Justiniani I
Nga Wikipedia, Enciklopedia e Lirë
Justiniani (lat.: Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus, gr.: Ιουστινιανός;) zakonisht i njohur si Justiniani I, apo (në Kishën Ortodokse) Shën Justiniani i Madh, lindi në Tauresium, të Ilirisë rreth viteve 482/483 dhe vdiq me 13 nëntor apo 14 nëntor, 565 në Konstantinopël. Ishte perandor i Bizantit nga viti 527 gjer në vdekjen e tij, dhe anëtari i dytë i dinastisë justiniane, pas xhaxhit të tij Justinit I.
Tabela e përmbajtjeve |
[redakto] Jeta
Justiniani u lind ne Petrus Sabbatius te Tauresium ne provincen atehere romake te Dardanise ne vitin 483 eres sone.[4] His Latin-speaking peasant family is believed to have been of Thraco-Roman or Illyro-Roman origins.[5][6][7][8] The cognomen Iustinianus which he took later is indicative of adoption by his uncle Justin.[9] During his reign, he founded Justiniana Prima not far from his birthplace.[10][11][12] His mother was Vigilantia, the sister of Justin. Justin, who was in the imperial guard (the Excubitors) before he became emperor,[13] adopted Justinian, brought him to Constantinople, and ensured the boy's education.[13] As a result, Justinian was well educated in jurisprudence, theology and Roman history.[13] Justinian served for some time with the Excubitors but the details of his early career are unknown.[13]
When Emperor Anastasius died in 518, Justin was proclaimed the new emperor, with significant help from Justinian.[13] During Justin's reign (518-527), Justinian was the emperor's close confidant. Justinian showed much ambition, and it has been thought that he was functioning as virtual regent long before Justin made him associate emperor on 1 April 527, although there is no conclusive evidence for this.[14] As Justin became senile near the end of his reign, Justinian became the de facto ruler.[13] Justinian was appointed consul in 521, and later commander of the army of the east.[13][15] Upon Justin I's death on 1 August 527, Justinian became the sole sovereign.[13]
The Barberini Ivory, which is thought to portray either Justinian or Anastasius I.As a ruler, Justinian showed great energy. He was known as "the Emperor who never sleeps" on account of his work habits. Nevertheless, he seems to have been amenable and easy to approach.[16] Justinian's family came from a lowly and provincial background, and therefore he had no power base in the traditional aristocracy of Constantinople. Instead, he surrounded himself with men and women of extraordinary talent, whom he selected not on the basis of aristocratic origin, but on the basis of merit. Around 525 he married in Constantinople Theodora, who was by profession a courtesan about 20 years his junior. Justinian would have, in earlier times, been unable to marry her because of her class, but his uncle Emperor Justin I had passed a law allowing intermarriage between social classes.[17] Theodora would become very influential in the politics of the Empire, and later emperors would follow Justinian's precedent in marrying outside the aristocratic class. The marriage caused a scandal, but Theodora would prove to be very intelligent, "street smart", a good judge of character and Justinian's greatest supporter. Other talented individuals included Tribonian, his legal adviser; Peter the Patrician, the diplomat and longtime head of the palace bureaucracy; his finance ministers John the Cappadocian and Peter Barsymes, who managed to collect taxes more efficiently than any before, thereby funding Justinian's wars; and finally, his prodigiously talented general Belisarius.
Justinian's rule was not universally popular; early in his reign he almost lost his throne during the Nika riots, and a conspiracy against the emperor's life by dissatisfied businessmen was discovered as late as 562.[18]
Justinian was struck by the plague in the early 540s, but recovered. Theodora died, perhaps of cancer, in 548, at a relatively young age, and Justinian outlived her by almost twenty years. Justinian, who had always had a keen interest in theological matters and actively participated in debates on Christian doctrine,[19] became even more devoted to religion during the later years of his life. When he died, on the night of November 13-14 of the year 565, he left no children. He was succeeded by Justin II, the son of his sister Vigilantia, who was married to Sophia, the niece of Empress Theodora. Justinian's body was entombed in a specially built mausoleum in the Church of the Holy Apostles.
[redakto] Bizanti në kohën e Justinianit I
Gjatë kohës së sundimit të Justinianit, perandoria bizantine arrin kulmin e lulëzimit në të gjitha lëmenjtë e jetës dhe jo vetëm në kulturë si ishte e joshur më parë dhe pas Justinianit. Nga pikëpamja ushtarake, Afrika dhe Italia u rimëkëmben dhe pushteti i perandorisë ishte më i fortë se kurrë më parë. Në anën tjetër arkitektura po lulëzonte dhe nga kjo kohë kanë mbetur shembujt më të mirë si p.sh.: Haja Sofia në Konstantinopol (Stamboll). Historianët siç ishin Prokopiusi dhe Agatia punonin me të madhe sipas traditës së Herodotit e Thukididit. Gjatë kësaj kohe u krijua edhe Kodeksi i Justinianit (529) i cili u institualizua dhe hyri në fuqi rreth viteve 533. Të gjitha këto vepra janë pika të begatisë bizantine e që janë krijuar në kohën e Justinianit.
