Lombardia
Lombardia
Lombardia | |
|---|---|
| Regione Lombardia | |
 Vendndodhja e Lombardisë në Itali | |
 | |
| Shteti | Italia |
| Kryeqendra | Milano |
| Qeverisja | |
| • Presidenti | Attilio Fontana (Lega) |
| Sipërfaqja | |
• Total | 23.862,87 km2 (921,351 sq mi) |
| Popullsia (1 janar 2025)[1] | |
• Total | 10.033.918 |
| • Dendësia | 420,48/km2 (108,900/sq mi) |
| Ndarja administrative | 11 provinca dhe 1 qytet metropolitan |
| Numri i komunave | 1501 |
| Faqja zyrtare | www |
Lombardia (italisht: Lombardia) është një rajon në Italinë veriore, me kryeqendër Milanon. Me mbi 10 milionë banorë, ajo është rajoni më i populluar i Italisë dhe një nga zonat më të rëndësishme ekonomike të vendit dhe të Evropës. Territori i saj shtrihet ndërmjet Alpeve, ultësirës së Pos dhe liqeneve paraalpine, duke përfshirë peizazhe malore, kodrinore dhe fushore.[2][3][4]
Gjeografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Lombardia kufizohet në veri me Zvicrën, në perëndim me Piemontin, në lindje me Veneton dhe Trentino-Tirolin Jugor, ndërsa në jug me Emilja-Romanjan. Ajo ndodhet në zemër të Italisë veriore dhe zë një pozitë strategjike ndërmjet hapësirës mesdhetare dhe Evropës qendrore.[2][3]
Nga pikëpamja morfologjike, rajoni ndahet në tri breza të mëdhenj: zona alpine e paraalpine në veri, brezi kodrinor dhe fusha e gjerë padane në jug. Sipas të dhënave rajonale, rreth 41% e territorit është malor, 12% kodrinor dhe 47% fushor. Në territorin lombard ndodhen edhe disa nga liqenet më të njohura të Italisë, si Garda, Maggiore, Komo, Iseo dhe Lugano, si edhe lumenjtë Ticino, Adda, Oglio dhe Mincio, të gjithë pjesë e pellgut të Pos.[2][5]
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Emri i Lombardisë lidhet me Longobardët, popullsi gjermanike që pushtoi një pjesë të madhe të Italisë në shekullin VI dhe që i dha rajonit emrin e tij historik. Megjithatë, territori i sotëm lombard ishte i banuar edhe më herët nga popullsi kelte dhe më pas u përfshi në botën romake si pjesë e Galies Cisalpine.[3][5]
Gjatë Mesjetës, qytetet lombarde u shndërruan në komuna të fuqishme dhe në qendra të rëndësishme tregtare e politike. Në shekullin XII ato formuan Lidhjen Lombarde, e cila iu kundërvu perandorit Frederiku I Barbarosa. Më vonë, në rajon u afirmuan dinasti si Visconti dhe Sforza në Milano dhe Gonzaga në Mantova. Pas fazave spanjolle dhe austriake, Lombardia iu bashkua shtetit italian të unifikuar në shekullin XIX.[3]
Ndarja administrative
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Sipas të dhënave statistikore dhe administrative më të fundit, territori i Lombardisë përfshin 1.501 komuna, 11 provinca dhe qytetin metropolitan të Milanos.[6]
Njësitë kryesore administrative janë:
| Stema | Emri shqiptar | Emri italian | Lloji | Kryeqendra |
|---|---|---|---|---|
 |
Provinca e Bergamos | Provincia di Bergamo | Provincë | Bergamo |
 |
Provinca e Breshas | Provincia di Brescia | Provincë | Bresha |
 |
Provinca e Komos | Provincia di Como | Provincë | Komo |
 |
Provinca e Kremonës | Provincia di Cremona | Provincë | Kremona |
 |
Provinca e Lekos | Provincia di Lecco | Provincë | Lecco |
 |
Provinca e Lodit | Provincia di Lodi | Provincë | Lodi |
 |
