Dialekti Çam

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Përcjellë nga Çamërishtja)
Shko te: navigacion, kërko
Dialektet e Gjuhës Shqipe

Dialekti Çam apo Çamërishtja është dialekt i gjuhës shqipe që flitet nga shqiptarët çamë, një minoritet etnik shqiptar në rajonin e EpiritGreqisë Veriperëndimore.

Karakteristikat[redakto | redakto tekstin burimor]

Dialekti Çam është pjesë e Toskërishtjes dhe është varieteti i dytë më jugor i gjuhës shqipe, ndërsa tjetri është Dialekti Arvanishtes, e cila është gjithashtu pjesë eToskërishtjes. Si e tillë, dialekti Arvanishtes dheÇam mbajnë një numër karakteristikash të përbashkëta[1]. Gjithashtu, ajo lidhej ngushtë me nëndialekti Arbëresh dhe Labërishten.

Fonologjia[redakto | redakto tekstin burimor]

Ashtu si Dialekti Arvanishtes në Greqinë jugore dhe nëndialekti Arbëresh në Itali, çamëria shqiptare ruan disa tipare konservatore të shqiptarëve, të tilla si klonët e vjetër konsonantë / kl /, / gl /, të cilat në gjuhën standarde janë q dhe gj dhe mbajtja / l / / j /.

Çamërisht Shqipja Standarte Toskërisht Arvanisht Arbërisht
Kljmësht Qumësht Qumësht Kljumsht Klumsht
Gluhë Gjuhë Gjuhë/Guhë Gljuhë Gluhë
Gola Goja Goja Golja Gojë

Ashtu si Labërishtja gjithashtu nëndialektet e GegërishtesDibrës dhe Ulqinit, Dialekti Çam shqiptare ruan disa tipare konservative të Shqipërisë. Ajo gjithashtu përballet me schwa ë Shqiptare, dhe e bashkon atë me e - kjo është e kundërta e disa dialekteve Labërishtes, të cilat kanë tendencë për të mbështetur schwa në / ʌ / .

Morfologjia dhe Sintaksa[redakto | redakto tekstin burimor]

Deklaratat e foljeve dhe emrave mund të ndryshojnë në gjuhën shqipe:

  • përsosmëria e tanishme mund të bëhet ndryshe për foljet refleksive dhe ajo i ngjan e papërsosur: u kam bërë në vend të jam bërë.
  • Për shkak të ruajtjes së intervocalicit l, është një morpheme e disa emrave verbalë, në vend të kësaj -ele, kështu marrje mund të shqiptohet (arkaikisht) si marrele.

Burime të shkruara[redakto | redakto tekstin burimor]

Skeda:Dictionary of Markos Botsaris.jpg
Faqe nga fjalorin e Markos Botsaris

Libri i parë në gjuhën shqipe të shkruar në rajonin e Çamërisë ishte fjalori greko-shqiptar nga Markos Botsaris, kapiteni i Souliote dhe figura e shquar e Luftës së Pavarësisë Greke. Ky fjalor ishte fjalori më i madh çam shqiptar i kohës së tij, me 1.484 fjalë[2]. Sipas albanologut Robert Elsie, ai nuk ka ndonjë rëndësi të veçantë letrare, por është e rëndësishme për njohuritë tona të dialektit të sotëm të zhdukur Suliot-Shqip,[3] një nën-degë e dialektit çam.[2] Fjalor është ruajtur në Bibliothèque Nationale në Paris.[3]

Gjatë shekullit të 19-të, çamët filluan të krijonin Bejte (vjershë), të cilat ishin një lloj i ri i poezive, kryesisht në Shqipërinë Jugore. Bejtexhiu më i njohur ishte Muhamet Kyçyku (Çami), i lindur në Konispol. Ai është poeti i vetëm në Shqipëri që ka shkruar në dialektin çam dhe me sa duket edhe autori i parë shqiptar që ka shkruar më shumë poezi. Puna për të cilën ai është kujtuar më së miri është një përrallë romantike në formën e vargjeve të njohur si Erveheja (Ervehe), me titull fillimisht Ravda ("Kopshti"), shkruar rreth vitit 1820. Kyçyku është poeti i parë i Rilindjes Kombëtare Shqiptare.

Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

Dialekti Çam besohet të jetë ndarë nga Labërishtja, Arvanishtja dhe Arbërshtja disa kohë në mesjetën e vonë. Migrimi i rëndë i shqiptarëve në Çamëri ndodhi në shekujt e 12-të, 13-të dhe 14-të për një sërë arsyesh, duke përfshirë edhe dekompozimin e popullit të mëparshëm të rajonit nga murtaja e zezë dhe situata e paqëndrueshme politike [4] Natyra periferike e dialektit dhe kontakti i rëndë me grekët do të kishin ndikime të rëndësishme që do të formonin zhvillimin e dialektit.

Gjatë pjesës më të madhe të periudhës osmane, shumica e shkrimit në Çamëri u bënë në greqisht ose në turqisht, dhe Dalekti Çam ishte vetëm një dialekt i folur, ndërsa shqiptarët e kishin të vështirë të gjejnë arsimin në gjuhën e tyre amtare, për shkak të gjenocidit dhe shtypjes së vazhdueshme,[5][6] Shqiptarët e krishterë mund të ndiqnin shkollat ​​greke dhe shqiptarët muslimanë në shkollat ​​turke,shkollat ​​në gjuhën shqipe nuk egzistonin[7]. Ndjenjat nacionaliste gjatë epokës së vonë Osmane ishin të dobëta në rajon me çamët muslimanë shqiptarë duke iu referuar vetvetes si muslimanë ose turq, ndërsa të krishterët vendës ortodoksë që flitnin në gjuhën shqipe u referoheshin si Kaur (p.sh. pafetë) dhe nuk e gjetën termin fyese.[8] Gjatë Zgjimit Kombëtar Shqiptar, një numër i shqiptarëve lokalë do të krijonin shkolla private dhe të panjohura në gjuhën shqipe. Në vitin 1870, despoti i Paramitisë, Grygorios, e përktheu Testamentin e Ri në gjuhën shqipe, pasi dishepujt e tij nuk mund ta kuptonin mirë gjuhën greke.[9] Ndërsa, në 1879, shkolla e parë shqipe e rajonit u krijua në Sagiada nga babai Stathi Melani. Në atë kohë, rajoni ishte nën sundimin e shkurtër të Lidhjes së Prizrenit[10]

Dëbimi i shqiptarëve çamëve pas Luftës së Dytë Botërore ishte një ngjarje traumatike që vuri presion mbi dialektin çam, dhe përfundimisht si në Greqi ashtu edhe në Shqipëri, Çamët u kërkuan që të heqin dorë nga dialektet e tyre në favor të gjuhës standarte Greke dhe gjuhës standarte Shqipe.

Sociolinguistika dhe mbijetesa[redakto | redakto tekstin burimor]

Kur dihet se Çamët janë të përqendruar në Shqipërinë Moderne, dialekti mund të jetë ende i fortë sidomos në gjeneratat e moshuara, edhe pse gjithnjë e më shumë ndikohet nga Shqipja Standarde. Konispoli dhe Markat janë dy komunat tradicionale që flasin çamërisht që shtrihen brenda kufijve të Shqipërisë dhe kështu nuk përjetojnë dëbimin.

Në Greqi, ndërkohë, çamërishtja shqiptare mund të mbështetet nga komunitetet çame ortodokse shqiptare që nuk janë dëbuar. Sipas një studimi nga projekti Euromosaic i Bashkimit Europian, komunitetet që flasin shqip jetojnë përgjatë kufirit me Shqipërinë në Prefekturën e Thesprotisë, pjesën veriore të prefekturës Prevezës në rajon të quajtur Thesprotiko dhe disa fshatra në njësinë rajonale të Janinës[11]. Dialekti Arvanit është folur ende nga një pakicë e banorëve në Gumenicë[12]. Në prefekturën e Prevezës veriore, ato komunitete gjithashtu përfshijnë rajonin e Fanarit[13], në fshatra si Ammoudia(shqip- Spllanca )[14] dhe Agjia[15]. Në vitin 1978, disa nga banorët e moshuar në këto komunitete ishin monolinguë shqiptarë.[16] Gjuha flitet edhe nga të rinjtë, sepse kur popullsia lokale në moshë pune migron në kërkim të një pune në Athinë ose jashtë vendit, fëmijët mbesin me gjyshërit e tyre, duke krijuar kështu një vazhdimësi të folësve.

