Kanguri

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search

Kanguri
Vargu kohor: Mioceni i hershëm - tani
Kangaroo and joey03.jpg
Kanguri gri lindor
Klasifikimi shkencor
Mbretëria:
Filumi:
Klasa:
Infraklasa:
Rendi:
Nënrendi:
Familja:
Gray, 1821

Kanguri është një marsupial nga familja Macropodidae (macropods, do të thotë "këmbë të mëdha"). Në përgjithsi ky term përdoret për të përshkruar llojet më të madhe nga kjo familje, kanguri i kuq, si dhe kanguri antilopine, kanguri gri lindor dhe kanguri gri perëndimor. Kangurët janë indigjen në kontinentin e Australisë dhe Guinea e Re. Qeveria australiane vlerëson se 34.3 milion kangurë jetuan brenda zonave tregtare të Australisë në vitin 2011, nga 25.1 milion një vit më parë.[1]

Kangurët kanë këmbë të mëdha, të fuqishme prapa, këmbë të mëdha të adaptuara për kërcim, një bisht të gjatë muskulor për ekuilibër dhe një kokë të vogël. Ashtu si shumica e marsupialëve, kangurët femra kanë një qese të quajtur marsupium në të cilën joeys (kanguri i vogël) përfundon zhvillimin e paslindjes.

Kangurët e mëdhenj janë përshtatur shumë më mirë sesa makropodët më të vegjël për pastrimin e tokave për bujqësinë baritore dhe ndryshimet e habitateve të sjella në peizazhin australian nga njerëzit. Shumë prej specieve më të vogla janë të rralla dhe të rrezikuara, ndërsa kangurët janë relativisht të shumtë.

Kanguri është një simbol i Australisë, shfaqet në stemën australiane[2] dhe në disa nga monedhat e saj,[3] dhe përdoret si një logo për disa nga organizatat më të njohura australiane, të tilla si Qantas, dhe si rrumbullakët e Forcat Ajrore Mbretërore Australiane. Kanguri është i rëndësishëm si për kulturën australiane ashtu edhe për imazhin kombëtar, dhe si pasojë ka referenca të shumta për kulturën popullore.

Kangurët e egër qëllohen për mish, lëkurë dhe për të mbrojtur tokën e kullotjes. Edhe pse e diskutueshme, mishi i kangurit ka perceptuar përfitime shëndetësore për konsum njerëzor krahasuar me mishin tradicional për shkak të nivelit të ulët të yndyrës në kangurit.

Terminologjia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Fjala kangur rrjedh nga fjala Guugu Yimithirr gangurru, duke iu referuar një kanguri gri lindor. Emri u regjistrua për herë të parë si "kanguru" më 12 korrik 1770 në një hyrje në ditarin e Sir Joseph Banks; në vendin modern, Cooktown, në brigjet e lumit Endeavour, ku HMS Endeavour nën komandën e togerit James Cook u plazmua për gati shtatë javë për të riparuar dëmet e pësuara në Gumën e Madh Pengesë.[4] Cook fillimisht iu referua kangurëve në hyrjen e tij në ditar të 4 gushtit. Guugu Yimithirr është gjuha e njerëzve të zonës. Një mit i zakonshëm në lidhje me emrin anglisht të kangurit është se ajo ishte një frazë Guugu Yimithirr për "Unë nuk e di" ose "Unë nuk e kuptoj".[5] Sipas kësaj legjende, kapiteni James Cook dhe natyralist Sir Joseph Banks po zbulonin zonen per kanguret. Ata kërkuan një lokal afër se si quheshin krijesat. Lokale u përgjigj "kangur", të thotë: "Unë nuk e di/kuptoj", nga i cili doli në jetë emri i krijesës. Antropologu Walter Roth po përpiqej të korrigjonte këtë legjendë që në vitin 1898, por pak kush e mbajti shënim deri në vitin 1972 kur gjuhëtari John B. Haviland në hulumtimin e tij me njerëzit Guugu Yimithirr ishte në gjendje të konfirmonte plotësisht etimologjinë e duhur. Kanguret meshkuj quhen bucks, boomers, jacks, ose pleq, femra janë jills, dhe të rinjte janë joeys.

