Fotografia Shqiptare

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko

Trashëgimia lënë nga Dinastia Marubi është nder më të njohurat në fushën e fotografisë evropiane në gjysmën e dytë të shek. XIX dhe gjysmën e parë të shek. XX.

Dinastia Marubi fillon me Pjeter Marubin i lindur në Piacencia (Itali 1834) dhe i detyruar të mberrijë në Shkodër (1856)pas ndjekjeve të pushtuesve austro hungareze. Në Shkodër Marubi nis aktivitetin e tij artistik ne disa fusha njëherazi si fotograf, arkitekt, piktor e skulptor. Me “Kutine magjike” fotografike (1858) ai nisi te fotografoje jetën jashtë studios ndër të cilat edhe ngjarjet politike të kohës si “Kryengritja e Mirdites” (1876-77), Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878-81) që mbeten deshmi edhe në faqet e revistave të njohura evropiane “La guera d’Oriente”, “The Illustrade London Neës”, “L’lustration” etj. Studio Marubi shkëlqen me përmasat evropiane, me hapësire ndriçimi dhe pajisjet më të fundit (1885-1900). Ne atë kohe Pjeter Marubi zgjodhi për vijmësin e punëve në studio djemtë e Rrok Kodhelit nga Kodheli i Kodrines, së pari Mati - më jetëshkurtër (1862-1881) pastaj Mikelin e mbiquajtur Kel (Marubi) me mbiemrin e ri në nder të mjështërit të madh. Kel (Mikel Kodheli) Marubi (1870-1940) nis punën në studion “Marubi”, 15 vjeçar më 1885.

Pas vdekjes së mjeshtrit P. Marubi (1904) Kel Marubi u bë trashëgimtar legjitim i studios duke e transformuar atë në një atelie të vërtetë arti. Ai e pasuroi fototeken me figura e njohura te kohës, Fishten, Migjenin, Koliqin, Galica, Gjoluli, Curri, Noli, Zogu etj si edhe me foto nga njerëz të zakonshëm me kostume kombëtare, pamje nga nga jeta e qytetit dhe e fashatit, peisazhe dhe aspekte te tjera nga jeta në Shqipëri në fund të shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe fillim të shekullit të njëzetë, duke u bërë kështu figurë kryesore evropiane në fotografinë publike e kronikale te kohës pasi ndoqi gjithshka nga ngjarjet e rëndësishme shqiptare për afro 55 vjet. Kel ishte edhe patriot i flakte dhe u aktivizua ne lëvizjen për pavarësine e Shqipërisë duke marre pjesë në themelimin e shumë shoqatave si Gjuha Shqipe 1908 etj si edhe ne botimin e gazettes Zeri i Shkodrës. Kel Marubi njihej edhe jashtë kufijve dhe ishte ftuar shpesh nga oborri i mbretit të Malit te Zi për punime në fotografi.

Pas vdekjes së Koles (1940) trashëgimtari u bë Gega. Ai studioi në Paris në të parën shkollë kinematografike dhe fotografike në Lymjeret, në Francë.

Në vitin 1970 e gjithë pasuria prej 150000 negativa i kaloi shtetit. “Fototeka Marubi” ka shërbyer si burim për botime të ndryshme, për albume, botuar në Francë dhe Itali.Një pjesë e fotografive të Marubit janë botuar në albumin "Gjurmët e Historisë Kombëtare në Bibliotekën e Fotografive Shkodër" (1982), ndërsa fotot e zgjedhura, të shoqëruara me një parathënie nga I. Kadare, kishin një publikim të cilësisë së lartë në Paris në albumin "Ecrit d'Lymiere".

Por trashëgimia kulturore Shqiptare në artin e fotografisë përbën një plejade artistesh të talentuar që vazhdon deri në ditët tona.Më të shquarit mund të përmblidhen në këtë kronike :

Kol Idromeno, lindi në Shkodër më 1860 dhe vdiq më 12 dhjetor 1939. Ai është një artist i gjithanshem, mësoi tek Marubi plak fotografinë gjë që i kthehet në pasion si dhe piktura. Shquhej si potretist. Ne 1992 njihet si njeriu i parë në Shqipëri kinematografine.

Ymer Bali. Ne 1930 kryen studimet ne Austri. I lindur në Tiranë pati një aktivitet të madh. Dallohet për portrete dhe për fotografi kolektive. Ai nuk u martua, nuk la pas asnjeri që të merrej me arshiven e tij të pasur. Pas vdekjes një mbesë e tij dorëzoi (dhuroi) arshiven e tij në Arkivin Qendror të Shtetit,Tiranë.

Mandi Koçi. Me pseudonimin MAK u lind në Voskopoje të Korçes më 17 Janar 1912 në një familje zanatcinj. Ne 1936 hap në Korçë te parën studio fotografike me korent. Fotografoi demostraten e bukës dhe xhandarët e Zogut, pushtimin fashist ne Korçë. Ne 1942 atashohet pranë Brigadës I partizane si dhe fotograf i shtabit. Ne 1947 hap të parën ekspozite fotografike në Moskë. Në 1952 Maku mbaron një kurs për kino-operator dhe punoi ne Kinostudion “Shqipëria e Re”. Më pas me prishjen e B.S. burgoset për 20 vjet pasi ishte martuar me grua ruse. Lirohet në fillim te viteve ‘80. Pas burgut, në moshë 70 vjet, i vetmuar përfundon në azilin e pleqve në Tiranë, ku mbylli dhe jetën.

