Pjetër Bua

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search


Pjetër Bua 1450, ishte fisnik shqiptar, në Despotatin e Moresë (Peloponezit) dhe një nga figurat më të shquara të Buave (Buatëve)[a)] i cili u bë nxitësi dhe prijësi kryesor i Kryengritjes së Shqiptarëve të Moresë, më 1453-1454. Pas kryengritjes ai u njoh nga Perandoria Osmane si përfaqësuesi zyrtar i shqiptarëve të Moresë. Pjetër Bua sundoi për një periudhë kohore (1450 - 1489).

Jetëshkrimi[redakto | përpunoni burim]

- Kryengritja. Pas rënies së Konstandinopojës dhe vdekjes së perandorit të fundit bizantin Konstandini XI Paleologu, më 29 maj 1453, despotët bizantin të Moresë: vëllezërit Dhimitër II dhe Thoma Paleologu, vasalë të Sulltanit që prej 1447, në konflikt me njëri-tjetrin, përgatiteshin për t’u larguar nga vendi, ndërkohë që rritën së tepërmi taksat fiskale.[1]
30.000 arbëror të frymëzuar nga sukseset e Skënderbeut,[2] shkruan G. Shtadmyler, nën udhëheqjen e burrit të aftë Pjetër Bua, i quajtur Holos (Çala), dhe Teodor Buhali, sundimtar i Leondanisë, arritën besëlidhje midis tyre në More dhe ngritën krye plotësisht kundër despotëve vasalë të Sulltanit. Pjetër Bua i shquar për karakterin e pastër, u tregoi arbërorve rrugën e kryengritjes dhe i udhëhoqi që të bëheshin të pavarur, për t’u mbrojtur nga pushtimi Osman, shkruan D. G. Wright.[1] Në vjeshtë (1453), ata caktuan si despot të tyre, guvernatorin e Manit, Manuel Kantakuzeni i cili përqafoi idenë e uzurpimit të pushtetit dhe themelimin e një Despotati të Pavarur. Me besëlidhjen e Moresë ai ndërroi emrin në Gjin Kantakuzeni dhe e shoqja (Maria) në Kuqe Kantakuzeni, shkruan U. Miler.[1][3] Joan Asan Zakaria pretendent për titullin princ i Akeas, iu bashkua kryengritësve dhe mori kështjellën e Aetosit. Arkondët Pjetër Bua dhe Teodor Buhali u përpoqën të krijojnë mardhënie ushtarake me guvernatorin venedikas të Koron-Modonit. Kjo ndodhi në kohën e dozhit Françesko Foskarit.[4] Pjetër Bua dhe Teodor Buhali u njohën si kryekomandantë të gjithë shqiptarëve të Moresë nga Republika e Venedikut. Pothuaj i tërë territori i Despotatit të Moresë bie në duart e kryengritësve.

- Lufta kundër osmano-romejve. Despotët Dhimitër II në Mistra dhe Thoma Paleologu në Glarenca, thirrën trupat osmane të Turhan Beut të Thesalisë në luftë kundër kryengritësve, i cili mbërriti në krye të ushtrisë më dhjetor (1453). Arbërorët nën udhëheqjen e Pjetër Buas dhe Teodor Buhalit zhvilluan luftime të ashpra kundër forcave të bashkuara osmane-romeje. Më 1454, verbojnë dukën e madh Teodor Buhali dhe vritet komandant Pjetër Buziqi.[5] Më tetor (1454) kryengritja kundër despotëve vasalë të sulltanit për uzurpimin - themelim despotati të pavarur, dështoi. Princi Joan Asan Zakaria ikën në Koron-Modon. Despoti Gjin Kantakuzeni (Sfeteristi - Uzurpuesi), bashkë me të shoqen Kuqe Kantakuzenin u dëbuan nga Morea dhe u vendosën në Republikën e Raguzës, shkruan D. Nikol. Ushtritë osmane-romeje morën disa kala të kryengritësve: Bardhunin, Leondarin, Itonin dhe Aetosin.[1] Sulltan Mehmeti II (Pushtuesi), më 26 dhjetor 1454, me anë të një letre drejtuar arkondëve[b)] premton: … nga zotërimet tuaja, fëmijët tuaj dhe kokat tuaja dhe çdo gjë që ju ka mbetur, unë nuk do të prek asgjë, por unë do t'ju lë paqen, që të jeni më të mirë se më parë…[6] Arkondi Pjetër Bua u njoh nga Sulltani si përfaqësuesi zyrtar i shqiptarëve të Moresë. Despotët Dhimitër II dhe Thoma Paleologu vazhduan sundimin si vasal të sulltanit në More deri më 1458, kur trupat osmane pushtojnë Tarsin dhe Fliundin e Dhoksit dhe gjithë territoret veriore e qendrore të Despotatit të Moresë. Osmanët krijojnë sanxhakun e Moresë me kryeqendër Kordosin (Korintin). Defteri osman i 1458, ndër 198 qendërbanime të regjistruara, 155 i cilëson si qendërbanime shqiptare. [5] Më 1460 sulltan Mehmetit II, shoqëruar nga sanxhakbeu i Moresë, Hamza Zenebishi, pushtojnë kryeqytetin e despotatit Mistran. Ushtritë osmane në vazhdim pushtojnë: Bardhunin e Kladës, Kastricën e Kokës, Gardhiqin e Bakalit, Kalavritën e Doksjës e tj. I tërë territori i ish despotatit të Moresë përfshihet në sanxhakun e Moresë.