Sot, këto bashkësi ortodokse shqiptare i referohen vetes së tyre si arvanitas në gjuhën greke[17] dhe gjuhën e tyre si Arvanitisht, por e quajnë atë Shqip ndërsa flasin shqip[18][19] Në kontrast me Arvanitët, disa kanë ruajtur një identitet të dallueshëm gjuhësor[20] dhe etnik[21]. Në praninë e të huajve ka një hezitim të fortë në mesin e folësve shqiptarë ortodoksë për të folur shqip, krahasuar me arvanitët në pjesë të tjera të Greqisë[22]. Vërehet gjithashtu ngurrimi për ata që ende e shohin veten si çamë për t'u deklaruar si të tillë[23]. Studiuesit si Tom Winnifirth për qëndrime të shkurtra në këtë zonë e kanë gjetur të vështirë gjetjen e folësve shqiptarë në zonat urbane[24] dhe përfunduan në vitet e mëvonshme se shqiptarët ishin "virtualisht të zhdukur" në rajon. Sipas Ethnologue, popullsia shqipfolëse e Epirit dhe Maqedonia Perëndimore Greke numëron 10, 000 Çam. Sipas Miranda Vickers në vitin 1999, Çamët Ortodoks sot janë rreth 40,000.[25][26]

Permbledhje[redakto | redakto tekstin burimor]

Shkeputur nga studimi :“Çamërishtja gluhë Perëndie” (ERVIN FETAHU)

Gjuha, kjo mrekulli dhuruar qënies njerëzore,e cila renditet  në apex për nga rëndësia që ajo bart mbi shpinë.Çdo gjë në këtë rruzull ka një gjuhë e kodik të vetin, kafshët kanë gjuhën e tyre, po ashtu shpendët përdorin cicërimat komunikuese,madje dhe insektet sinjalizohen mes tyre,por tek njeriu si krijesë e preferuar mrekullia qëndron gjetkë, gjuha e cila ai flet harmonizohet me logjiken,ndjenjat dhe pikërisht ky fymëzim vë në lëvizje orbitën e gojës, tek bashkohen zanoret me bashkëtingëlloret e kështu përcillet në tinguj e fjalë,ku forca shprehëse “Fjala”  magjeps njerëzit tash e sa mot.Me gjuhë ndihmojmë dikë,e këshillojmë atë me mirësi, ndalojme dikë tjetër nga e keqa,me gjuhë filozofojmë e thurrim vargje poezie,me gjuhën tonë të ashpër, ndoshta pa takt shpesh herë bëhemi shkak për shumë konflikte,pa e kuptuar se lëndojmë dhe i rrudhim zemrën dikujt,ndaj diplomacia është arti zbukuronjës që gdhendë fjalën me elegancë e u jep zgjidhje shumë prej çështjeve të komplikuara.Fuqia e artikulimit posedon rëndësi të veçantë në ruajtjen dhe administrimin e asaj që vjen nga pamaturia dhe nxitimi.Shpesh herë kur dikush shpreh një fjalë te ëmbël i themi “Te lumte goja”, sikundër kur dikush shëmton fjalorin e tij e mallkojmë atë “Tu thaftë goja”. E pra, sa kujdes duhet të kemi me këtë masë mishi muskuloze që është çelësi i cili na nderon ose turpëron,zbukuron apo shëmton! andaj gjendet me vend shprehja e të madhit Faik Konica “O Zot, na jep fuqi të heshtim, kur nuk kemi gjë për të thënë!

