Dritëshkronja në Shqipëri

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko

Shqipëri arti i fotografisë erdh veç 17 vjet mbas lindjes se saj më 1839. Italiani Pietro Marubi, eksportoj traditën evropiane të fotografisë në një nga zonat më të zhvilluara të Shqipërisë të shekullit XIX : Shkodra.

Pjetër (Pietro) Marubi

Një garibaldin në Ballkan[redakto | redakto tekstin burimor]

1856,- datë që varion sipas burimeve nga 1855-1858, Marubi hapi studion e parë fotografike shqiptare, e për këtë arsye mori famë të madhe në gadishull. Sipas një studimi të Kadaresë, mbi baza shkencore, Pietro Marubi i lindur në Piacenza (lexo shqip. Piaçenca) më 1834 ishte një garibaldin dhe kishte kultivuar që në qytetin ku lindi një sër artesh ku mund të cilësohej mjeshtër i madh si në arkitekturë, në pikturë, skulpturë e më vonë hobi i fotografisë iu shndërrua në pasion e profesion. Idetë politike, aktiviteti garibaldist dhe pjesëmarrja në luftën kundër pushtuesit austro-hungarez të kohës kanë qenë, shkaqet kryesore që kanë shtyrë Pietro Marubin të ikë nga vendlindja e tij - mendohet edhe për një bashkëpunim për vrasjen e kryebashkiakut të qytetit t'asokohe. Ndjekjet për këtë, e shtrënguan të ikte nga vendlindja dhe të shkonte në fillim në Korfuz e më pas në Vlorë. Këshilla e konsullit Italian në Vlorë për të shkuar në Shkodër “se atje ka katolikë”, nuk do zinte vend nëse atje nuk do gjente edhe mjedisin kulturor evropian të këtij qyteti që e mirëpriti.

Më ~1856 mbërriti në Shkodër, ku gjeti strehë nga për ndjekësit e tij falë ndikimeve e rrethanave, dhe këtu filloi punën si fotograf. Në të njëjtin vit hapi atelier (frëngjisht, dhomë pune t'artistit) e parë fotografike “Studio Marubi”. Një dhomë e madhe me sipërfaqe 35 m², gjysmë prej muri, gjysmë prej xhami. Ana e djathtë e mureve e edhe çatia ishin të tëra prej xhami (baxhë/-a), me qëllim që drita të hynte edhe të depërtonte natyrshëm. Klishetë e para bardh e zi qenë të formateve 21x27, 26x31 dhe 30x40. Më pas vijnë e ndryshohen dhe fotografi arrin të bëjë klishe thuajse të të gjitha formateve të kohës. Gjithashtu, ai vendoste shpesh brenda atelies edhe bar, degë e trungje pemësh, përherë me lidhje ideore me subjektin që do fotografonte. Në fillim, Marubi përdori procesin kolodium në përgatitjen e negativit. Si sfonde, brenda në studio, mjeshtri ashtu si gjithë kolegët e tij evropianë, përdorte beze të pikturuara të përshtatshme me atë që do fotografohej, si natyra të qeta, peizazhe të natyrës shqiptare, pamje te mjediseve familjare etj. Të mos harrojmë se jemi në një kohë kur Evropa veçse pak vite më parë kishte njohur artin mrekulli të fotografisë.

