Katundi (Itali)

Katundi Greci Katundi
Flag of Katundi Flamuri Official seal of Katundi Stema
Koordinatat: 41°15′10″N 15°10′12″E
Shteti	Italia
Rajoni	Kampania
Provinca	Avelino
Qeverisja
• Kryetar i Bashkisë	Nicola Norcia
Sipërfaqja
• Total	30.58 km2 (11.81 sq mi)
Lartësia	821 m (2,694 ft)
Popullsia  (2010)
• Total	772
Emërtimi i banorëve	grecez/e
Prefiksi lokal	0825
Faqja zyrtare	http://www.comune.greci.av.it

Greci (Katundi në arbërisht) është një komunë italiane e provincës së Avelinos në Kampania.

Fshati dallohet për traditat e lashta identitare arbëreshe, unike në të gjithë rajonin dhe të mbrojtura me ligj. Greci ka ruajtur gjatë shekujve gjuhën e lashtë arbëreshe bashkë me kulturën, veshjet dhe traditat e origjinës.

Gjeografia fizike

Pamje nga mali Cervo; në plan të parë pylli Ripitella me një cep të liqenit natyror Luza Aquafets, i dëshmuar që nga shekulli XV.

Greci ndodhet në 821 m mbi nivelin e detit, mbi një lartësi me pozicion dominues mbi luginën e Cervaros. Territori komunal, më verior i provincës, përbëhet nga fusha, kullota dhe pyje.

Dy pyjet në lokalitetet Porcino dhe Ripitella (përkatësisht rreth 80 dhe 40 hektarë) kanë specie interesante bimësh (kryesisht gjethegjerë me mbizotërim lisash) dhe kafshësh, si lepuri, shqemza dhe dhelpra.

E ndryshme është përbërja floristike e pyjeve në lokalitetet Serrone dhe Mali Cervo, secili rreth 20 hektarë, të përbërë kryesisht nga halorë.

Hidrografia

Me karakter tipik përrenjsh, lumi Cervaro fshin territorin komunal, duke mbledhur ujërat e shumë përrenjve të tjerë.

I veçantë është liqeni natyror Luza Aquafets, që shtrihet në rreth 3 500 m². Ekzistenca e "liqenit të Grecit" dëshmohet historikisht që nga viti 1466.

Klima

Stacioni meteorologjik i Ariano Irpino-s, i vendosur në afërsi dhe në lartësi të ngjashme, shërben si pikë referimi për Grecin. Klima është e llojit të butë e freskët, me vera të buta e mjaft të thata dhe dimra mjaft të ftohtë, me reshje mesatare dhe borë ndonjëherë të bollshme.

Origjina e emrit

Rrjedh nga latinishtja Graeci, domethënë "grekë", në referim ndaj popullsisë greko-bizantine nga e cila e ka origjinën fshati, i dëshmuar që në 1039. Banorët me etni shqiptare, të ardhur më pas në shekullin XV, përdorin në vend të kësaj toponimin Katundi, që në gjuhën shqipe do të thotë pikërisht "fshati, vendbanimi".

Historia

Origjinat bizantine

Në vendin ku ngrihet Greci kishin qenë bizantinët. Në 535, perandori i Kostandinopojës Justiniani I, i angazhuar në luftërat kundër gotëve, dërgoi në Itali gjeneralin e vet Belisar, i cili themeloi aty një numër të madh kolonish, ndër to edhe Grecin. I shkatërruar nga saraçenët (908), fshati u rindërtua në 1039 me urdhër të Pandolfit II, princit të Beneventos. Në epokën normane u bë vendbanim i baronit Gerardo, vëllait të kontit të Arianos, dhe baronia përfshinte edhe fshatrat e fortifikuar Savignano dhe Ferrara, të dyja në krahun e kundërt të luginës së Cervaros. Në shekujt që pasuan, territori i Grecit, edhe pse i rritur në shtrirje e rëndësi ushtarake (u bë feud i tre ushtarëve), pësoi shtypjen e baronëve dhe feudalëve lokalë që herë pas here e morën nën kontroll, duke kufizuar zhvillimin e tij ekonomik dhe demografik. Fshati i mëparshëm ra kështu në braktisje, e njëjta gjë ndodhi edhe me Ferrara-n; ky vendbanim i fundit madje u zhduk përgjithmonë. Baronia e Grecit, Savignanos dhe Ferraras përmendet për herë të fundit, si pjesë e provincës së Principato Ultra-s, në janar 1445.