Jan Ristani. Fotograf i njohur shqiptar Jani Ristani, lindur në fshatin Lliar-Zagori-Gjirokastër me 1913, që në moshë të vogël shkoi në Stamboll në “robert kolezh”, në shkollën tekniko-inxhinierike, ku u njoh me radiogalenen dhe fotoromantizmin. Merr mësimet e para nga mjeshtri turk I fotografisë Niko Huzuri dhe fillon një aktivitet të ethshem në Turqi duke fiksuar me aparatin e tij Qemal Ataturkun apo Miss Turqine ne vitin 1933 botuar ne gazeten “Xhumurjet “ me firmën Ristani. Ne 1935 kthehet në Tiranë dhe hap « Studio Ristani » të parën studio moderne veçanërisht me laboratorin ku ndjehej edhe si mbret. Si vlerësim vjen me 1939 Diploma e nderit e njëvlefshme me atë të Marubit nga “Fiera de Levante “. Janë te njohura fotot e Ristanit te qendres se Tiranes viti 1938, fotot nga jeta partizane ; fotot gjatë luftës për Çlirimin e Tiranes, fotot partizanesh që parakalojne ne Tirane ; foto pejsazhi nga natyra e bukur shqiptare. Ne 1947 studio e tij shtetezohet duke I dorezuar shtetit pa proces verbal një sasi prej dhjetëra mijëra negativesh. Vazhdon si nëpunës fotograf pranë Ministrisë së Ndërtimit derisa del në pension. Më pas punon shpesh part time edhe për rregullimet e fotove të portretit të diktatorit Hoxha pa asnjë shperblim. J. Ristani krijoi arshiven e ndërtimeve te infrastruktures ne Shqipëri. Më qershor 1965 fiton tre cmime të para në festivalin nderkombëtar të fotografoise në Berlin me foto nga ndërtimi hidrocentraleve etj. Qe prej 1954 Jani zhvilloi ne laboratorin e tij fotografinë me ngjyra duke qenë pionier i saj edhe në arenën evropiane dhe më pas 1957 filloi stampimin e fotografisë me ngjyra. Ne vazhden e Janit ishte edhe Vasil Ristani i cili punoi në Studion Ristanideri në 1947 kur u shtetëzua. Në ketë traditë emri Ristani vazhdon edhe sot me Petrit Ristanin me një studio modeste që ka hapur me forcat e tij.

Mihal Popi (1909-1979) u lind në Shkodër dhe më1921 shpërngulet në Tiranë. Pas pushtimit të vendit iu përkushtua fotografisë, për një kohë punoi si fotograf ne Radio-Tirana. Më vone hapi një studio fotografike ne “Pazarin e Ri”. I shërbeu luftës duke i shërbyer asaj me fotografi e dokumente. Me themelimin e Teatrit Popullor, Mihali ishte ndër të parët ku pati sukses dhe mori titullin “Artist i Popullit”.

Ali Bakiu lindi në Tiranë (1911-1981). Në kohën e Zogut u mor me aktivitet tregtar dhe gjatë kësaj kohe nuk u ndahej librave dhe pasionit te tij për fotografinë. Kishte korrespondencë me shume firma e studio fotografike të botës duke mundësuar futjen e mjeteve moderne fotografike në Shqipëri. Për bindjet e tij politike burgoset 25 vjet. Vdiq ne 10 maj 1981 në moshën 70-vjeçare.

Niko Stefani. Nga një familje nga fshati Dardhe ne Korçë, fshat i degjuar për fotografe të zotë. I ati dhe xhaxhai vijnë nga emigracioni nga Amerika ku kishin mësuar profesionin e fotografisë. Me vone hapen studio në Tirane. Misto Cici lindi me 10.10.1902 dhe u rrit ne qytetin e Pogradecit. Bashke me të vëllanë i kushtohen fotografisë. Një rol të madh luajtën dhe udhëtimet e tij në Greqi e Itali. Më pas në 1925 caktohet nga Drejtoria e Shtypit dhe Propagandes Turistike të bëjë një seri fotosh artisitike të Pogradecit. Ky angazhim do ta evidentoje atë si fotografin e parë të fotografisë artistike.

Petro Dhimitri (1861-1946) i mbiquajtur fotograf ose shqiptari, ai punoi gjithë jetën e tij ne Greqi. Kristaq Sotiri. Qe ne 1922 punon si fotograf dhe dallohet për portretin. Ai punoi gjithë jetën e tij ne Korçe. Agim Verzivolli. Fotografi i Kinostudios “Shqipëria e Re”, me inisiateven e tij hapi kursin për fotograf në Pallatin e Pionierit në Tiranë. Ajo ishte fidanishtja për të nxjerre fotografe të rinj.

Emra të shquar të fotografisë të kohës sonë janë z.Besim Fusha, z.Petrit Kumi, z.Niko Xhufka dhe shume te tjerë që me hollësisht do të trajtohen në librin “Historiku i fotografisë shqiptare” që do të botohet së shpejti nga autori Piro Naçe. Në vitin 1996 Besim Fusha merr inisiativën duke nxjerrë revisten “Fotografia Art”. Për herë të parë në 1998 u hap konkursi “Foto artistike” me emrin “MARUBI”.Kurator i këtij konkursi ishte z Albes Fusha. Në prill 2000 edicioni i "MARUBI" zgjerohet duke përfshirë edhe fotografe nga jashtë Shqipërisë. Në këtë konkurs morën pjesë 54 fotografe shqiptare dhe nga bota.