Shko te përmbajtja

Toskana

Redakto lidhjet
Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Toskana
Toscana
Rajon
Regione Toscana
Flag of Toskana
Flamuri
Coat of arms of Toskana
Coat of arms
Vendndodhja e Toskanës në Itali
Vendndodhja e Toskanës në Itali
Location of Toskana
ShtetiItalia
KryeqendraFirence
Qeverisja
 • PresidentiEugenio Giani (PD)
Sipërfaqja
 • Total
22.985,01 km2 (887,456 sq mi)
Popullsia
 (1 janar 2025)[1]
 • Total
3.657.716
 • Dendësia159,13/km2 (41,210/sq mi)
Ndarja administrative9 provinca dhe 1 qytet metropolitan
Numri i komunave273
Faqja zyrtarewww.regione.toscana.it

Toskana (italisht: Toscana) është një rajon në Italinë qendrore, me kryeqendër Firencen. Ajo shtrihet përgjatë Detit Tirren dhe Detit Ligur në perëndim dhe përfshin një territor të gjerë kodrinor e malor, ndërmjet Apenineve dhe bregdetit. Toskana është një nga rajonet më të njohura të Italisë për trashëgiminë artistike, peizazhin, verërat dhe rolin e saj në historinë e Rilindjes italiane.[2][3]

Gjeografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Toskana ndodhet në pjesën perëndimore të Italisë qendrore. Rajoni shtrihet përgjatë deteve Tirren dhe Ligur dhe kufizohet në veri e verilindje nga Apeninet toskano-emiliane dhe nga Alpet Apuane. Peizazhi i tij karakteristik përbëhet nga kodra të buta, lugina të brendshme, male dhe fusha bregdetare si Maremma.[2]

Në territorin rajonal ndodhen edhe zona natyrore dhe peizazhore shumë të njohura, si Val d'Orcia, Chianti, Maremma, Monte Amiata dhe arkipelagu toskan.[4]

Historia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Emri i Toskanës lidhet me etruskët, popullsi që u vendos në këtë territor rreth mijëvjeçarit të parë p.e.s. Më vonë zona u përfshi në botën romake me emrin Tuscia.[2]

Në Mesjetë Toskana kaloi nën longobardët dhe më pas nën frankët. Pas vdekjes së Matildës së Kanossës, qytetet e rajonit afirmuan gradualisht autonominë e tyre. Për disa shekuj epërsia kaloi fillimisht te Piza dhe më pas te Firence, ndërsa Toskana u bë një nga qendrat më të rëndësishme të kulturës së Rilindjes.[2]

Pas ardhjes në pushtet të Medicive në Firence në vitin 1434, Toskana u shndërrua gradualisht në një principatë dhe më pas në Dukatin e Madh të Toskanës. Në vitet 1860–1861 ajo u bashkua me shtetin italian të unifikuar.[2]

Ndarja administrative

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sipas të dhënave statistikore dhe administrative më të fundit, territori i Toskanës përfshin 273 komuna, 9 provinca dhe qytetin metropolitan të Firences.[5]

Njësitë kryesore administrative janë:

Stema Emri shqiptar Emri italian Lloji Kryeqendra
Provinca e Arecos Provincia di Arezzo Provincë Areco
Qyteti metropolitan i Firences Città metropolitana di Firenze Qytet metropolitan Firence
Provinca e Grossetos Provincia di Grosseto Provincë Grosseto
Provinca e Livornos Provincia di Livorno Provincë Livorno
Provinca e Lukës Provincia di Lucca Provincë Luka
Provinca e Massa-Kararës Provincia di Massa-Carrara Provincë Massa dhe Karara
Provinca e Pizës Provincia di Pisa Provincë Piza
Provinca e Pistoias Provincia di Pistoia Provincë Pistoia
Provinca e Pratos Provincia di Prato Provincë Prato
Provinca e Sienës Provincia di Siena Provincë Siena

[6]

Demografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Më 1 janar 2025 Toskana kishte 3.657.716 banorë. Dendësia mesatare e popullsisë ishte 159,13 banorë për km².[1]

Profili demografik i rajonit karakterizohet nga një rrjet i dendur qytetesh të mesme dhe të vogla, me një rol të spikatur të Firences si qendra më e rëndësishme urbane, administrative dhe kulturore.[1][5]

Ekonomia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Toskana është një nga rajonet më të zhvilluara ekonomikisht të Italisë qendrore. Sipas Britannica, ajo është edhe një nga rajonet më të begata bujqësore të vendit, e njohur sidomos për drithërat, ullinjtë, vajin e ullirit dhe verërat, veçanërisht ato të zonës së Chiantit.[2]

Turizmi zë një vend qendror në ekonominë rajonale. Sipas Rajonit të Toskanës, gjatë vitit 2024 u regjistruan rreth 15 milionë ardhje dhe 46 milionë net-qëndrime turistike, me një rritje të fortë të agroturizmit dhe me peshë të madhe të turizmit ndërkombëtar.[7]

Rajoni njihet gjithashtu për prodhimin e mermerit të Karara, për artizanatin, për industrinë e modës dhe për lidhjen e fortë ndërmjet bujqësisë cilësore, gastronomisë dhe turizmit.[2]

Monumentet dhe kultura

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Toskana ka një trashëgimi kulturore me rëndësi botërore. Sipas faqes zyrtare turistike të rajonit, UNESCO njeh në territorin toskan 16 elemente të trashëgimisë botërore, duke përfshirë 7 vende kulturore, 3 rezervate biosfere, 2 gjeoparke, 2 site transnacionale, 1 qytet krijues dhe 1 element jomaterial.[8]