«Qyteti kishte mir'prit' kráh'háp nji magjistar, qi ndezte flakë do pluhna dhe lângje e mândêj t'népte në dorë nji copë letër të trashë ku ishe pikrisht ti” - shkruenin kronikat (Qyteti kishte mirëpritur krahëhapur një magjistar, që ndizte flakë ca pluhura e lëngje e më pas të jipte në orë një copë letër të trashë ku ishe pikërisht ti). Filloi të fotografoi me procesin e kolodiumit të lëngët si në të gjithë Evropën, kryesisht njerëz të njohur, por edhe të panjohur të qytetit. Ndër fotografitë e kësaj periudhe është dhe ajo e kaçakut të njohur të krahinës, Hamza Kazazi (1858) 79 vjeçar, ky i fundit pozon i veshur me një kostum feste me fustanellë (pikërisht që paraqet kostumin tradicional të burrave shqiptarë shkodranë në një ditë feste) dhe një shpatë të gjatë dhe dy pistoleta varur në ije. Ky mësohet të jetë kontakti i parë i fotografit mjeshtër Marubi me botën shqiptare, me të cilën zë fill fotografia shqiptare. Sipas dëshmive të trashëgimtarëve Marubi fotoja e parë daton që më 1856, sipas dokumenteve të tyre. Por imazhi ó u fshi gjatë punës të fotografit, ó nuk ekziston sepse n'atë periudhë metodat imponin përdorimin e një xhami për shumë negativë. Zyrtarisht data e fillimit t'artit të fotografisë shqiptare është viti 1858, me foton e Hamza Kazazit. Tre vite më pas (1861), peizazhin e parë fotografik që paraqet Shkodrën dalëngadalë, Pietro Marubi nisi të përthithte mendësinë e shqiptarëve. Duke qenë edhe piktor e skulptor, ai kryen pikturat murale të Kishës Ortodokse të qytetit e po ashtu shpesh i merrej mendimi nga qytetarë të ndryshëm për aftësitë e fëmijëve të tyre në artet pamore. Një nga këta ishte dhe marangozi çam Arsen Idromeno që me këshillën e mjeshtrit Marubi e dërgoi djalin e tij Kólë të studionte pikturë në Venezie (lexo Venecie) të Italisë. Ndoshta artisti i njohur Kólë Idromeno është një dhuratë e madhe e Pjetër Marubit për kulturën tonë.

Me rritjen e namit, fjala u përhap. Organet e ndryshme botërore, revistat dhe gazetat lidhin kontrata. Ndërkohë, mjeshtri filon të dali nga atelieja e të fotografoi në natyrë subjekte shoqërore, por edhe historike. Kësaj periudhe i përkasin foto të tilla si shumë e njohura “Lypës në rrethinat e Shkodrës” (1875) me forcë të madhe shprehëse, si dhe “Portret gruaje” (1878) e “Cigania e vogël”. Me vlera të mëdha është dhe fotoja e Pietro Marubit që paraqet delegatët e Vilajetit e Lidhjes së Shkodrës në Lidhjen Prizrenit (1878) si dhe ajo që pasqyron Kryengritjen e Mirditës (1876-1877). Me këto foto ai nis bashkëpunimin e gjatë me revista të njohura evropiane si “L’Illustration”, “La Guerra d’Oriente” dhe “The Illustrated London News”, duke u bërë kësisoj fotoreporteri i parë në histori të fotografisë shqiptare. Fotot e Marubit mbi lëvizjet luftarake të shqiptarëve për liri, janë pothuaj vërsnike me ato që mbahen më të parat fotografi botërore të luftës si të anglezit Fenton dhe amerikanit Brady. Përmendim gjithashtu se ai ka realizuar fotografitë e para në Malin e Zi (1865). Kështu nuk është e rastit që fotografitë e kohës të Pietro Marubit, gjenden në shumë gazeta italiane dhe franceze te kohës. Aparatet e tij në fillim të veprimtarisë ishin prodhime franceze dhe gjermane me përmasa 30 cm me 40 cm. Shumë foto të tij janë shtypur edhe si kartolina postare që kërkoheshin nga të huajt për bukurinë dhe ekzotiken e tyre. Pietro Marubi, është nderuar edhe me një medalje arit (“Premiato con Medaglia d’Oro”) për fotografi, këtë e mësojmë nga një kartolinë, ku fatkeqësisht, nuk përcaktohet as data e as vendi i konkursit.

