Shko te përmbajtja

Molize

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Ridrejtuar nga Molise)
Molize
Molise
Rajon
Regione Molise
Flag of Molize
Flamuri
Coat of arms of Molize
Coat of arms
Vendndodhja e Molizes në Itali
Vendndodhja e Molizes në Itali
Location of Molize
ShtetiItalia
KryeqendraKampobaso
Qeverisja
 • PresidentiFrancesco Roberti (Forza Italia)
Sipërfaqja
 • Total
4.459,80 km2 (172,190 sq mi)
Popullsia
 (1 janar 2025)[1]
 • Total
287.814
 • Dendësia64,54/km2 (16,720/sq mi)
Ndarja administrative2 provinca
Numri i komunave136
Faqja zyrtarewww.regione.molise.it

Molize (italisht: Molise) është një rajon në Italinë jugore, me kryeqendër Kampobason. Rajoni kufizohet me Abrucon në veri, me Puljan në lindje, me Kampanjën në jugperëndim dhe me Lacion në perëndim; në verilindje laget nga Deti Adriatik. Me 287.814 banorë më 1 janar 2025, ai është rajoni i dytë më pak i populluar i Italisë pas Luginës së Aostës.[1][2][3]

Që nga 6 korriku 2023 president i rajonit është Francesco Roberti.[4][5]

Gjeografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Molize ka një territor kryesisht kodrinor dhe malor, që zbret nga Apeninet drejt një brezi të shkurtër bregdetar adriatik. Rajoni përfshin pjesë të Apeninit Abrucez dhe të atij Kampan, me sisteme si Mainarde dhe Matese, ndërsa drejt lindjes relievi ulet në kodra dhe ultësira që hapen drejt detit.[2][3][6]

Peizazhi natyror i rajonit karakterizohet nga lugina, pyje, kullota, zona malore dhe një bregdet i shkurtër, por i rëndësishëm për jetën turistike të rajonit. Burimet zyrtare rajonale përmendin gjithashtu disa zona të mbrojtura, ndër të cilat pjesë të Parkut Kombëtar të Abruzzos, Lacios dhe Molizes, si edhe rezerva dhe oaze natyrore të tjera.[7][8]

Historia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Historia e Molizes është e lidhur ngushtë me atë të popullsive samnite dhe me botën romake. Në antikitet territori përfshinte qendra të rëndësishme si Aesernia, Bovianum, Larinum, Terventum, Venafrum dhe zona e sotme e Pietrabbondantes. Vetë emri Molise shfaqet vetëm në Mesjetë, i lidhur me një konté normane.[9]

Për shumë kohë Molize ishte i lidhur administrativisht me Abrucon. Vetëm në vitin 1963 u nda administrativisht prej tij dhe u bë rajon më vete. Kjo e bën Molizen rajonin më të ri të Italisë në kuptimin institucional modern.[2][3]

Ndarja administrative

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sipas të dhënave më të fundit, Molize përfshin 136 komuna dhe 2 provinca.[1]

Stema Emri shqiptar Emri italian Lloji Kryeqendra Komuna
Provinca e Kampobasos Provincia di Campobasso Provinca Kampobaso 84
Provinca e Izernias Provincia di Isernia Provinca Izernia 52

Demografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Me 287.814 banorë më 1 janar 2025, Molize është një nga rajonet më pak të populluara të Italisë. Popullsia është e shpërndarë në një rrjet të dendur qendrash të vogla dhe të mesme, pa një metropol të madh dominues. Qyteti më i madh është Kampobaso, i ndjekur nga Termoli, Izernia dhe Venafro.[1]

Dendësia e ulët e popullsisë pasqyron karakterin kryesisht kodrinor e malor të territorit. Shumë komuna të vogla të brendshme kanë pësuar rënie demografike dhe emigrim, ndërsa zonat e bregdetit dhe disa qendra të ulëta ruajnë një dinamizëm më të madh.[3][2]

Ekonomia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Ekonomia e Molizes mbështetet në bujqësi, blegtori, përpunim ushqimor, disa veprimtari industriale të lehta, shërbime dhe turizëm. Krahasuar me rajone të tjera italiane, zhvillimi industrial është më i kufizuar, ndërsa pesha e sektorëve të lidhur me territorin dhe me burimet natyrore mbetet e rëndësishme.[3][2]

Në peizazhin ekonomik rajonal kanë rëndësi edhe traditat agro-ushqimore, zanatet dhe ekonomia e ngadaltë e lidhur me borxhet historike, shtigjet, zonat malore dhe bregdetin. Burimet turistike rajonale theksojnë si elemente karakterizuese natyrën, historinë, gastronominë, bregdetin, zonat malore dhe itineraret e transhumancës.[10][11]

Monumentet dhe kultura

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Molize ruan një trashëgimi kulturore të pasur dhe relativisht pak të urbanizuar, në të cilën bashkëjetojnë dëshmi samnite, romake, mesjetare dhe moderne. Ndër vendet më të njohura spikasin qyteti romak i Saepinum-Altilia, shenjtërorja italike e Pietrabbondantes, si edhe abbazia e San Vincenzo al Volturno, një nga monumentet më të rëndësishme të Mesjetës së hershme në Italinë qendrore-jugore.[12][13][14]