Provinca e Mantovës | Provincia di Mantova | Provincë | Mantova |
 |
Qyteti metropolitan i Milanos | Città metropolitana di Milano | Qytet metropolitan | Milano |
 |
Provinca e Monxës e Brianxës | Provincia di Monza e della Brianza | Provincë | Monza |
 |
Provinca e Pavias | Provincia di Pavia | Provincë | Pavia |
 |
Provinca e Sondrios | Provincia di Sondrio | Provincë | Sondrio |
 |
Provinca e Varezes | Provincia di Varese | Provincë | Varese |
Demografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Lombardia është rajoni më i populluar i Italisë. Në vitin 2024 popullsia e saj arriti në 10.035.481 banorë. Popullsia është e përqendruar sidomos në zonën metropolitane të Milanos, në ultësirën e sipërme dhe në brezin kodrinor-verior, ku janë përqendruar edhe pjesa më e madhe e aktiviteteve industriale dhe të shërbimeve.[4][5]
Sipas të dhënave të censit të përhershëm, në fund të vitit 2023 Lombardia kishte 10.012.054 banorë dhe 1.203.138 rezidentë të huaj, të barabartë me 12,0% të popullsisë rajonale.[7]
Ekonomia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Lombardia është ekonomia kryesore rajonale e Italisë. Në vitin 2023 ajo gjeneroi 480,6 miliardë euro prodhim të brendshëm bruto, rreth një të pestën e PBB-së italiane. Në të njëjtin vit eksportet lombarde arritën në 163,6 miliardë euro dhe rajoni përfaqësonte mbi një të katërtën e vlerës së shtuar industriale të vendit.[8]
Rajoni ka një ekonomi shumë të larmishme, ku bashkëjetojnë industria mekanike, metalurgjia, kimia, farmaceutika, moda, dizajni, financa, tregtia dhe shërbimet e avancuara. Milano është qendra kryesore ekonomike, financiare dhe e shërbimeve, ndërsa qytete si Brescia, Bergamo, Monza, Varese, Como, Pavia, Cremona dhe Mantova kanë tradita të forta industriale dhe prodhuese. Edhe bujqësia mbetet e rëndësishme në ultësirën e ujitur të Pos, sidomos për orizin, misrin, foragjeret, blegtorinë dhe industrinë agro-ushqimore.[5][3]
Monumentet dhe kultura
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Lombardia ka një trashëgimi kulturore dhe artistike shumë të pasur. Rajoni numëron 10 site të UNESCO-s, më shumë se çdo rajon tjetër italian. Midis tyre bëjnë pjesë arti rupestër i Val Camonica, kisha e Santa Maria delle Grazie me Darkën e Fundit të Leonardo da Vincit në Milano, Crespi d'Adda, Mantova dhe Sabbioneta, Monte San Giorgio dhe kompleksi i Longobardëve në Itali në Castelseprio-Torba.[9][10]
Rajoni ka luajtur gjithashtu një rol të madh në historinë e artit, të muzikës dhe të kulturës italiane. Milano është një nga kryeqendrat kulturore më të rëndësishme të vendit, ndërsa qytete si Mantova, Cremona, Bergamo, Brescia, Monza, Como dhe Pavia kanë trashëgimi të pasur historike, arkitekturore dhe muzeale.[5][3]
Arsimi dhe kërkimi shkencor
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Lombardia është një nga qendrat kryesore italiane të arsimit të lartë dhe të kërkimit shkencor. Sistemi universitar lombard përfshin 13 universitete, më shumë se 120 rezidenca universitare dhe dhjetëra qendra kërkimore, me një përqendrim veçanërisht të fortë në Milano dhe Pavia.[11][12]