Taksonomia dhe përshkrimi[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Një kangur gri perëndimor duke ngrënë gjethe

Ka katër lloje kanguresh të cilet janë:

  • Kanguri i kuq (Osphranter rufus) është marsupial më i madh i mbijetuar kudo në botë. Pushton qendrën e thatë dhe gjysmë të thatë të vendit. Dendësitë më të larta të popullsisë së kangurit të kuq ndodhin në kullotat e Uellsit të Ri Jugor perëndimor. Kangurët e kuq zakonisht gabohen si speciet më të bollshme të kangurit, por hijet lindore në të vërtetë kanë një popullsi më të madhe. Një mashkull i madh mund të jetë 2 metra i gjatë dhe peshon 90 kg.[6]
  • Kanguri gri lindor (Macropus giganteus) është më pak i njohur se i kuqi (jashtë Australisë), por më shpesh i parë, pasi diapazoni i tij mbulon pjesën lindore të vendit pjellore. Diapazoni i kangurit gri lindor shtrihet nga maja e Gadishullit Cape York në Queensland veriore deri në Viktoria, si dhe zonat e Australisë Juglindore dhe Tasmanisë. Dendësia e popullsisë së kangurëve gri lindorë zakonisht arrin kulmin afër 100 për km2 në habitate të përshtatshme të pyjeve të hapura. Popullsia është më e kufizuar në zonat e pastrimit të tokës, të tilla si toka bujqësore, ku habitatet e pyjeve dhe ultësirave janë të kufizuara në madhësi ose bollëk.
  • Kanguri gri perëndimor (Macropus fuliginosus) është pak më i vogël përsëri, rreth 54 kg për një mashkull të madh. Ajo është gjetur në pjesën jugore të Australisë Perëndimore, Australinë e Jugut pranë bregdetit dhe pellgun Murray–Darling. Dendësitë më të larta të popullsisë ndodhin në rrethin perëndimor Riverina të Uellsit të Ri Jugor dhe në zonat perëndimore të Rrafshit Nullarbor në Australinë Perëndimore. Popullsia mund të ketë rënë, veçanërisht në zonat bujqësore. Speciet kanë një tolerancë të lartë ndaj toksinës bimore fluoroacetate natriumi, e cila tregon një origjinë të mundshme nga rajoni jugperëndimor i Australisë.
  • Kanguri antilopin (Osphranter antilopinus) është, në thelb, ekuivalenti më verior i kangurëve gri lindorë dhe atij perëndimorë, por në sjellje dhe habitat është më e ngjashme me kangurët e kuq, gri lindorë dhe gri perëndimorë. Ashtu si ata, është një krijesë e fushave me bar dhe pyje, dhe e pasura. Emri i tij vjen nga gëzofi i saj, i cili është i ngjashëm për nga ngjyra dhe cilësi me atë të antilopave. Karakteristikisht, hundët e meshkujve fryhen pas vrimave të hundës. Kjo rrit pasazhet e hundës dhe i lejon ata të lëshojnë më shumë nxehtësi në klimat e nxehta dhe të lagështa.

Referime[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ "Kangaroo population estimates" (në anglisht). Government of Australia: Department of the Environment. Marrë më 27 tetor 2014.
  2. ^ "Commonwealth Coat of Arms". Department of the Prime Minister and Cabinet (në anglisht). Australian Government. 22 qershor 2016. Marrë më 29 prill 2020.
  3. ^ "One Dollar". Royal Australian Mint (në anglisht). Australian Government. 8 janar 2016. Marrë më 29 prill 2020.
  4. ^ Bruce Moore, The Vocabulary of Australian English, Australian National Dictionary Centre, Australian National University
  5. ^ "Believe it or nuts. (Columns/Posted 11/09/99)" (në anglisht). Word Detective. Marrë më 18 qershor 2011.
  6. ^ "Red Kangaroo". NAT GEO Wild (në anglisht). National Geographic Society. 11 nëntor 2010. Marrë më 2 tetor 2011.