- Komandant në Naupli. Më 1463 garnizoni i kështjellës së Nauplit, i përbërë nga bërthama e stratiotëve arbëror, udhëhequr nga komandant Pjetër Bua, i bënë ballë ushtrisë osmane të vezirit të madh Mahmut Pashë Angjeloviçit, në kohën e dozhit Kristofor Moro. Më 1466 fisniku Hamza Bua Shpata kaloi në anën e Venedikut kështjellën e Oksivunit dhe së bashku me 50 familje të tjera rikthehet në fenë e krishterë. [4] Më 1467 osmanët shkatërruan kështjellën e Angjelokastrës. Pjetër Bua, sundoi zona të Moresë deri më 1489. Më 1490 Buat i gjejmë në Librin e Artë të familjeve fisnike në ujdhesën e Korfuzit, asaj kohe nën Republikën e Venedikut.[7] Kryetari i besëlidhjes, nxitësi dhe prijësi kryesor i kryengritjes së shqiptarëve të Moresë, Pjetër Bua (Çala) vdiq para majit 1501.

Mbiemëri Bua, si emër vendbanimi në More vazhdoi deri më 1928, si Buati (Bujati).[8]

Shënime:[redakto | përpunoni burim]

a) të Angjelokastrës dhe Katohisë (Etoli-Akarnani).[9][10]
b) Bua, Diplovataçi, Filantropeni, Franci, Frangopuli, Kabaku, Laskari, Mavropapa, Pagomeni, Rali, Sguromali dhe Sofiani të cilët, ju mbrojtën sulmeve të forcave osmane – romeje, të Dhimitrit, Thomait dhe Turhanit.[6]

Referencat:[redakto | përpunoni burim]

  1. ^ a b c d K. Bozhori, - F. Liço. Kryengritja e shqiptarëve të Peloponezit kundër despotëve Paleologe më 1453-54 (sipas L. Halkokonndilit) në Burime tregimtare Bizantine për Historinë e Shqipërisë, Tiranë 1975, f. 335 – 337
  2. ^ K. Biçoku. Rimëkëmbia e shtetit të Kastriotëve dhe formimi i Besëlidhjes shqiptare të Lezhës, si dhe Fitoret e Besëlidhjes shqiptare nën udhëheqjen e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut, në Historia e Popullit Shqiptar, vol 1 Tiranë 2002, f. 401 – 420
  3. ^ K. Bozhori, - F. Liço. Kryengritja e shqiptarëve të Peloponezit më 1453-54 (sipas Gj. Sfrancit) në Burime tregimtare Bizantine për Historinë e Shqipërisë, Tiranë 1975, f. 359
  4. ^ a b P. Xhufi. Qëndresa antiosmane e shqiptarëve të Moresë në shek. XV, në Historia e Popullit Shqiptar, vol 1 Tiranë 2002, f. 456 – 464
  5. ^ a b P. Xhufi. Mërgimet masive të shqiptarëve gjatë shek. XIV - XV, në Historia e Popullit Shqiptar, vol 1 Tiranë 2002, f. 478 – 480
  6. ^ a b “Contemporary Copy of the Letter of Mehmet II to the Greek Archons 26 December 1454” http://angiolello.net/ARCHONS.pdf.
  7. ^ M.D. Sturdza. Dictionnaire historique et Genealogique des Grandes Familles de Grece d’Albanie et de Constantinople, Paris 1983, f. 234
  8. ^ A. Bellusci. Ricerche e studi tra gli arberori dell'Ellade. Centro ricerche socio-culturali G. Castriota. 1994. f. 41
  9. ^ K.N. Sathas. Ellinika anekdota peri syllechthenta kai ekdidomena kat enkrisi tis Voulis Ellinikis Dapanis. Tomos 1, Athenesi 1867, f. 14
  10. ^ K. Bozhori, - F. Liço. Kronika e Tokove në Burime tregimtare Bizantine për Historinë e Shqipërisë, Tiranë 1975, f. 293