tregtinë dhe manifakturën vendase.[2]
Në periudhën bashkëkohore, profili ekonomik i qytetit lidhet kryesisht me administratën publike, shërbimet, universitetin, kërkimin dhe veprimtaritë kulturore, si edhe me procesin e gjatë të rindërtimit pas tërmetit të vitit 2009.[7][3][8]
Monumentet dhe kultura
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Qendra historike e Lakvilës ruan një trashëgimi të rëndësishme mesjetare dhe moderne. Ndër monumentet më të njohura të qytetit janë bazilika e Collemaggios, bazilika e San Bernardinos, Fontana delle 99 Cannelle, Fontana Luminosa dhe Castello Cinquecentesco.[2][9][10]
Një rol qendror në identitetin kulturor të qytetit e ka Perdonanza Celestiniana, festë e lidhur me bulën e faljes së Celestinit V. Komuna e Lakvilës kujton se kjo traditë u njoh nga UNESCO në vitin 2019 si pjesë e trashëgimisë kulturore jomateriale të njerëzimit.[11][12]
Në vitin 2026 Lakvila mban titullin Capitale italiana della Cultura, gjë që ka forcuar më tej profilin e saj kombëtar në fushën e kulturës dhe të promovimit territorial.[3]
Në qytet ndodhet edhe Muzeu Kombëtar i Abrucos (MuNDA), një nga institucionet muzeale më të rëndësishme të rajonit.[13][14]
Arsimi dhe kërkimi shkencor
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Lakvila është një qytet universitar me traditë të gjatë. Universiteti i Lakvilës i ka rrënjët e veta në kërkesat e para të shekullit XV dhe sot përfaqëson institucionin më të rëndësishëm të arsimit të lartë në qytet.[8]
Në qytet ndodhet gjithashtu Gran Sasso Science Institute, shkollë ndërkombëtare doktorale dhe qendër kërkimore e themeluar me ligj italian në vitin 2012, edhe si pjesë e procesit të rilindjes akademike e shkencore pas tërmetit të vitit 2009.[15][16]
Transporti
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Transporti urban në Lakvilë menaxhohet nga AMA SpA (Azienda Mobilità Aquilana), kompania e mobilitetit të qytetit që operon linjat dhe oraret e shërbimit publik lokal.[17][18]
Qyteti është i lidhur me rrjetin hekurudhor rajonal dhe me shërbimet intermodale tren+autobus të Trenitalias, të cilat përfshijnë ndalesat L'Aquila Centro, L'Aquila Collemaggio dhe L'Aquila Ospedale Univers. Coppito.[19][20]
Aeroporti më i afërt është Aeroporto Internazionale d'Abruzzo në Peskara, i lidhur me Lakvilën me shërbime autobusësh rajonalë.[21][22]
Sporti
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Sporti zë një vend të rëndësishëm në jetën qytetare të Lakvilës. Komuna i kushton një seksion të veçantë impianteve sportive dhe politikave sportive, ndërsa qyteti është zgjedhur edhe Capitale europea dello sport 2022.[23][24]
Qyteti lidhet veçanërisht me traditën e ragbit. Stadio Tommaso Fattori është një nga impiantet sportive simbol të Lakvilës dhe komuna e ka përdorur shpesh si qendër të ngjarjeve të rëndësishme të ragbit kombëtar dhe ndërkombëtar.[25][26]
Përveç ragbit, qyteti ka investuar edhe në impiante të tjera, si palazzetto i viale Ovidio, i inauguruar rishtazi dhe i menduar për veprimtari të ndryshme sportive.[27]
Feja dhe traditat qytetare
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Shenjti mbrojtës i qytetit është Shën Maksimi. Faqja zyrtare e komunës e lidh qartë festën qytetare me datën 10 qershor, ditë në të cilën mbyllen edhe zyrat komunale me rastin e festës së patronit.[28]
Tradita më e rëndësishme fetare dhe qytetare e Lakvilës mbetet megjithatë Perdonanza Celestiniana, e cila zhvillohet çdo vit rreth hapjes së Porta Santa në bazilikën e Collemaggios dhe është një nga simbolet identitare më të forta të qytetit.[29][30]
Shih edhe
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- 1 2 3 4 "Popolazione L'Aquila 2001-2024" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 10 prill 2026.
- 1 2 3 4 5 6 "La storia" (në italisht). Comune dell'Aquila. Marrë më 10 prill 2026.
- 1 2 3 4 "L'Aquila Capitale italiana della Cultura 2026" (në italisht). L'Aquila 2026. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Comune di L'Aquila (AQ) - dati, popolazione e superficie" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "La Basilica di Collemaggio" (në italisht). Comune dell'Aquila. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Il decennale del sisma 2009" (në italisht). Comune dell'Aquila. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Sisma 2009" (në italisht). Comune dell'Aquila. Marrë më 10 prill 2026.
- 1 2 "Our history" (në anglisht). Università degli Studi dell'Aquila. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Luoghi da visitare" (në italisht). Comune dell'Aquila. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Parco del Castello" (në italisht). Comune dell'Aquila. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "La Perdonanza Celestiniana" (në italisht). Comune dell'Aquila. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Celestinian forgiveness celebration" (në anglisht). UNESCO. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Museo nazionale d'Abruzzo dell'Aquila" (në italisht). Ministero della Cultura. Marrë më 10 prill 2026.[lidhje e vdekur]
- ↑ "Riapertura del MuNDA: il commento del sindaco Biondi" (në italisht). Comune dell'Aquila. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Gran Sasso Science Institute birthday" (në anglisht). Gran Sasso Science Institute. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Who we are" (në anglisht). Gran Sasso Science Institute. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "AMA SpA L'AQUILA - linee e orari" (në italisht). AMA SpA L'AQUILA. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Elenco linee AMA" (në italisht). AMA SpA L'AQUILA. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Raggiungi L'Aquila in treno+bus" (në italisht). Trenitalia. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Stazioni servite da Trenitalia Abruzzo" (në italisht). Trenitalia. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Aeroporto Internazionale d'Abruzzo" (në italisht). Aeroporto d'Abruzzo. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Bus" (në anglisht). Aeroporto d'Abruzzo. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Impianti sportivi" (në italisht). Comune dell'Aquila. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Capitale europea dello sport 2022" (në italisht). Comune dell'Aquila. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Gestione stadio Fattori affidata alla società sportiva Rugby L'Aquila" (në italisht). Comune dell'Aquila. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Presentazione match rugby ItaliaXV-Cile" (në italisht). Comune dell'Aquila. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Sport: inaugurato palazzetto Viale Ovidio" (në italisht). Comune dell'Aquila. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Festa di San Massimo, patrono della città" (në italisht). Comune dell'Aquila. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "L'apertura della Porta Santa" (në italisht). Comune dell'Aquila. Marrë më 10 prill 2026.
- ↑ "Celestinian forgiveness celebration" (në anglisht). UNESCO. Marrë më 10 prill 2026.