Shko te përmbajtja

Piza

Redakto lidhjet
Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Piza
Pisa
Komunë
Comune di Pisa
Kulla e pjerrët e Pizës
Kulla e pjerrët e Pizës
Flag of Piza
Flamuri
Coat of arms of Piza
Coat of arms
Piza ndodhet në Italia
Piza
Piza
Vendndodhja në Itali
Koordinatat: 43°43′23″N 10°23′47″E / 43.72306°N 10.39639°E / 43.72306; 10.39639
ShtetiItalia
RajoniToskana
ProvincaPiza (PI)
Qeverisja
 • KryetariMichele Conti (Lega)
Sipërfaqja
 • Total
184,86 km2 (7,137 sq mi)
Lartësia
4 m (13 ft)
Popullsia
 (1 janar 2025)[1]
 • Total
89.422
Emërtimi i banorëvepisanë
Zona kohoreUTC+1 (CET)
 • Verë (DST)UTC+2 (CEST)
Kodi postar
56121–56128
Kodi telefonik050
Shenjti mbrojtësShën Ranieri
Dita festive17 qershor
Faqja zyrtarewww.comune.pisa.it

Piza (it. Pisa) është një qytet dhe komunë në Italinë qendrore, në rajonin e Toskanës, kryeqendra e provincës së Pizës. Qyteti shtrihet përgjatë lumit Arno, pranë bregdetit tirren, dhe është një nga qendrat më të rëndësishme historike, universitare dhe kulturore të Italisë qendrore.[2][3]

Gjeografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Piza ndodhet në fushën aluvionale të Arnos, rreth 10 kilometra nga Deti Ligur. Pozita e saj ka pasur rëndësi të madhe historike për zhvillimin urban, tregtar dhe detar të qytetit.[2]

Territori komunal ka një sipërfaqe prej 184,86 km².[1]

Historia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Piza e lashtë u zhvillua si qendër me rëndësi strategjike dhe në epokën romake u bë koloni dhe bazë detare. Gjatë Mesjetës qyteti u afirmua si një nga republikat detare italiane dhe si një qendër e fuqishme tregtare në Mesdhe.[2]

Në vitin 1284 Piza u mund nga Gjenova në betejën e Melorias, ndërsa në vitin 1406 kaloi nën sundimin e Firences. Megjithatë, qyteti ruajti rëndësinë e vet kulturore dhe universitare edhe në epokat pasuese.[2]

Demografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Piza kishte 89.422 banorë më 1 janar 2025.[1]

Qyteti mbetet një nga qendrat urbane më të rëndësishme të Toskanës, me një profil të fortë universitar dhe shkencor.[1][3]

Ekonomia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Ekonomia e Pizës mbështetet kryesisht në shërbimet, turizmin, arsimin e lartë, kërkimin shkencor dhe transportin ajror.[2][3]

Roli i aeroportit dhe i funksioneve universitare e bën qytetin një nga nyjat më të rëndësishme të Toskanës për lëvizjen e njerëzve, studimin dhe aktivitetet e lidhura me inovacionin.[4]

Monumentet dhe kultura

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Piza është e njohur në mbarë botën për kompleksin monumental të Piazza del Duomo, i njohur edhe si Piazza dei Miracoli, pjesë e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s.[5]

Në këtë hapësirë ndodhen Kulla e pjerrët e Pizës, katedralja, baptisteri dhe Camposanto monumentale, që përbëjnë grupin më të famshëm artistik e arkitekturor të qytetit.[2][6]

Qyteti ruan edhe monumente e institucione të tjera me rëndësi të madhe kulturore, si Palazzo Blu, i vendosur në zemër të qendrës historike, dhe Museo delle Navi Antiche, i cili ekspozon anije të epokës romake dhe gjetje arkeologjike të lidhura me historinë detare të Pizës.[7][8]

Arsimi dhe kërkimi shkencor

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Piza është një nga qendrat universitare më të rëndësishme të Italisë. Universiteti i Pizës u themelua zyrtarisht në vitin 1343 dhe ka rrënjë edhe më të hershme në jetën intelektuale të qytetit.[3]

Në qytet ndodhet edhe Scuola Normale Superiore di Pisa, e themeluar në vitin 1810, si edhe Scuola Superiore Sant'Anna, e krijuar në vitin 1987.[9][10]