Ardhja e shqiptarëve

Përkundrazi, territori i Grecit në gjysmën e dytë të shekullit XV u prek nga një migrim i madh popullsish shqiptare, të ardhura nga Ballkani jugor, të quajtura arbëreshë, që kishin mbërritur në Itali pas udhëheqësit Skënderbeu. Ky zbarkoi në Itali më 1459 për të ndihmuar mbretin Ferdinando I të Napolit, birin e mikut dhe mbrojtësit të vet Alfonsit të Aragonës, në luftën kundër rivalit Gjon II i Lorenës dhe baronëve të tij aleatë. Trupat e Skënderbeut, bashkuar me ushtrinë e Ferdinandit, kontribuan në mënyrë vendimtare në fitoren e këtij të fundit, veçanërisht në betejën e 18 gushtit 1462, zhvilluar mes Orsaras, Troia-s dhe territorit të lashtë të Terrastrutta-s, pranë Celle San Vito-s. Mbreti, në shenjë mirënjohjeje, u lejoi atyre nga refugjatët shqiptarë të ritit grek që dëshironin, të mbeteshin në Itali dhe të ripopullonin vendin. Ftesa i përgjigjej edhe nevojave praktike: arbëreshët do të mund të mbikëqyrnin vendbanimet frankoprovansale, filo-anzhuine, të Valmaggiore-s fqinje.

Epoka moderne

Në Greci riti bizantin, që megjithatë mbijeton edhe sot në komuna të tjera italo-shqiptare të Italisë jugore, u ndalua, ndonjëherë edhe me akte shumë të dhunshme, nga autoritetet e vendeve fqinje, si civile ashtu edhe fetare, me veprime force si ai i kryer nga kardinali i Beneventos Pietro Francesco Orsini, që më vonë u bë Papa Benedikti XIII. Këto veprime, megjithatë, nuk penguan ruajtjen e identitetit dhe të gjuhës arbëreshe, ende të folur nga banorët. Ndër personalitetet më të shquara spikat Leonardo de Martino (1840–1923), këngëtar i letërsisë shkodrane, misionar apostolik në Shqipëri dhe mësues i gjuhës shqipe, i lindur në Greci nga një familje e shquar arbëreshe.

Simbolet

Stema, pa dekret formal dhënieje, mund të përshkruhet: fushë qielli, me pemë lisi të ngulur në pjesën e poshtme, e shoqëruar nga një shigjetë në diagonale dhe një sëpatë në diagonale të kundërt, gjithçka natyrale, në krye tri yje pesëcepësh të artë, të vendosur në brez. Zbukurime të jashtme si Komunë. Një stemë e lashtë, e dëshmuar në shekullin XVI, kishte në mes një shkronjë G (për Graeci). Flamuri (gonfaloni) është një pëlhurë e ndarë me të bardhë dhe blu.

Monumente dhe vende me interes

Një cep i qendrës historike natën

Me rëndësi historike janë Halivet, edhe Kalivet (="kasolle", në gjuhën arbëreshe), ndërtesa të lashta tipike me mure të thatë, të ripunuara me kalimin e kohës, por që u përkasin valës së parë dhe të dytë migruese nga Shqipëria (shekulli XV–XVI). Ato ndodhen kryesisht në lagjen Breggo (="kodër", në arbërisht).