Ndër vendet më të njohura të trashëgimisë kulturore në Toskana janë Qendra Historike e Firences, Piazza dei Miracoli në Pizë, qendrat historike të San Gimignanos, Sienas dhe Pienzas, Val d'Orcia, si edhe Vilat dhe kopshtet Medici në Toskanë.[8]

Rajoni ka pasur një rol vendimtar edhe në formimin e kulturës italiane. Toskano-fiorentinishtja u bë baza historike e italishtes standarde falë prestigjit letrar të Dantes, Petrarkës dhe Bokaços, si edhe rolit kulturor të Firences në epokën e humanizmit dhe të Rilindjes.[3]

Arsimi dhe kërkimi shkencor

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Toskana është një nga qendrat më të rëndësishme universitare të Italisë. Në rajon ndodhen universitete me traditë të gjatë si Universiteti i Firences, me origjinë nga viti 1321, Universiteti i Pizës, i themeluar zyrtarisht në vitin 1343, dhe Universiteti i Sienës, i zhvilluar si institucion i rëndësishëm universitar qysh në shekullin XIV.[9][10][11]

Ky rrjet universitar e forcon profilin e Toskanës si rajon i arsimit të lartë, kërkimit shkencor dhe i jetës kulturore.[9][10][11]

Transporti

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Toskana ka një sistem të zhvilluar transporti rrugor, hekurudhor, ajror dhe detar. Rajoni ofron informacione të integruara për lëvizjen me tren, autobus, avion dhe traget përmes platformës së vet Muoversi in Toscana.[12]

Sistemi aeroportual toskan përfshin kryesisht aeroportet e Firences dhe Pizës. Sipas Toscana Aeroporti, në vitin 2025 sistemi aeroportual rajonal arriti një rekord prej 9,8 milionë pasagjerësh, me rreth 3,8 milionë në aeroportin e Firences dhe gati 6 milionë në atë të Pizës.[13]

Në sistemin portual të rajonit spikasin sidomos portet e Livornos dhe Piombinos, me rëndësi të madhe për trafikun detar, tregtinë dhe lidhjet me ishujt e arkipelagut toskan dhe me Mesdheun perëndimor.[14][15]

Sporti

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sporti ka një rol të rëndësishëm në jetën publike të Toskanës. Rajoni mban një portal të posaçëm kushtuar sportit, etikës sportive, sportit pa barriera dhe financimit të impianteve sportive.[16]

Ndër ngjarjet sportive dhe traditat më të njohura spikat Calcio Storico Fiorentino, i zhvilluar në Firence në muajin qershor, si dhe veprimtaria motoristike e Mugello Circuit, pistë e famshme botërore që pret rregullisht Çmimin e Madh të Italisë në MotoGP.[17][18]

Shih edhe

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. 1 2 3 "Regione Toscana - Guida ai comuni e alle province" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 10 prill 2026.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 "Tuscany" (në anglisht). Encyclopaedia Britannica. Marrë më 10 prill 2026.
  3. 1 2 "Italiano standard" (në italisht). Treccani. Marrë më 10 prill 2026.
  4. ↑ "Where is Tuscany?" (në anglisht). Visit Tuscany. Marrë më 10 prill 2026.
  5. 1 2 "BesT Toscana 2023 - sintesi" (PDF) (në italisht). ISTAT. Marrë më 10 prill 2026.
  6. ↑ "Where is Tuscany?" (në anglisht). Visit Tuscany. Marrë më 10 prill 2026.
  7. ↑ "Flussi del turismo in Toscana nel 2024: tra stabilità e nuove tendenze" (në italisht). Regione Toscana. Marrë më 10 prill 2026.
  8. 1 2 "Tuscany, World Heritage Site" (në anglisht). Visit Tuscany. Marrë më 10 prill 2026.
  9. 1 2 "Storia e profilo dell'Ateneo" (në italisht). Università degli Studi di Firenze. Marrë më 10 prill 2026.
  10. 1 2 "Storia dell'Università" (në italisht). Università di Pisa. Marrë më 10 prill 2026.
  11. 1 2 "Storia dell'Ateneo" (në italisht). Università degli Studi di Siena. Marrë më 10 prill 2026.
  12. ↑ "Muoversi in Toscana" (në italisht). Regione Toscana. Marrë më 10 prill 2026.
  13. ↑ "Traffic growth of 8.4% in 2025. New record of 9.8 million passengers" (PDF) (në anglisht). Toscana Aeroporti. Marrë më 10 prill 2026.
  14. ↑ "Porto di Livorno" (në italisht). Autorità di Sistema Portuale del Mar Tirreno Settentrionale. Marrë më 10 prill 2026.
  15. ↑ "Porto di Piombino" (në italisht). Autorità di Sistema Portuale del Mar Tirreno Settentrionale. Marrë më 10 prill 2026.
  16. ↑ "La Toscana dello sport" (në italisht). Regione Toscana. Marrë më 10 prill 2026.
  17. ↑ "Top 25 historical events in Tuscany" (në anglisht). Visit Tuscany. Marrë më 10 prill 2026.
  18. ↑ "Mugello Circuit" (në anglisht). Visit Tuscany. Marrë më 10 prill 2026.

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Toskana&oldid=2942924"