Një vend i veçantë në historinë shkencore të qytetit zë edhe Orto e Museo Botanico, i themeluar në vitin 1543 dhe i konsideruar orti botanik universitar më i vjetër në botë.[11]

Transporti

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Piza është një nyjë e rëndësishme e transportit në Toskanë. Stacioni hekurudhor Pisa Centrale ka 16 binarë për shërbimin e udhëtarëve.[12]

Qyteti shërbehet nga Aeroporto Galileo Galilei, i cili në vitin 2025 arriti gati 6 milionë pasagjerë, duke regjistruar rezultatin më të lartë në historinë e tij.[4]

Lidhja ndërmjet aeroportit dhe stacionit qendror realizohet nga sistemi People Mover.[13]

Sporti

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sporti zë një vend të rëndësishëm në jetën qytetare të Pizës. Komuna promovon veprimtarinë sportive përmes menaxhimit të impianteve sportive dhe të hapësirave publike të dedikuara.[14]

Klubi më i njohur i qytetit është Pisa Sporting Club, i themeluar në vitin 1909. Skuadra luan ndeshjet e saj në Arena Garibaldi – Stadio Romeo Anconetani, i njohur sot edhe si Cetilar Arena.[15][16]

Feja dhe traditat qytetare

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Shenjti mbrojtës i qytetit është Shën Ranieri, dhe festa e tij kremtohet më 17 qershor.[17]

Ndër traditat më të rëndësishme qytetare janë Luminara di San Ranieri, që zhvillohet në mbrëmjen e 16 qershorit, Palio di San Ranieri, që zhvillohet mbi Arno më 17 qershor, dhe Gioco del Ponte, një manifestim historik që zhvillohet në qendër të qytetit.[18][19][20]

Shih edhe

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. 1 2 3 4 "Comune di Pisa (PI) - CAP, dati, popolazione e amministrazione" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 10 prill 2026.
  2. 1 2 3 4 5 6 "Pisa" (në anglisht). Encyclopaedia Britannica. Marrë më 10 prill 2026.
  3. 1 2 3 4 "Storia dell'Università" (në italisht). Università di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
  4. 1 2 "Traffic growth of 8.4% in 2025. New record of 9.8 million passengers" (PDF) (në anglisht). Toscana Aeroporti. Marrë më 10 prill 2026.
  5. ↑ "Piazza del Duomo, Pisa" (në anglisht). UNESCO World Heritage Centre. Marrë më 10 prill 2026.
  6. ↑ "Piazza del Duomo" (në italisht). Comune di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
  7. ↑ "Palazzo blu" (në italisht). Comune di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
  8. ↑ "Museo delle Navi Antiche" (në italisht). Ministero della Cultura. Marrë më 10 prill 2026.
  9. ↑ "La fondazione e il periodo napoleonico" (në italisht). Scuola Normale Superiore. Marrë më 10 prill 2026.
  10. ↑ "Le origini della Scuola Sant'Anna" (në italisht). Scuola Superiore Sant'Anna. Marrë më 10 prill 2026.
  11. ↑ "Orto e Museo Botanico" (në italisht). Università di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
  12. ↑ "Pisa Centrale" (në italisht). Rete Ferroviaria Italiana. Marrë më 10 prill 2026.
  13. ↑ "People Mover - linea metropolitana di superficie di collegamento tra l'Aeroporto Galilei, i parcheggi scambiatori di Pisa-sud e la Stazione Ferroviaria Centrale" (në italisht). Comune di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
  14. ↑ "Sport" (në italisht). Comune di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
  15. ↑ "Storia" (në italisht). Pisa Sporting Club. Marrë më 10 prill 2026.
  16. ↑ "Cetilar Arena" (në italisht). Pisa Sporting Club. Marrë më 10 prill 2026.
  17. ↑ "Giugno Pisano 2025" (në italisht). Comune di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
  18. ↑ "Luminara di S. Ranieri" (në italisht). Comune di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
  19. ↑ "Palio di San Ranieri, martedì 17 sfida sull'Arno tra i quartieri della città" (në italisht). Comune di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
  20. ↑ "Gioco del ponte" (në italisht). Comune di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Piza&oldid=2945097"