Kenan Evren

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Kenan Evren
Kenan Evren.png
Presidenti i 7-të i Turqisë
12 shtator 1980 – 9 nëntor 1986
Paraardhësi: Fahri Korutürk
Pasardhësi: Turgut Özal
Shef i Shtabit të Përgjithshëm së Turqisë
7 mars 1978 – 1 korrik 1983
Paraardhësi: Semih Sancar
Pasardhësi: Nurettin Ersin
Komandant i Ushtrisë Turke
5 shtator 1977 – 6 mars 1978
Paraardhësi: Semih Sancar
Pasardhësi: Nurettin Ersin
Të dhënat personale
Lindi më: 7 korrik 1917
Lindi në: Alaşehir, Perandoria Osmane
Vdiq më: 9 maj 2015
Vdiq në: Ankara, Turqi
Partia politike: I pavarur
Bashkëshortja Sekine Evren(m.1944-1982)
Fëmijë 3
Kenan Evren

Ahmet Kenan Evren (7 korrik 1917 - 9 maj 2015) ishte një politikan dhe oficer ushtarak turk, i cili shërbeu si presidenti i shtatë i Turqisë nga viti 1980 deri në 1989. Ai mori detyrën duke udhëhequr grushtin ushtarak të 1980-ës.

Më 18 qershor 2014, një gjykatë turke e dënoi atë me burgim të përjetshëm dhe prishjen e gradës së tij ushtarake në rreshter, nga gjenerali i ushtrisë, për udhëheqjen e grushtit të shtetit ushtarak më 1980, pengimin e demokracisë duke depozituar kryeministrin Süleyman Demirel, shfuqizimin e parlamentit dhe senati dhe shfuqizimi i kushtetutës. Kjo fjali ishte në apel në kohën e vdekjes së tij.[1]

Evren ishte i martuar me Sekine Evren, me të cilën kishte tre vajza Şenay, Gülay dhe Miray. Ai vdiq në një spital ushtarak në Ankara më 9 maj 2015 në moshën 97 vjet.[2][3]

Biografia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Evren lindi më 1917 në Alaşehir, Perandoria Osmane. Ai ishte me prejardhje shqiptare[4][5] nga ana e babait që ishte me prejardhje nga Presheva, ndërsa nëna e tij ishte me prejardhje turke bullgare.[6] Pasi shkoi në shkollën fillore dhe shkollën e mesme në Manisa, Balëkesir dhe Stamboll, ai ndoqi shkollën e mesme ushtarake në Maltepe, Ankara. Në vitin 1938, ai mbaroi shkollën e ushtrisë dhe më 1949 në akademinë ushtarake si oficer i shtabit.[7]

Nga viti 1958 deri 1959, ai shërbeu në Brigadën TurkeKore. Në vitin 1964, ai u gradua në gjeneral. Evren shërbeu në poste të ndryshme si Shef i Ushtrisë. Ai ishte komandanti i degës turke të Operacionit Gladio; Counter-Guerilla, një forcë guerile "qëndruese pas" antikomuniste e vendosur me mbështetjen e NATO-s.[8] Ai u bë Shefi i Shtabit të Përgjithshëm në mars 1978.[7]

Grusht shtetit ushtarak 1980[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Grusht shteti në Turqi (1980).

Vitet që çuan në grusht shteti u karakterizuan si një luftë e ashpër midis të djathtëve dhe të majtëve. Duke shpresuar të shohin një revolucion komunist, krahët e majtë u rebeluan në rrugë; nga ana tjetër, të djathtët nacionalist luftuan përsëri krahët e majtë dhe provokuan zgjimin fetar. Universitetet kishin marrë anët dhe secili ishte bërë seli për të majtët ose të djathtët.

Pas grushtit të shtetit, Kenan Evren u zgjodh si President i Turqisë më 7 nëntor 1982 me miratimin 90% të kushtetutës së re që u paraqit në një referendum të diskutueshëm, duke zëvendësuar kushtetutën më të vjetër e cila, sipas tij, kishte liri shumë "luksoze" për Turqinë.[9]

Evren pezulloi shumë forma të lirive civile dhe të drejtave të njeriut me arsyetimin se ishte e domosdoshme vendosja e stabilitetit. Ai pohoi një admirim të madh për themeluesin e Republikës së Turqisë, Mustafa Qemal Ataturku; megjithatë, ai mbylli shumë institucione të themeluara nga Ataturku dhe shpesh është akuzuar për deformim të sistemit juridik të vendit kundër parimeve të Ataturkut. Gjatë regjimit të tij ushtarak, shumë njerëz u torturuan dhe u ekzekutuan për shkak të bindjeve të tyre politike.

Evren mori masa të forta për të siguruar që ndarja midis së majtës dhe të djathtës politike nuk do të shndërrohej përsëri në dhunë; kushtetuta e re kufizoi të drejtat dhe depolitizoi rininë.

Sipas një raporti për skandalin e Susurluk të vitit 1996, përgatitur nga nënkryetari i Bordit të Inspektimit të Ministrisë Kutlu Savaş, i cituar nga Fondacioni për të Drejtat e Njeriut në Turqi, "fashistët ishin liruar nga burgu në këmbim të 'mbarimit të disa punëve" nën sundimin e Evrenit pas 12 shtator 1980".

Referimet[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ "Kenan Evren ve Tahsin Şahinkaya hakkındaki dosya 6 aydır Yargıtay'a gönderilmedi" (në turqisht). Hürriyet. 24 nëntor 2014. Marrë më 15 maj 2015.
  2. ^ "Former Turkish president Evren dies aged 97"
  3. ^ https://mobile.nytimes.com/2015/05/10/world/europe/kenan-evren-dies-at-97-led-turkeys-1980-coup.html
  4. ^ Balkan Türkleri Sempozyumu, 7 Haziran 1992: tebliğler. Erciyes Üniversitesi. 1992. f. 21. "Başta Atatürk olmak üzere, Kenan Evren'e kadar, Türkiye'yi yöneten devlet adamlarının çoğu, pek çok ünlü devlet ve fikir adamları Arnavut asıllıdırlar!"
  5. ^ Behmoaras, Lizi (1993). Türkiye'de aydınların gözüyle Yahudiler (në turqisht). Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın. f. 37.  9789757304005. "Cumhurbaşkanı Kenan Evren Arnavut kökenli."
  6. ^ Misyon, Balkan göçmenleri ve Kenan Evren, Üç kuşak önce Rumeli denilirdi, şimdi Balkanlar yer adlandırmasını tercih ediyoruz. 26 Mart 2017.
  7. ^ a b Biography, Presidency of the Republic of Turkey
  8. ^ "NATO's Secret Armies: Chronology". Parallel History Project on Cooperative Security (PHP) (në anglisht). ETH Zurich. Arkivuar nga origjinali origjinali më 12 dhjetor 2008. Marrë më 5 korrik 2008.
  9. ^ Güçlü, Abbas (25 shtator 2003). "61 Anayasası Türkiye'ye büyük geldi". Milliyet (në turqisht). Marrë më 5 korrik 2008.