Arkitektura fetare

• Kisha Amë, kushtuar shenjtorit mbrojtës Shën Bartolomeu Apostulli: arkitektura e saj e thjeshtë e tipit lindor u shndërrua në shekullin XVII, kur u rregullua sipas ritit latin dhe jo më bizantin. E rindërtuar në fund të shekullit XVII në stil romanik dhe me tri nefe, kisha u shenjtërua nga kardinali Vincenzo Maria Orsini, atëherë kryepeshkop i Beneventos. Brenda saj shihen statujat e Shën Marisë së Karosenos dhe të shenjtorit mbrojtës Bartolomeu, si dhe piktura të shekullit XVII, ndërsa pagëzimorja daton nga 1706.

Arkitektura civile

Pallatet historike

• Pallati Lauda (shekulli XVIII), i përkiste familjes Lauda, ardhur në Greci me migrimet arbëreshe.
• Pallati Caccese (shekulli XIX), i përkiste familjes Caccese, me origjinë nga Montecalvo Irpino. Kaçezët, që pretendojnë origjinë normane, patën prona të ndryshme mes Grecit, Montecalvos dhe Gesualdos.
• Pallati De Maio (shekulli XVIII), i përkiste pasardhësve të Michele De Maio-s, guvernator i vendeve fqinje në kohën e dominimit spanjoll.
• Pallati Lusi (shekulli XVI), me oborr të brendshëm, i ripunuar në shekullin XVII, shitur në shekullin XX nga trashëgimtarët Lusi te Komuna e Grecit dhe që atëherë selia e bashkisë. Familja Lusi ka qenë ndër familjet më të rëndësishme të Grecit, e pranishme që në shekullin XIV në Ariano Irpino. Familja ka origjinë greko-shqiptare (Louzis/Λούζης), me gjasë nga ishulli i Korfuzit.

Banesat rurale

Katundi (fshati) Tre Fontane, i ndodhur përgjatë rrugës tratturello Camporeale–Foggia, në 3,5 km nga qendra e banuar, përbën një shembull madhështor të arkitekturës rurale renesantiste.

Vende arkeologjike

Në kodrat e malit Rovitello del vonë një nekropolë e periudhës samnite (shekujt VI–IV p.e.s.), e pasur me pajisje varrimi; në të njëjtën zonë gjenden gjithashtu varre grope të epokës së hekurit. Shumë nga gjetjet janë të ekspozuara në muzeun arkeologjik të Ariano Irpino-s.

Shoqëria

Evolucioni demografik

Numri i banorëve të regjistruar zyrtarisht ndryshoi ndjeshëm përgjatë shekujve: 75 familje në 1595, 136 në 1648, 142 në 1669, 234 familje me 1026 banorë në 1757; 3863 banorë në 1898, 3200 në 1920, 2756 në regjistrimin e 1951-shit dhe vetëm 1186 në 1991.

Etnitë dhe pakicat e huaja

Më 31 dhjetor 2010 rezultonin banorë në territorin e Grecit 15 shtetas të huaj, që përbënin 1,94% të popullsisë komunale, nga 2 etni të ndryshme: Shqipëria 8, Rumania 7.

Gjuhët dhe dialektet

Greci është një komunë dygjuhëshe, ku përveç italishtes flitet shqipja e lashtë, domethënë gjuha arbëreshe. Për shembull, "mirë se vini" thuhet mirë sa edhët, "po" është uaj, "jo" është jo dhe vetë "Greci" quhet Katundi, që do të thotë "fshati".

Popullsia lokale megjithatë kupton edhe të folmet irpine (sidomos dialektin e Arianos) të folura në vendet fqinje. Në të kundërt, banorët e zonave përreth nuk janë në gjendje ta kuptojnë arbërishten. Greci kufizohet gjithashtu (në krahun verior) me një ishull tjetër gjuhësor, atë frankoprovansal të Faeto-s.

