Mesapishtja

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search

Mesapishtja (e njohur edhe si gjuha e mesapeve) është një gjuhe e vdekur indo -evropiane të Evropës Jug-lindore në Itali, e folur dikur në rajonin e Puglia. Ajo ishte folur nga tre Iapygian fiset e rajonit: Messapians, Dauni dhe Peucetii. Gjuha, ka qenë ruajtur në rreth 300 mbishkrime daton nga 6 deri në shekullin 1 pes. Messapian mund të ketë qenë një gjuhë ilire. Gjuhët ilire u folur kryesisht në anën tjetër të Detit Adriatik. Lidhje midis Messapian dhe Ilir është bazuar kryesisht në emrat personale të gjetura në varr mbishkrimet dhe në referenca klasike, që vështirë se çdo gjurmë të gjuhës ilire janë të majtë. Gjuha Messapian u zhduk pasi që Perandoria romake pushtoi rajonin Apulia dhe asimiloi kështu banorët.

Tekstet mesape[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Pak nga shkrimet mespe jane deshifruar, ne se vertete jane deshifruar ne rregull.

Nga mbishkrimi Vaste i (Corpus Inscriptionum Messapicarum 149),nje pasazh qe ndofta kosssiton me se shumti ne nje emer personi:

klohi zis thotoria marta pido vastei basta veinan aran in daranthoa vasti staboos xohedonas daxtassi vaanetos inthi trigonoxo a staboos xohetthihi dazimaihi beiliihi inthi rexxorixoa kazareihi xohetthihi toeihithi dazohonnihi inthi vastima daxtas kratheheihi inthi ardannoa poxxonnihi a imarnaihi

Per kete shkrim tjeter mesap (Grotta della Poesia, Melendugno, Lecce),eshte dhene nje perkthim nga Cornell University:

klauhi Zis
Dekias Artahias
Thautouri andirahho
daus apistathi vinaihi

Ne anglisht

Hear Zeus,
Dekias Artahias
to the infernal Thaotor
set up (the rest untranslated)

Ne shqip

degjo zeus

Dekias Arhatahias

ne ferrin e Thaotor

vendos ( mbetja eshte e paperkthyer)

Ketu, klauhi eshte interpretuar deri tani si "degjo" (<PIE *kleu-, "te degjosh"); Zis eshte interpretuar si Zeus ne mesapisht ; Dekias eshte emr i parmë (krahaso Latinisht Decius); Artahias ështe nje patronym ose nomen gentile me mesapishten genitive -as suffix; Thautori ngjan të jetë një zoti i ferrit për shkak të vendosjes së tij pranë asaj që duket të jetë një mbiemër, andirahho (perhaps from PIE *ndher-, "under").

Një tjetër mbishkrim mesapik nga Galatina eshte datuar si i shek i 2 PES:

klohi zis anthos thotorridas ana aprodita apa ogrebis

Ndarja e dy elementeve të fundit është e pasigurtë (apa, ogrebis, sic tregohet ketu). Klohi (si klauhi në mbishkrimin paraprak) Ndoshta do të thotë "listen, hear"(degjo). Zis eshte ndoshta zeusi ne mesapishte, Si në mbishkrimin e mëparshëm. Aprodita eshte nje fjale e huazuar nga Greek Aphrodite. Anthos Thotorridas eshte nje anthroponym mesap, duke treguar një emër personal plus patronimik ose nje nomen gentile (emer nderi) ne gjinore (-as).

Gjuha mesape është ruajtur në një grup pakët tekstesh prej ndoshta pesëdhjetë mbishkrime, nga të cilat vetëm disa përmbajnë më shumë se emrat e duhur, dhe disa pak glosa te shkrimtartet e vjeter te mbledhura nga Mommsen (Unteritalische Dialekte, p. 70). Unluckily very few originals of the inscriptions are now in existence, though some few remain in the museum at Taranto. The only satisfactory transcripts are those given by:(perkth:Gjuha Messapian të ruhet në një grup i vogël i mbishkrimeve ndoshta pesëdhjetë, nga të cilat vetëm pak të përmbajë më shumë se emrat e duhur, dhe në disa glosses në shkrimtarët e lashtë të mbledhura nga Mommsen (Unteritalische Dialekte, p. 70). Origjinalet Unluckily shumë pak të mbishkrimet janë tani në ekzistencë, edhe pse disa pak të mbeten në muze në Taranto. Vetëm procesverbalet e kënaqshme janë dhënë nga__ ka nevoje per rdeaktim)

  1. Mommsen (loc. cit.)
  2. John P Droop në Annual of the British School at Athens (1905-1906), xli. 137, who includes, for purposes of comparison, as the reader should be warned, some specimens of the 'unfortunately numerous class of forged inscriptions.

Një numër i madh i mbishkrimeve të mbledhura nga Gamurrini në shtojcat e Fabretti's Corpus inscriptionum italicarum janë falsifikime, dhe teksti i pjesës tjetër raportohet si pakujdesi. Prandaj është e sigurt të mbështetesh në tekstet e mbledhura nga Mommsen, të përmbledhura megjithëse ato janë nga leximet e ndryshme dhënë atij nga autoritete të ndryshme. Përkundër këtyre vështirësive, sidoqoftë, janë vërtetuar disa fakte me rëndësi të konsiderueshme.

Mbishkrimet, për aq sa është e sigurt të gjykohet nga kopjet e gjetjeve më të vjetra dhe nga faksimilet e Droop-it of the newer, are all in the Tarentine-Ionic alphabet (with <no font for this character> for v and <no font for this character> for h). For limits of date 400-150 BC may be regarded as approximately probable; the two most important inscriptions—those of Bindisi and Vastemay perhaps be assigned provisionally to the 3rd century BC. Mommsen's first attempt at dealing with the inscriptions and the language attained solid, if not very numerous, results, chief of which were the genitival character of the endings -aihi and -ihi; and the conjunctional value of inthi (loc. cit. 79-84 sg(1).

