Shko te përmbajtja

Kalabria

Redakto lidhjet
Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Kalabria
Calabria
Rajon
Regione Calabria
Flag of Kalabria
Flamuri
Coat of arms of Kalabria
Coat of arms
Vendndodhja e Kalabrisë në Itali
Vendndodhja e Kalabrisë në Itali
Location of Kalabria
ShtetiItalia
KryeqendraKatanxaro
Qeverisja
 • PresidentiRoberto Occhiuto (Forza Italia)
Sipërfaqja
 • Total
15.212,65 km2 (587,364 sq mi)
Popullsia
 (1 janar 2025)[1]
 • Total
1.834.646
 • Dendësia120,60/km2 (31,200/sq mi)
Ndarja administrative4 provinca dhe 1 qytet metropolitan
Numri i komunave404
Faqja zyrtarewww.regione.calabria.it

Kalabria (italisht: Calabria) është një rajon në jug të Italisë, me kryeqendër Katanxaron. Rajoni zë skajin jugor të gadishullit italian, kufizohet në veri me Bazilikatan, laget nga Deti Tirren në perëndim dhe nga Deti Jon në lindje, ndërsa ndahet nga Siçilia me anë të Ngushtica e Mesinës.[1][2][3]

Kalabria është një nga rajonet më karakteristike të Italisë jugore, si për pozitën e saj gjeografike, ashtu edhe për peizazhin e larmishëm, që përfshin male, pllaja, brigje të gjata dhe qendra historike me rëndësi të madhe kulturore. Që nga viti 2021 president i rajonit është Roberto Occhiuto, i rizgjedhur në vitin 2025.[4]

Gjeografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Kalabria ka një territor kryesisht malor dhe kodrinor. Rajoni përshkohet nga vargje të rëndësishme si Pollino, Sila, Serre Calabresi dhe Aspromonte, ndërsa ultësirat janë të kufizuara kryesisht në zonat bregdetare dhe në disa lugina të mëdha lumore.[2][3]

Territori kalabrez karakterizohet nga një kontrast i fortë midis brendësisë malore dhe brigjeve detare. Në anën tirrene gjenden shumë gjire, plazhe dhe promontore shkëmbore, ndërsa bregdeti jonik është në përgjithësi më i hapur dhe më i rrafshët. Kjo larmi gjeografike është një nga elementet më të dukshme të identitetit rajonal.[3]

Kalabria ka gjithashtu një sistem të rëndësishëm zonash të mbrojtura. Në territorin e saj ndodhen Parku Kombëtar i Pollinos, Parku Kombëtar i Silës, Parku Kombëtar i Aspromontes, Parku Natyror Rajonal i Serrave dhe disa rezerva e parqe detare rajonale.[5]

Historia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Kalabria ka një histori shumë të lashtë dhe të ndërlikuar. Në antikitet territori i saj ishte pjesë e Magna Graecias dhe priti koloni greke me rëndësi të madhe, që ushtruan ndikim të thellë në zhvillimin kulturor të Italisë jugore. Më pas rajoni u përfshi në botën romake dhe, në epoka të ndryshme, kaloi nën ndikimin bizantin, norman, angevin, aragonez dhe spanjoll.[2][3]

Pozita e saj në skajin jugor të gadishullit e ka bërë Kalabrinë një tokë kalimi, kufiri dhe takimi kulturor. Kjo ka lënë gjurmë të thella në gjuhë, tradita, organizim të vendbanimeve dhe trashëgimi monumentale. Edhe në epokën moderne rajoni ka ruajtur një profil të fortë historik e kulturor, të lidhur si me qendrat bregdetare, ashtu edhe me fshatrat e brendshëm malorë.[2]

Ndarja administrative

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sipas të dhënave më të fundit, Kalabria përfshin 404 komuna, 4 provinca dhe qytetin metropolitan të Rexho Kalabrisë.[6]