Studioja e tij u specializua jo vetëm në shërbime fotografike private (portrete të personave e familjeve), por në vitet ’70 Pietro bëri një shërbim si reporter për revistën italiane “Illustrazione Italiana" në vilajetin e Shkodrës. Qyteti shqiptar në veri të vendit, pranë maleve të larta që një krahinë së pari epike e disi autonome, ku këndoheshin epet dhe këngët e kreshnikeve legjendarë. Në një mjedis të tillë, Pietro Marubi pas disa vitesh qëndrimi në Shkodër, vetëquhet Pjetër Marubi, shkodran mes shkodranëve. Pjetri duke pasur shumë punë merr të parin ndihmës. Një djalosh si “djalë dyqani”, te birin e bahçevanit te shtëpisë së tij, Mati Kodhelin. I lindur me 1862, Matia është i mrekulluar nga puna e mjeshtrit Marubi, e kështu në këtë drejtim, ai kërkon të punësohet pranë mjeshtrit. Ky e dërgon për një kohë specializim ne Trieste. Më pas kthehet në Shkodër të punojë pranë Pjetër Marubit ku lidh miqësi të ngushtë me Kolë Idromenon, por fatkeqësisht jeta për Mati Kodhelin është shumë e kursyer. Mati Kodheli mbyll sytë më 1881, por duke lënë një emër jo të paktë në atë që do të quhet dinasti e Marubëve, ato ishin fotografët e parapëlqyer nga të gjitha klasat shoqërore.

Emigroi në një vend ku askush nuk dinte të fotografonte. Shqipëria jetonte me kujtimet e së shkuarës. I ardhuri nga Italia duhej t’iu dukej si nga e ardhmja ; ai solli me vete edhe teknologjinë më moderne të fotove. Më pas i mjaftoi ta vendoste modernitetin përballë antikes dhe duke llogaritur saktësinë e parametrave të dritës e të kohës. Mbi lastrat të mbuluara me argjend dukeshin figurat, të cilat do të ishin më të përshtatshme si piktura, një variant i Rilindjes.

Burrat të veshur me veshje tradicionale të qepura me ar dhe argjend, të mbushur me armë, me pistoleta shtatëqindëshe, me revolver arkaikë, me karikatorë, fishekë, etj. Pra gjithçka është burrërore, plot me krenari luftuese. Kështu, veç anës mjeshtërore në kombinimin e dritëhijeve, ne vendosjen dhe depërtimin e mënyrës së dritës sa dhe si duhet, në nxjerrjen qartë të figurës dhe portretit njerëzor, ku mund te dallosh edhe karakteristikat e njerëzve, në realizimin artistik edhe të planit të dytë të sfondit, Marubi kerkon të nxjerrë në plan të parë edhe kostumet. Shumë shpejt nis t'i dallojë ato. Mëson ndarjen sipas krahinave, sekseve, grupmoshave, kategorive shoqërore dhe rasteve situacionale te veshjes se tyre. Sipas etnologut Agim Bido, Pjetër Marubi kërkoi të fiksojë shumë funksionimin shoqëror dhe historik te kostumeve tradicionale në jetën shqiptare, por sipas mënyrës së tij duke i dhënë atyre vlerën e dokumenteve historike te përkohshëm të epokës me të cilën ata u prezantuan. Kështu ndodh në të shumtën e rasteve, pjesa më e madhe e fotove paraqet kostume te llojeve nga me te ndryshmet. Në përgjithësi personazhet apo grupet e personazheve të fotografisë të veshur me kostume kombëtare, paraqesin imazhet e tyre ashtu siç janë ne festa, ceremonira, ambiente familjare qoftë dhe ne ushtrimin e zanateve te tyre artizanale në pazarin e Shkodrës. E përtej pushkëve, pistoletave, armëve të shumëllojshme, malësorët kanë veshur rrobat e tyre tradicionale që janë të jashtëzakonshme. Por veç të pasurve u bëhen foto, tjerët janë spektatorë. Shumë nga këta “malësorë të egër” që janë të armatosur deri në dhëmbë, nuk janë gjë tjetër, vetëm djemtë e qytetit që kanë veshur kostume të tilla. Pothuajse çdo ditë ata veshin rroba perëndimore, frekuentojnë shkollat e Shkodrës dhe mësojnë gjuhën franceze. Këtë e tregojnë më së miri fytyra dhe duart delikate. Në mënyra të ndryshme nisen të japin kostumet duke dhënë kështu edhe evoluimin kohor të kostumografisë shqiptare. Parë kështu, fototeka Marubi mund të shndërrohet shumë mirë në një muzeum etnografik. Kështu është e lehtë te përcaktosh kohën nisur nga veshjet e personave të fotografuara. Fotografitë e para kanë personazhe me fustanellë, karakteristike për veshjen burrërore te mesit te shekullit te XIX. Më pas vendin e tyre do ta zënë tirqet, të cilat përdoren ne fund të shek. XIX. E këto në fillimin e shek. XX, zëvendësohen me brekushet. Patriotët në grupe të Lezhës, Dukagjinit, Mirditës, Kosovës të gjithë të veshur me kostume. Krerët, emrat e përveshëm në celuloidet e Marubëve, do te mbeten edhe më të njohur dhe do të shndërrohen të njohur edhe ne portrete. Dedë Gjo Luli, Mehmet Shpendi, Azem e Shote Galica, Esat Pashë Toptani, Filip Shiroka, Haki Stermilli, Hilë Mosi, Fan Noli, te gjithë janë fotografuar veç prej Marubëve.