Feja

Riti bizantin në Greci u ruajt i paprekur vetëm deri në shekullin XVII, periudha e shtypjes më të madhe nga kleri latin italian, që nuk tolerontë vazhdimësinë e lidhjeve me patriarkun e Kostandinopojës. Nga riti i lashtë origjinal mbeten tradita popullore e Vën Kurorë-s, kënga e Kalimera-s dhe prania e disa ikonave, si ikona bizantine e Shën Nikollës së Mirës me distikë greko-shqiptare. Që nga viti 1997 territori komunal përfshihet në foranian Miscano-Fortore-Cervaro të dioqezës së Ariano Irpino-Lacedonia-s.

Traditat dhe folklori

Valle dhe këngë tradicionale arbëreshe

Riti i martesës

Traditat folklorike shqiptare janë veçanërisht të gjalla gjatë ritit fetar të martesës (martesia) në Greci, dhe zhvillohet kështu: në dalje nga kisha (kisha) nusërit me të ftuarit në kortezh shkojnë në shtëpinë e dhëndrit, ku prindërit e tij u ofrojnë nusërve për të ngrënë një copë bukë dhe për të pirë verë nga një kupë e vetme; kjo menjëherë pas kësaj thyhet, që askush tjetër të mos mund të pijë prej saj, dhe për të treguar pazgjidhshmërinë e lidhjes së sakramentit të martesës. Tradita ka origjinë ortodokse dhe shqiptare.

Funerali

Gjatë funeralit (në lip — në zi) të afërmit më të ngushtë e qajnë të vdekurin dhe me zë të lartë, në gjuhën shqipe (si grekët e lashtë në tragjeditë greke), i deklamojnë meritat dhe virtytet.

Drama e Shën Bartolomeut

Drama e Shën Bartolomeut

Çdo vit, me rastin e festës patronale të 25 gushtit, banorët e Grecit interpretojnë Dramën e shenjtë të Shën Bartolomeut Apostull, një ripunim teatror i martirizimit të shenjtorit. Përfaqësimi e ka rrënjën në mesjetën e vonë, kur drama improvizohej nga aktorë vendas sipas skenareve me frymëzim popullor. Në fund të shekullit XIX, drama u vu në vargje nga abati Luigi Lauda. Ky mori si referim Saul-in e Vittorio Alfieri-t, prej të cilit mori frymëzim për metrikën dhe gjuhën. Botimi i parë i veprës u shtyp më 1881, ndërsa ai i përdorur aktualisht u botua më 1941 në Nju Jork nga emigrantë të fshatit. Vepra, e përbërë nga pesë akte, tregon fillimisht mbërritjen e Shën Bartolomeut në Armeni dhe kthimin në krishterim të mbretit Polimio. Pastaj kapjen e Shenjtit nga vëllai i Polimios, uzurpatori Astiage, që, i nxitur nga priftërinjtë vendas, e dënon Apostullin me martirizim. Së fundi, dyluftimin mes Polimios dhe Astiages, vdekjen e këtij të fundit dhe kthimin përfundimtar në krishterim të mbretërisë.

Kalimera

Kënga e "Kalimera-s" zhvillohet mbrëmjen e së premtes së madhe (E Prëmtja e Madhe) në kishë. Është një këngë që, me motiv midis vajtimit dhe qarjes, rikujton pasionin e Krishtit nga darka e fundit deri te vdekja në kryq në Golgota. Kënga është në gjuhën arbëreshe.

Kultura

Shoqata kulturore "Katundi Zëmbra Jonë"

Interpretimi në gjuhën italiane i Dramës së Shën Bartolomeut, që mbahet në sheshin kryesor të fshatit me rastin e festës patronale të 25 gushtit, përbën një ngjarje fetare dhe kulturore me interes të konsiderueshëm. Organizimin e kujdeset shoqata kulturore "Katundi Zëmbra Jonë".