Stema Emri shqiptar Emri italian Lloji Kryeqendra Komuna
Provinca e Katanxaros Provincia di Catanzaro Provinca Katanxaro 80
Provinca e Kozencës Provincia di Cosenza Provinca Kozenca 150
Provinca e Krotones Provincia di Crotone Provinca Krotone 27
Qyteti metropolitan i Rexho Kalabrisë Città metropolitana di Reggio Calabria Qytet metropolitan Rrexho Kalabria 97
Provinca e Vibo Valentias Provincia di Vibo Valentia Provinca Vibo Valentia 50

Demografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Me 1.834.646 banorë më 1 janar 2025, Kalabria është një nga rajonet me dendësi mesatare të ulët në krahasim me shumë rajone të tjera italiane. Qendrat më të mëdha urbane janë Rrexho Kalabria, Katanxaro, Kozenca, Lamezia Terme dhe Krotone.[1][7]

Shpërndarja e popullsisë është e kushtëzuar fort nga morfologjia e rajonit. Zonat bregdetare dhe disa qendra të mëdha urbane janë më të dendura, ndërsa brendësia malore paraqet popullim më të rrallë dhe një prirje historike ndaj emigracionit. Kjo është një nga karakteristikat më të qëndrueshme të strukturës demografike kalabreze.[3][2]

Ekonomia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Ekonomia e Kalabrisë mbështetet në një kombinim të bujqësisë, shërbimeve, turizmit, tregtisë dhe disa zonave industriale. Bujqësia ka ende një rol të rëndësishëm, veçanërisht në prodhimin e agrumeve, ullinjve, vajit të ullirit, verës dhe produkteve të tjera tipike të Mesdheut.[2][3]

Turizmi ka një peshë të veçantë në ekonominë rajonale, falë vijës së gjatë bregdetare, peizazhit natyror dhe qendrave historike. Zonat e Tropeas, bregdetit tirren dhe atij jonik, si edhe hapësirat malore të Silës dhe Aspromontes, përbëjnë disa nga polët kryesorë të tërheqjes turistike. Rajoni ka investuar gjithashtu në promovimin e territorit, të trashëgimisë kulturore dhe të ngjarjeve sportive e kulturore.[8][9]

Monumentet dhe kultura

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Kalabria ka një trashëgimi historike dhe artistike shumë të pasur. Një nga simbolet më të njohura të rajonit janë Bronzet e Riaçes, të lidhura fort me identitetin kulturor të Kalabrisë dhe me promovimin kombëtar e ndërkombëtar të rajonit.[10]

Rajoni ruan gjithashtu një rrjet të gjerë muzejesh, parqesh arkeologjike, qendrash historike, kështjellash, kishash dhe vendbanimesh me vlerë të madhe kulturore. Në veçanti, faqet rajonale mbi trashëgiminë kulturore theksojnë rëndësinë e monumenteve bizantine, arkitekturave ushtarake, kishave historike, muzeve dhe parqeve arkeologjike të shpërndara në të gjithë territorin kalabrez.[11][12]

Arbereshët

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Një vend të veçantë në këtë mozaik kulturor zë prania e arbëreshëve, të vendosur në rajon ndërmjet shekujve XV dhe XVI pas migrimeve nga hapësira shqiptare dhe ballkanike. Në këto bashkësi janë ruajtur në shkallë të ndryshme gjuha arbëreshe, kujtesa historike e prejardhjes, kostumet tradicionale, repertorët muzikorë, poezia gojore, zakonet festive dhe, në një pjesë të mirë të tyre, edhe trashëgimia fetare e ritit bizantin. Në dokumentet rajonale kalabreze komuniteti arbëresh përshkruhet si pakica gjuhësore më e madhe e rajonit, ndërsa territori i vendbanimeve të tij identifikohet shpesh me emrin Arbëria.[13][14][15][16]

Komunat arbëreshe të njohura zyrtarisht në Kalabri janë:

Arsimi dhe kërkimi shkencor

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Kalabria ka një sistem universitar të përqendruar në disa qendra kryesore. Institucionet më të rëndësishme janë Universiteti i Kalabrisë në zonën e Kozencës, Universiteti Magna Graecia në Katanxaro dhe Università Mediterranea di Reggio Calabria në Rexho Kalabria.[18][19][20]