Gratë shqiptarë kanë më pak fat. Natyrisht janë të mbuluara me ar. Zinxhirët e kanë prej ari e argjendi. Burrat e tyre nuk i lënë pa unaza, pa rrathë, vathë veshi, nuk kursehen për të blerë damask dhe mbi stofra të tjera të shtrenjta, por gjithë këtë e bëjnë për të vënë në dukje pasurinë e tyre, dhe jo për bukurinë femërore. Feminizmi është i fshehur, i largët, i burgosur. Gratë duken si fagotë të privuara nga seksi. Në Shkodrën e asokohe urdhrat e perandorisë osmane nuk lejonin paraqitjen në foto të grave, por Pjetër Marubi guxoj të thyente këtë tabu të kohës dhe arriti t'i bënte foto edhe grave muhamedane. Kjo foto është një nga më të veçantat dhe më të shtrenjtat për Pjetrin, fotoja e një vashe muhamedane tek heq shaminë. Shumë studiozë e vlerësonin për freskinë, e për bukurinë e virgjër e të brishtë që përfaqëson Shqipërinë. Ndodh edhe për veshjet e grave. Xhubleta e malsoreve, veshja e princeshës mirditore, veshja e gruas katolike shkodrane, apo asaj myslimane, janë pasqyruar me se miri ne fotografi.

Kél Kodheli[redakto | redakto tekstin burimor]

Më 1884 Kólë Idromeno hap “Dritëshkronja Idromeno” duket e përkthyer fjalën «fotografi» nga greqishtja në shqip, ky emër i pëlqeu Marubit dhe i vuri studios së tij emrin “Dritëshkronjëtorja Marubi”. Pasioni nuk del jashtë familjes Kodheli. Zëvêndës i Matísë bëhet (Mikel) Kél Kodheli (1870-1940)njëri nga vëllezërit e Matísë dhe ky pasi specializohet për disa kohë në Trieste, punon pranë mjeshtrit Marubi. Është pikërisht në këtë kohë, që Pjetri modernizon sipas standardeve evropiane studion e tij;~1885-1890, e zëvêndësoi teknikën e fillimit me pllaka të thata xhami të prodhuara në mënyrë industriale në fabrika me xhelatinë bromuri argjendi, çka lehtësonte mjaft dhe e bënte më praktik fotografimin. Kështu, studioja do të ketë më pas dy emra Pjetër Marubin dhe Kél Kodhelin, i cili punon me të njêjtin pasion si edhe mjeshtri i tij. Punët e Kel Kodhelit nisin te kénë të njêjtin sukses. Një nga fotografët më të vjetër të Shkodrês, Angjelin Nenshatit, student i P. Marubi, tregon se shpesh personat duhet të lidheshin me karrigên për të qëndruar drejtë gjatë ngrirjes t'imazhit të tyre, dhe ishte edhe më e vështirë kur bëhej fjalë për fëmij.

Në celuloidet e Marubit u fiksua peisazhi, fotot e aristokracisë, oborri mbretëror jeta shqiptare, ndodhí historike, etnologjike, folklor, arkitekturë, urbanistikë pa lënë menjânë një galeri të tërë kostumografie. Me pak fjalë përfshin shumë zhanre si fotoportretin, peisazhin natyror dhe urban, etnografinë, historinë, fotografinë me subjekte sociale etj.