Muzetë

• PLEAG — Pallati Lusi, Ekspozita Arkeologjike e Grecit
• Muzeu i Vedovato-s
• Mnemoteka

Ekonomia

Bujqësia

Falë pjellorisë dhe shtrirjes së territorit komunal (mbi 30 km²), Greci e bazon ekonominë e vet në sektorin parësor. Të rëndësishme janë sidomos kulturat e drithërave (me prodhim pasues buke, taralësh dhe biskotash) dhe veprimtaritë blegtorale, nga të cilat merren salsiçe dhe prodhime bulmeti, ndër to spikat kaçkavalli tipik. Në lokalitetin Ischia, i favorizuar nga mikroklima e luginës së Cervaros, shtrihen ullishte të gjera të një nënspecieje tipike, produktet e së cilës destinohen për prodhimin e vajit të ullirit ekstra të virgjër DOP "Irpinia — Kodrat e Ufita-s".

Turizmi

Vila komunale mbi lartësinë e Breggo-s, me pozicion dominues mbi luginën e Cervaros

Lugina e Cervaros, e përshkuar nga rruga shtetërore 90 e Puljes dhe e pasur me gjelbërim e ujëra, përbën një burim të rëndësishëm natyror, bashkë me liqenin natyror Luza Aquafets. Në zonat rurale spikatin disa ferma (masserie) të epokës mesjetare ose renesantiste. E dukshme sidomos ferma e shekullit XVI Tre Fontane, stacion poste në rrugën tratturello Camporeale–Foggia që ndjek gjurmën e via Traiana-s së lashtë. Kjo drejtëz pati rëndësi të madhe gjatë gjithë mesjetës, kur ishte pjesë përbërëse e via Francigena-s; kjo i ka mundësuar komunës të bëhet pjesë e distriktit turistik "Viaticus", që synon të rrisë zhvillimin e turizmit fetar.

Qendra e banuar e Grecit, e ngritur në lartësi 821 m mbi nivelin e detit, është destinacion i turizmit kulturor për studiues e gjuhëtarë që synojnë të studiojnë karakteristikat fonetike, morfologjike dhe sintaksore të shqipes arkaike të folur nga banorët (për shembull, në gjuhën arbëreshe të Grecit fjala "gjuhë" thuhet gjuhë, si në shqipen moderne, ndërsa "mirupafshim" është mirë sa u pamë në Greci, por mirupafshim në shqipen moderne).

Infrastruktura dhe transporti

Sinjalistika në kryqëzimin mes SS 90 dhe rrugës provinciale që të çon në fshat

Rrugët

Komuna ndodhet pothuajse në kryqëzimin mes rrugës shtetërore 90 e Puljes dhe rrugës shtetërore 90 bis, të cilat mundësojnë lidhje të lehta me Avelinon, Foxhian dhe Beneventon (qytete pothuajse në distancë të barabartë, rreth 50 km, nga Greci).

Rruga provinciale që arrin fshatin vazhdon më pas drejt Faeto-s dhe Celle San Vito-s, ku ndodhet një tjetër pakicë e rëndësishme gjuhësore, ajo frankoprovansale e Valmaggiore-s.

Lëvizshmëria

Autolinjat AIR ofrojnë lidhje të përditshme në ditët e punës me Ariano Irpino, në distancë më pak se 20 km.

Administrimi

Informacione të tjera administrative

Komuna është pjesë e Komuniteti malor i Ufita-s.

Bibliografia

• G. Conforti, Appunti di Storia Cronologica di Greci, Napoli, 1922.
• Archeoclub d'Italia (dega e Casalbore-s), kuruar nga Giovanni Orsogna, Progetto itinerari turistici Campania interna – La Valle del Miscano, vëll. 2, f. 225–253, Avellino, 1995.
• Tommaso Vitale, Storia della regia città di Ariano e sua diocesi, Stamperia Salomoni, Roma, 1794.
• AA.VV., kuruar nga Bartolomeo Zoccano, I Dauni-Irpini, f. 123–127, Generoso Procaccini, Napoli, 1990.

Shiko edhe

• Shqiptarët në Itali
• Arbëreshët në Itali
• Gjuha arbëreshe (Itali)
• Komuniteti malor i Ufita-s
• Irpinia – Kodrat e Ufita-s
• Tre Fontane (Greci)

Lidhje të jashtme

• Faqja zyrtare e bashkisë së Grecit
• Jemi.it — portali për arbëreshët