Ndër institucionet më të njohura të rajonit janë Politekniku i Milanos, Universiteti i Milanos, Universiteti Bocconi, Universiteti i Pavias, Università Milano-Bicocca, si edhe universitetet e Bergamos, Brescias dhe Insubrias. Lombardia ka gjithashtu një rrjet të rëndësishëm spitalesh kërkimore dhe institucionesh inovative në shkallë kombëtare.[11]
Transporti
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Lombardia ka një nga rrjetet më të zhvilluara të transportit në Itali. Milano është nyja kryesore hekurudhore e Italisë veriore dhe rajoni lidhet me pjesën tjetër të vendit dhe me Evropën qendrore nëpërmjet një sistemi të dendur hekurudhash, autostradash dhe superstradash.[3]
Sistemi aeroportual lombard është ndër më të rëndësishmit në Itali. Aeroportet kryesore janë Milano Malpensa, Milano Linate, Orio al Serio dhe Montichiari.[13]
Sporti
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Sporti ka një vend të rëndësishëm në jetën publike të Lombardisë. Rajoni është veçanërisht i njohur për futbollin, me klube si AC Milan, Inter dhe Atalanta, si edhe për automobilizmin, falë Autodromit të Monzës, ku zhvillohet tradicionalisht Çmimi i Madh i Italisë në Formula 1.[14]
Rajoni është gjithashtu shumë i rëndësishëm për sportet dimërore, sidomos në Alta Valtellina, Bormio, Livigno, Santa Caterina Valfurva, Valmalenco dhe Ponte di Legno-Tonale. Këto zona janë ndër qendrat kryesore italiane për skitë dhe garat ndërkombëtare në malësi.[15]
Shih edhe
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- ↑ "Regione Lombardia - Guida ai comuni e alle province" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.
- 1 2 3 "Territorio e popolazione". Regione Lombardia (në italisht). Marrë më 2026-04-14.
- 1 2 3 4 5 6 7 "Lombardy". Encyclopaedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2026-04-14.
- 1 2 "TERRITORIO" (PDF). Istat (në italisht). Marrë më 2026-04-14.
- 1 2 3 4 5 "Lombardia". Treccani (në italisht). Marrë më 2026-04-14.
- ↑ "Le province della Lombardia" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.
- ↑ "Il Censimento permanente della popolazione in Lombardia. Anno 2023" (PDF). Istat (në italisht). Marrë më 2026-04-14.
- ↑ "Lombardia prima economia italiana. Da sola sarebbe il decimo paese dell'Ue". Lombardia Speciale (në italisht). Marrë më 2026-04-14.
- ↑ "Il Patrimonio Unesco della Lombardia". Regione Lombardia (në italisht). Marrë më 2026-04-14.
- ↑ "Siti Unesco". Regione Lombardia (në italisht). Marrë më 2026-04-14.
- 1 2 "University system". Regione Lombardia (në anglisht). Marrë më 2026-04-14.
- ↑ "Università, Istituzioni di Alta Formazione Artistica, Musicale e Coreutica e Scuole Superiori per mediatori linguistici in Lombardia". Regione Lombardia (në italisht). Marrë më 2026-04-14.
- ↑ "In aereo". Lombardia Facile (në italisht). Marrë më 2026-04-14.
- ↑ "Sport". Regione Lombardia (në italisht). Marrë më 2026-04-14.
- ↑ "Neve in Lombardia, guida ai comprensori sciistici". Regione Lombardia (në italisht). Marrë më 2026-04-14.
Lidhje të jashtme
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit] Abruco •  Bazilikata •  Emilja-Romanja •  Friuli-Venecia Xhulia •  Kalabria •  Kampania •  Lacio •  Liguria •  Lombardia •  Lugina e Aostës •  Marke •  Molise •  Piemonti •  Pulia •  Sardenja •  Siçilia •  Toskana •  Trentino-Tiroli Jugor •  Umbria •  Veneto |