Kel Marubi

Kél Kodheli vazhdoj traditën e fotografisë shqiptare. Fotografia u “bë” e shqiptarve edhe pse profesionaliteti u trashëgua nga italiani Pietro Marubi. Në vitet e fundit të jetës së tij, Pjetër Marubi, ndjente një farë qetësie shpirtërore. Ai jo vetëm që kishte “mbjellë” fotografinë në Shqipëri, por kishte krijuar edhe një vazhdues të denjë të punës së tij dhe të mbiemrit të tij sipas testamentit.

E kjo nuk ishte pak për të, e ndërsa Garibaldit iu desh të arratisej nga Tanxheri (Tanger, Marok) deri në Amerikë, Pjetër Marubi përfundoi në Shqipëri duke zbuluar një vend të ri, që në fakt është vendi më i lashtë në Evropë.

Kështu, Kel Kodheli më pas me mbiemrin Marubi, pas shuarjes së Marubit-plak, e çoi më tej veprimtarinë fotografike. Marubi-plak vdiq më 1903 i monumentizuar si babai i fotografisë shqiptare.

Kéla ishte rritur në kohë lufte dhe rrethanat e ndikojnë e e çojnë fotografimin në një drejtim tjetër. Çdo shtresë shoqërore ka të drejtën të jetë e fotografuar. Kjo do të jetë motoja e punës së Kel Marubit. Të paktën kështu del nga ajo pjesë e fototekës që mban vulën e Kel Marubit. Njerëzit e rëndomtë të popullit, të gjithë krahas shtresave te larta. Kasollet krahas salloneve, klerikët krahas katûndarëve; histori, peisazhe, kostume mbeten sërish te fotografuara. Fama e tij shumë shpejt kalon kufijtë shqiptarë. Në Mal të Zi e thërrasin herë pas here dhe Kél Marubi është ndër të parët fotografë që fotografon dhe armikun e shqiptarëve Krajl Nikollën. Mbreti Zog e internon, por ai në çdo rast mbetej më i besueshmi në fiksimin e momenteve historike që duhej të qëndronin gjallë, fletë të trasha në bardh e zi për tu kujtuar gjatë kohës.

“Driteshkronja Marubi” ftoj edhe të huaj, ishte një nga më të parapëlqyerit në gadishull pë profesionalizmin e zhvillimin e negativëve. Në dorëshkrimet e familjes ka fotografi interesante për çdo lloj studiozi, ku shkruhet të ketë foto nga Abisinia-n'Etiopi, por nuk arrihen të gjehen në fototekë.

Gjatë udhëtimeve e vizitave, Ulqinakët ishin bërë entuziastë nga fotot e Kélës. Në foto fiksoheshin traditat e shqiptarëve të lënë jashtë kufijve londinez. Peisazhet, njerëzit, çdogjë shqiptare në Shqipërinë “malazeze” ngrihej në fotot Marubi.

Gegë Marubi

Gegë Marubi[redakto | redakto tekstin burimor]

Pasioni i tij do të transmetohet edhe tek i biri, Gegë Marubi (1870-1940). Gega do të jetë kështú i fundit i dinastisë njëshekullore, brezi i tretë i saj. Në vitet '20 të shek. XIX, ai ndjek ne Lion e Paris kurse profesionale, pranë vëllezërve Lumiere (frëngjisht, dritë) për “Fotografi dhe Kinema”, shkolla e parë në botë ku dhe diplomohet. Zbatoi teknikat bashkëkohore që njihte arti i fotografimit, sidomos përdorimin e rrezeve infra të kuqe, të solarimit dhe të fotografimit në reliev. Më 1939 fitoj medalje ari në panairin në Bari, më 1938 të njëjtin çmim në Selanik. Gega jetoj der më 1984. Fotot me firmën Marubi janë rreth 180 mijë, dhe e gjitha vepra Marubi u sekuestrua nga diktatura më 1970. Mediat e kohës transmetuan se gjoja familja Marubi ia dhuroi fototekën shtetit për ta përdorur si pasuri kombëtare. Dëshmitë na tregojnë të kundërtën. Më 1970 një poet nga Shkodra i urdhëruar nga PPSH-ja dëtyroi Gegën të firmoste në mënyrë të paligjshme mbi një fletë që t'i dhuronte qeverisë komuniste punën e 150 vjetëve.