Rëndësia e arsimit të lartë dhe e kërkimit është theksuar edhe në politikat rajonale, të cilat përfshijnë sektorë të posaçëm për arsimin, universitetin dhe kërkimin shkencor.[21]

Transporti

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Pozita e Kalabrisë në skajin jugor të gadishullit italian i jep transportit një rëndësi të veçantë. Rajoni është i lidhur me pjesën tjetër të Italisë nëpërmjet rrjeteve rrugore, hekurudhore, portuale dhe ajrore, megjithëse morfologjia e vështirë e territorit ka ndikuar historikisht në zhvillimin e infrastrukturës.[3][2]

Sipas faqes zyrtare rajonale, Kalabria ka tre aeroporte civile të hapura për trafikun tregtar kombëtar dhe ndërkombëtar: Aeroporti i Lamezia Termes, Aeroporti i Rrexho Kalabrias dhe Aeroporti i Krotones.[22]

Sporti

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sporti zë një vend të rëndësishëm në jetën publike dhe turistike të Kalabrisë. Politikat rajonale përfshijnë mbështetje për veprimtarinë sportive, impiantet sportive dhe ngjarjet kombëtare e ndërkombëtare të zhvilluara në territor.[23]

Rajoni është gjithashtu shumë i përshtatshëm për sportet në natyrë, falë brigjeve të gjata, maleve dhe parqeve natyrore. Aktivitetet detare, ecjet malore, çiklizmi dhe turizmi aktiv kanë fituar peshë gjithnjë e më të madhe në ofertën territoriale kalabreze.[24][9]

Shih edhe

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. 1 2 3 "Regione Calabria - Guida ai comuni e alle province" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 "Calabria". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 "Calabria". Encyclopaedia Britannica (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  4. ↑ "Il Presidente". Regione Calabria (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  5. ↑ "Aree protette". Regione Calabria (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.[lidhje e vdekur]
  6. ↑ "Le province della Calabria per numero di comuni" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.
  7. ↑ "Comuni della Calabria per popolazione residente" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.
  8. ↑ "Turismo e identità territoriale". Regione Calabria (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  9. 1 2 "Avviso pubblico per la concessione di contributi per manifestazioni sportive annualità 2025". Calabria Europa (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  10. ↑ "Bronzi, la Regione Calabria vuole festeggiare in grande i 50 anni dal ritrovamento". Regione Calabria (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  11. ↑ "Beni culturali della Calabria". Regione Calabria (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  12. ↑ "Musei della Calabria". Regione Calabria (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  13. ↑ "Strategia di intervento dei Beni Culturali della Calabria" (PDF). Regione Calabria (në italisht). Marrë më 2026-04-14.
  14. ↑ "albanese, comunità". Treccani (në italisht). Marrë më 2026-04-14.
  15. ↑ "La minoranza linguistica italo-albanese (arbëreshe)". Treccani (në italisht). Marrë më 2026-04-14.
  16. ↑ "Eparchia di Lungro". Conferenza Episcopale Italiana (në italisht). Marrë më 2026-04-14.
  17. ↑ "Allegato 1 - Comuni delimitati" (PDF). Presidenza del Consiglio dei Ministri (në italisht). Marrë më 2026-04-14.
  18. ↑ "Unical". Università della Calabria (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  19. ↑ "Ateneo". Università Magna Graecia di Catanzaro (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  20. ↑ "Home Page". Università degli Studi Mediterranea di Reggio Calabria (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  21. ↑ "Dipartimento Istruzione, Formazione e Pari Opportunità". Regione Calabria (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  22. ↑ "Rete Aeroportuale". Regione Calabria (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.[lidhje e vdekur]
  23. ↑ "Alta Formazione, Università, Ricerca Scientifica - Politiche giovanili e sport". Regione Calabria (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  24. ↑ "Tappa n. 2: Parco Nazionale della Sila". Regione Calabria (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalabria&oldid=2979142"