Që nga viti 1850 është bërë pak përparim. The Norwegian scholar Alf Torp (1853–1916) in Indogermanische Forschungen (1895), V, 195, deals fully with the two inscriptions just mentioned, and practically sums up all that is either certain or probable in the conjectures of his predecessors. Hardly more than a few words can be said to have been separated and translated with certainty--kalatoras (masc. gen. sing.) "of a herald" (written upon a herald's staff which was once in the Naples Museum); aran (acc: sing. fem.) "arable land"; mazzes, "greater" (neut. acc. sing.), the first two syllables of the Latin maiestas; while tepise (3rd sing. aorist indic.) "placed" or "offered"; and forms corresponding to the article (ta = Greek to) seem also probable.

Disa karakteristika fonetike të gjuhës mund të konsiderohen mjaft të sigurta:

  1. the change of PIE short -ǒ- to -ǎ- (as in the last syllable of the genitive kalatoras)
  2. of final -m to -n (as in aran)
  3. of -ni- to -nn- (as in the Messapian praenomen Dazohonnes vs. the Illyrian praenomen Dazonius; the Messapian genitive Dazohonnihi vs. Illyrian genitive Dasonii, etc.)
  4. of -ti- to -tth- (as in the Messapian praenomen Dazetthes vs. Illyrian Dazetius; the Messapian genitive Dazetthihi vs. the Illyrian genitive Dazetii; from a Dazet- stem common in Illyrian and Messapian)
  5. of -si- to -ss- (as in Messapian Vallasso for Vallasio, a derivative from the shorter name Valla)
  6. the loss of final -d (as in tepise), and probably of final -t (as in -des, perhaps meaning "set", from PIE *dhe-, "to set, put")
  7. the change of voiced aspirates in Proto-Indo-European to plain voiced consonants: PIE *dh- or *-dh- to d- or -d- (Mes. anda < PIE *en-dha- < PIE *en-, "in"; compare Gr. entha) and PIE *bh- or *-bh- to b- or -b- (Mes. beran <PIE *bher-, "to bear")
  8. -au- before (at least some) consonants becomes -ā-: Bāsta, from Bausta
  9. the form penkaheh—which Torp very probably identifies with the Oscan stem pompaio—a derivative of the Proto-Indo-European numeral *penkwe-, "five".

Nëse ky identifikim i fundit është i saktë do të tregonte, that in Messapian (as in Venetic) the original labiovelars (kw, gw, ghw) were retained as gutturals and not converted into labials. Ndryshimi i oa është jashtëzakonisht interesant, e asocion me degët veriore të Indo-Evropës si p.sh. Germanic, Albanian dheLithuanian, dhe që nuk shfaqet në ndonjë dialekt tjetër jugor të njohur deri më tani. [nevojitet citimi] The Greek Aphrodite appears in the form Aprodita (dat. sing., fem.). Përdorimi i dyfishtë i consonants which has been already pointed out in the Messapian inscriptions has been very acutely connected by Deecke with the tradition that the same practice was introduced at Rome by the poet Ennius who came from the Messapian town Rudiae (Festus, p. 293 M). Emrat e përveçëm në mbishkrime tregojnë sistemin e rregullt italik të emrave xhentile, të paraprirë nga një paraemer personal; dhe se disa mbishkrime tregojnë tiparin interesant i cili shfaqet në Tables of Heraclea të një kreshte apo steme, siç është një trekëndësh ose një spirancë, e veçantë për familje të veçanta. E njëjta gjë rishfaqet në IovilaeCapua dhe Cumae.

Fjale mesape[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Messapian lexical item Proposed cognates
Bréntion (nga mesapishtja bréndon, bréntion) (Brindisi, Italy) suedisht brinde "shqip: dre angl:elk", letonishtja briêdis "deer", lituanishtja briedis, "elk", Old Prussian braydis, "elk"[1], Thracian Brendike [1] (which was a Thracian toponym located just east of Dikaia) Albanian bri, brî (pl. brirë, brinë) "horn; antler" [< late Proto-Albanian *brina < earlier *brena][2]. The Messapian word is glossed early as "deer", then narrowed in meaning to a deer's head (cf. Strabo caput cervi), then possibly by metonymy to its antlers in early Albanian, and by extension any excrescence, thus modern "horn".
Menzana
penkaheh Torp e identifikon kete si nje fjale mesape per numrmin "pese", nga PIE *penkwe-, "pese"

Bibliografia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  • W. Deecke in a series of articles in the Rheinisches Museum, xxxvi. 576 sqq.; xxxvii. 373 sqq. ; xl. 131 sqq.; xlii. 226 sqq.
  • S. Bugge, Bezzenbergers Beiträge, vol. 18.
  • L. Ceci Notizie degli Scavi (1908), p. 86; and one or two others are recorded by Professor Viola, ibid. 1884, p. 128 sqq. and in Giornale degli Scavi di Pompei, vol. 4 (1878), pp. 70 sqq. The place-names of the district are collected by R. S. Conway, The Italic Dialects, p. 31; for the Tarentine-Ionic alphabet see ibid. ii., 461.

For a discussion of the important ethnological question of the origin of the Messapians see:

Stampa:1911

Referime[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ Orel, Vladimir. Albanian Etymological Dictionary. Leiden, Netherlands: Brill, 1998.
  2. ^ Orel, Vladimir. A Concise Historical Grammar of the Albanian Language: Reconstruction of Proto-Albanian. Leiden, Netherlands: Brill, 2000.

Shih edhe[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Lidhje te jashtme[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]