Sot diskutohet ndër profesionistë mbi metodat e ruajtjes të 180 mijë negativave. Fotografët janë në mëdyshje mes metodës dixhitale e asaj me celuloid. Shumë janë t'idesë se ruajtja dixhitale do ia zgjasi jetën fotove, që nuk përfaqsojnë vetëm Shqipërinë në shekuj por jetën, historinë, kulturën, etj.

Trashëgimtarët e familjes Marubi vazhdojnë të jetojnë në Shkodër edhe pse thuhet se Dinastia mori fund me vdekjen e Gegës, I fundit i Marubëve.

Duke jetuar deri vonë, 1984 kuptohet se në Shkodër kujtimet më të gjalla dhe respektin më të madh njerëzit e ruajnë për Gegë Marubin, të fundin e dinastisë te fotografëve artiste. “Zotni Gega, qé njeri i madh”,- thonë shkodranët duke i pasatribuar atij gjithmonë epitetin e Zotnisë edhe atëherë kur duhej te ishe shok.Prej tij kujtoj rregullin dhe disiplinên”,- thotë Muhamet Bushati, fotografi që punoi me të një jetë të tërë. “Vinte ne punë në 7 paçerek, bënte gjithçka gati, solucione, negativë, aparate, në mënyrë që në 7 të fillonte punën. Kishte një kaligrafi per t'u pasur zili. Gjithçka e mbante me tepër rregull”. “Kur isha e vogel”,- kujton Tereza, “mbaj mend dhomën në fund te korridorit ku mua më qé ndaluar rreptësisht të hyja. Shihja nga larg, ishte arkivi prej nga ku doli fototeka. Çdo gjë qé në rregull, perfekt”. Veç kësaj Tereza kujton dhe rregjistrin e madh. “Ishte një libër i madh ku qénë shënuar me saktësi datat dhe njerëzit apo familjet e fotografuara. Kështu rastiste që pas 8, 10, 20 apo 50 vitesh njerëz të ndryshëm kerkonin tek babai ndonjë foto te tyre apo te familjes”. -“Zotni Geg më duhet kjo foto, e Krajave apo Bushatllinjve fjala vjen”. -“Me mjafton viti te pakten”,- thoshte bába dhe çdo gjë gjêndej ne pak sekonda.“Më pas hapeshin skedat dhe menjëherë gjêndej negativi në arkiv. Më pëlqente pa masë të shihja báben tek punonte. E pyesja me kureshtje për dritat e kuqe, për ça shërbente ky apo ai solucion, për sa kohe bâhet stampimi; dhe ai me durim më përgjigjej për imtësite më të vogla".

Ndërkohë nga Marubët, nga shkolla e tyre në Shkodër, krijohet një brez i tërë fotografësh, të cilët në një mënyrë apo tjetër krijojnë dinastitë e tyre. Jakovajt, Pistullorët, Nênshatët, janë gjithë ata që nisin t'i japin emra te rinj fotografisë shqiptare.

Fototeka Marubi njihet si një pasuri kulturore të një niveli të jashtzakonshëm, dhe është një burim i pazëvêndsueshëm për njohurinë e një shekulli histori e kulturë të shoqërisë, jo vetëm shqiptare.

Veç bërthamës të formuar nga fotot e koleksionit Marubi, mostra është e pasuruar me dorëshkrime, materiale kartografike dhe objekte përdorimi të kohës me prejardhje nga Biblioteka Kombëtare Marciana (lexo shqip. Markiana - Biblioteka e Shën Markut) dhe nga Muzeu Correr në Venez(c)ia dhe nga koleksione private. Fototeka ndodhet në rrugën Muhamet Gjollesha, tek "Dollari".

Burimet[redakto | redakto tekstin burimor]