Për të zhvilluar perandorinë në pjesët tjera, Justiniani i dha një çmim të lartë në vitin 532 Shahut pers Kusros I. Mirëpo përbrenda kishte trazira siç ishin kryengritja e Nikesë që shpërtheu në janar të 532 në Konstantinopol. Pas disa çrregullimeve politike, Belisari hyri në Hipodrome me ushtri dhe e shuajti revoltën e "të gjelbërve" dhe "të kaltërve". Më këtë rast u shkaktua një gjakderdhje dhe qyteti pësoi dëmtime të rënda, mirëpo në anën tjetër kjo i hapi rrugën Justinianit për zbatimin e programit të tij. Kështu ai vetëm disa ditë pas revoltës filloi punimet për ndërtimin e kishës së re në vend të kishës së dëmtuar rëndë të Haja Sofies.
Në vitin 533 Justiniani ndërmori disa ekspedita të udhëhequra nga Belisari kundër mbretit vandal në Afrikë. Armata që kishte vënë ai në dispozicion Belisarit përbëhej përpos 10.000 këmbësorëve edhe nga më se 5.000 kalorës dhe 3.000 barbarë që merreshin si federatë. Me fitoret e korrura kundër Gelimerit i cili në fakt kishte mbajtur një pjesë të ushtrisë dhe një pjesë e kishte dorëzuar nën komandën e të vëllait Tata, në ishullin e Sardineve, Belisari ja arriti të pushtonte Karagen për një kohë të shkurtër.
Pas kësaj fitoreje Belisari u kthye së bashku me robërit e zënë në Konstatinopol ku Justiniani i la të vendoste për sundimin në Afrikë.
Sulmimin e gotëve të jugut, Justiani e bëri me zbarkimin në Itali në vitin 535. Ushtria e udhëhequr nga Belisari nuk hasi në ndonjë qëndresë deri në Palermo dhe më 31 dhjetor hyri në Sirakuzë. Në pjesën tjetër të kohës ai përparoi përpara me ushtrinë e vet deri në Napol ku ishin garnizonet e gotëve të cilët i theu . Në dhjetorin pasues Belisarin e gjemë me ushtri të nguluar në Romë duke u përgatitur për kundërsulmin e gotëve të jugut. Pas një viti rrethimi të Romës me ndihmat e marra nga Justiniani, Belisari vazhdoi marshimin e tij drejt Ravenës me të njëjtën ushtri. Kështu në maj të vitit 540 bizantinët hyjnë në Ravenë. Justiani që kishte për qëllim zbatimin e planit të tij, pranoi një mbretëri të Gotëve të jugut në pjesën veriore të Italisë ashtu që të siguronte këtë pjesë të perandorisë dhe të qëronte hesapet me perandorinë persiane në jug të kufinjve.
Më 540, Khusroi u hodh me ushtri në Antioki dhe e pushtoi. Në vitin 541 Justiniani e dërgon Belisarin në vijën e frontit, mirëpo Khusroi ishte përqendruar në Lazaricë ku Lazi, një prirës armen kishte krijuar një lidhje të fuqishme. Luftërat bizantino-perse në këtë kohë vazhduan deri më 561 kur u bë një marrëveshje. Pjesa lindore e Detit Zi i takonte perandorisë.
Prapë Justiani vendosi që të dërgonte Belisarin në pjesën perëndimore dhe e rimori Romën në dhjetor të 546, mirëpo menjëherë pasi repartet e Belisarit hynë në Romë ai mori urdhër nga Justiniani që të ndërmerrte një ekspeditë kundër rebelëve në Siçili.
Më 550 Justiani emëron si prijës të ekspeditës më të madhe në Itali kushëririn e vet Germanusin i cili gjen vdekjen aty nga një sëmundje. Në vend të tij Justiniani vë Narsin i cili po ashtu ishte një udhëheqës i aftë me një karrierë ushtarake të ndritshme. Ky ia arrin që të mundë Gotët në vitin 552.
Justiniani vdiq më 565. Ai i kishte dhuruar perandorisë bizantine çastet më të shkëlqyeshme në historinë e saj. Gjatë kohës së tij perandoria shtrihej nga Armenia deri në brigjet e Spanjës e nga Danubi deri në Afrikë. Detin Mesdhe e shëndrroi në "Liqen Bizantin". Vdekja e tij i hapi rrugën perandorit që mbante emrin e tij Justiniani II.
[redakto] Politika fetare
[redakto] Veprimtaria ndërtuese, arti, arsimi dhe letërsia
diqka e njoher e sidomos shkenca e toeologjis por merreshin edhe me shkenca te tjera si histori ,gjeografi,mjeksi.zhvillim te madh njohen edhe artet ,posaqarisht arkiktektura
[redakto] Ekonomia dhe administrimi
[redakto] Shiko edhe
[redakto] Lidhje të jashtme