Një element veçanërisht i rëndësishëm i kulturës molizane është transhumanca, e lidhur me rrjetin historik të tratturi-ve. Kjo praktikë baritore sezonale është njohur nga UNESCO si pjesë e trashëgimisë kulturore jomateriale të njerëzimit. Në territorin molizan ajo përbën një nga simbolet më të forta të lidhjes ndërmjet peizazhit, jetesës tradicionale dhe kujtesës historike.[15][16]

Nga pikëpamja gjuhësore dhe etnografike, Molize ka edhe pakica historike të njohura, veçanërisht komunitetin slavomolisan me origjinë kroate në tre komuna të provincës së Campobassos: Acquaviva Collecroce, Montemitro dhe San Felice del Molise.[17][18]

Arsimi dhe kërkimi shkencor

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Institucioni kryesor i arsimit të lartë në rajon është Università degli Studi del Molise, e themeluar në vitin 1982. Universiteti ka kampusin kryesor në Campobasso dhe struktura edhe në Termoli dhe Pesche.[19][20][21]

Edhe pse përmasat e tij janë më të kufizuara se në rajonet e mëdha italiane, sistemi universitar molizan ka rëndësi të madhe për jetën kulturore dhe akademike të rajonit, sidomos në fushat juridike, ekonomike, bujqësore, mjedisore, mjekësore dhe humane.[22]

Transporti

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Transporti në Molize kushtëzohet fort nga morfologjia e brendshme kodrinore e malore dhe nga prania e një bregdeti të shkurtër në Adriatik. Lidhjet kryesore zhvillohen përgjatë boshtit rrugor dhe hekurudhor, sidomos në drejtim të Campobassos, Isernias dhe Termolit.[2][3]

Një rol të veçantë ka Termoli, i cili përfaqëson nyjën kryesore detare të rajonit. Burimet turistike zyrtare e paraqesin qytetin si pikënisje të rëndësishme për lëvizjen në Adriatik dhe për lidhjet me Ishujt Tremiti.[23][24]

Sporti

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sporti në Molize lidhet ngushtë me peizazhin natyror dhe me turizmin aktiv. Rajoni ofron mundësi për trekking, ecje, ekskursione, sporte dimërore dhe aktivitete në natyrë, sidomos në zonat malore dhe pyjore.[25][26]

Dy nga qendrat më të njohura sportive të rajonit janë Campitello Matese, i njohur për pistat e skive alpine, dhe Capracotta, e njohur veçanërisht për ski-fondin dhe klimën e saj malore. Këto zona janë ndër pikat kryesore të sportit dimëror dhe të turizmit malor në Molize.[27][28]

Shih edhe

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. 1 2 3 4 "Regione Molise - Guida ai comuni e alle province" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.
  2. 1 2 3 4 5 6 "Molise". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  3. 1 2 3 4 5 6 "Molise". Encyclopaedia Britannica (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  4. ↑ "Regione Molise - Home". Regione Molise (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.[lidhje e vdekur]
  5. ↑ "Albo dei Presidenti della Giunta". Consiglio Regionale del Molise (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.[lidhje e vdekur]
  6. ↑ "Molise". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  7. ↑ "Aree protette regionali". Regione Molise (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.[lidhje e vdekur]
  8. ↑ "Lasciati ispirare dal Molise". Visit Molise (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  9. ↑ "Molise". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  10. ↑ "Lasciati ispirare dal Molise". Visit Molise (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  11. ↑ "Tratturi del Molise". Visit Molise (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  12. ↑ "Sepino". Visit Molise (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  13. ↑ "Santuario Italico di Pietrabbondante". Visit Molise (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  14. ↑ "Abbazia di San Vincenzo al Volturno". Visit Molise (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  15. ↑ "Transhumance, the seasonal droving of livestock along migratory routes in the Mediterranean and in the Alps". UNESCO Intangible Cultural Heritage (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  16. ↑ "I Tratturi del Molise, tra storia, tradizioni, natura, cultura ed arte". Visit Molise (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  17. ↑ "serbocroata, comunita". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  18. ↑ "Le minoranze linguistiche". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  19. ↑ "UNIMOL - Università degli Studi del Molise". Università degli Studi del Molise (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  20. ↑ "University of Molise". University of Molise (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  21. ↑ "Departments". University of Molise (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  22. ↑ "University of Molise". University of Molise (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  23. ↑ "Termoli". Visit Molise (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  24. ↑ "INFOPOINT TERMOLI TURISTICA". Visit Molise (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  25. ↑ "A true natural heritage to be experienced all year round". Visit Molise (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  26. ↑ "Lasciati ispirare dal Molise". Visit Molise (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  27. ↑ "Campitello Matese". Visit Molise (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  28. ↑ "Capracotta". Visit Molise (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Molize&oldid=2976601"