Gjuha proto-indo-evropiane

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search

Gjuha proto-indo-evropiane (PIE) [1] [2] është rindërtimi gjuhësor i paraardhësit të lashtë të përbashkët të gjuhëve indo-evropiane, familja me gjuhë më të folur në botë.

Shumë më tepër punë kanë kaluar në rindërtimin e PIE sesa çdo proto-gjuhë tjetër, dhe është kuptuar më mirë nga të gjitha proto-gjuhët të epokës së saj. Pjesa më e madhe e punës gjuhësore gjatë shekullit XIX iu kushtua rindërtimit të PIE ose proto-gjuhëve pasardhëse të saj (të tilla si proto-gjermanishtja dhe proto-indo-iranishtja), dhe shumica e teknikave moderne të rindërtimit gjuhësor (si p.sh. metoda krahasuese) u zhvilluan si rezultat. Këto metoda ofrojnë të gjitha njohuritë e tanishme në lidhje me PIE, pasi që nuk ka ndonjë të dhënë të shkruar me shkrim.

PIE vlerësohet të ketë qenë folur si një gjuhë e vetme nga 4500 p.e.s. deri në 2500 p.e.s. [3] gjatë epokës së vonë të neolitit deri në bronzin e hershëm, megjithëse vlerësimet ndryshojnë nga më shumë se një mijë vjet. Sipas hipotezës mbizotëruese Kurgan, atdheu origjinal i proto-indo-evropianëve mund të ketë qenë në stepën pontiko-kaspike të Evropës Lindore. Rindërtimi gjuhësor i PIE gjithashtu ka dhënë pasqyrë në kulturën dhe fenë e folësve të saj. [4]

Ndërsa folësit e proto-indo-evropianishtes u izoluan nga njëri-tjetri përmes migrimeve indo-evropiane, dialektet rajonale të proto-indo-evropianishtes të folura nga grupe të ndryshme zhyten nga njëra-tjetra, pasi secila dialekt i nënshtrohej ndryshimeve të ndryshme në shqiptim (ligjet e tingullit të proto-indo-evropianishtes), morfologji dhe fjalor. Kështu këto dialekte ngadalë por përfundimisht u shndërruan në gjuhët e njohura të lashta indo-evropiane. Nga atje, largësia e mëtejshme gjuhësore çoi në evolucionin e pasardhësve të tyre të tanishëm, gjuhëve moderne indo-evropiane. Sot, gjuhët pasardhëse të proto-indo-evropianishtes me folësit më të mëdhenj janë spanjishtja, anglishtja, portugezçja, Hindustani (Hindu dhe Urdu), bengalishtja, rusishtja, pengalishtja, gjermanishtja, persishtja, frëngjishtja, italishtja dhe aratishtja.

PIE besohet të ketë pasur një sistem të hollësishëm të morfologjisë që përfshinte prapashtesa inflacioniste (analoge me anglishten: life, lives, life's, lives'), si dhe ablaute (ndryshime zanore, për shembull, siç ruhen në anglishten: sing, sang, sung) dhe thekse. Emrat dhe përemrat PIE kishin një sistem të ndërlikuar të lakimit, dhe foljet në të njëjtën mënyrë kishin një sistem të ndërlikuar të zgjedhimit. Fonologjia e PIE, pjesëzat, numrat dhe kopulat janë gjithashtu të rikonstruktuara mirë.

Një asterisk përdoret për të shënuar fjalë të rindërtuara, të tilla si *wódr̥ 'ujë', *ḱwṓ 'qen', ose *tréyes 'tre' (mashkullor); këto forma janë paraardhësit e rindërtuar të fjalëve moderne në shqip "ujë", "qen" dhe "tre".

Klasifikimi i gjuhëve indo-evropiane. E kuqe: gjuhë të zhdukura. E bardha: kategori gjuhësh ose proto-gjuhë të padëshmuara. Gjysma e majtë: gjuhët kentum; gjysma e djathtë: gjuhët satem.

Burimet[redakto | përpunoni burim]