 Por kjo nuk nënkupton se heshtja është sekreti i gjithëçkaje, magjia e fjalës mbizotëron vetëm atëher kur ajo godet me të drejtën e saj.Rracat e gjuhët janë larmia më pikante e natyrës humane,ato dallojnë popujt mes veti, i ndihmojnë ata të njihen me civilizimet e kulturat e ndryshme.Duhet të jemi me fat,që ne  shqiptarëve na ka rënë për hise kjo gjuhë e ëmbël,e dlirë siç thoshte vetë poeti ynë Naim.Shqipja,krenaria dhe identiteti ynë...! ne s’kemi tjeter veç saj,ndaj jemi të detyruar ta ruajmë,zhvillojmë e zbukurojmë me fjalët tona margaitarin ndriçonjës së mendjeve tona.Sigurisht kombi ynë motivohet të vlerësojë gjuhën e tij si  rruga e vetme drejt prosperitetit e diturisë.Nuk ka se si të ndodhë ndryshe,kur shohim një mori albanologësh që prej shekujsh me rradhë i përkushtoheshin “Shqipes” sonë,po ne si shqiptare ç’duhet të bëjmë vallë...!? mirënjohja nuk do mjaftonte për një mori  albanologësh  si Robert Elsie i cili shëtiti në çdo skaj ku kishte shqiptarë dhe regjistroi në kolona zanore gjithë dialektet e nëndialektet e shqipes nga Kroacia deri nëItali,Greqi,Ukraine,Turqi e gjetkë.Sigurisht, çdo gjuhë në botë pasurohet me dialekte e nëndialekte,dhe njëri prej nëndialekteve të shqipes është ai i çamërishtes. Shume gjuhëtarë, filolog apo albanolog si Çabej,Camaj,Demiraj,Pipa,Haxhihasani, Thunmann,Pederseni,Jokli,Meyer etj, janë zhytur në studimin  e çamërishtes jo mëkot,aty ruhen forma arkaike të cilat dëshifrojne lidhjet e shqipes sotme me gjuhën e vjetër Ilire dhe paraIlire,që do të thotë, me trungun kryesor të gjuhëve ”Indo-Europiane”. Ngapellazgjishtja në ilirishte e shqipe u trashëgua e u ruajtë gjuha më e vjetër e Europës në kohët prehistorike. Por, cila është gjuha e parë indoeuropiane ? Shumë historian të huaj dhe shqiptarë bëjnë me dije se shqipja prevalon e mund të jetë më e lashtë se gjuhët greke e latine sëbashku, dhe nuk gabon aspak shkronjëtori i gjuhës shqipe Naim Frasheri, ku e quan gluhë perëndie “Dallëndyshe bukuroshe..a mos vjen nga Shqipëria? Eni vjen prej Çamërie, me këto milëra fjalë e me gluhë perëndie”

Tashmë është vërtetuar me argumenta të fortë se gjuha shqipe është gjuha mëmë indoevropiane,Sot disa zbulime nëpër pllaka guri dëshmojnë se shqipja ka pas qenë shkruar mijëra vjetë me parë,sipas Niko Stillos, në  Perugia (Itali), gjenden mbishkrime nëetruskisht të shkruajtura mbi pllaka guri, ku shumë fjalë nuk marrin kuptim veçse në dialektin e çamërishtes. Referuar autorit Eduard Shnajder,ky studiues francez që shërbeu në qeverinë osmane të Shkodrës, shtoi në librin e tij për “Pellazgët dhe pasardhësit e tyre” më 1894, ku gjuha shqipe paraqitet si “tingëllimi më i pastër e më besnik i gjuhës pellazge”.Dhimitër Kamarda filolog italian me origjinë shqiptare botoi veprën “Një ese e gramatikës krahasuese rreth gjuhës shqipe” më 1864, vërtetoi me dokumenta lashtësinë e shqipes ndër gjuhët më  të  vjetra  në botë.. Nuk mund të anashkalojmë rolin e albanologut të shquar danez Holger Pedersen, që gjithë jetën e tij e kaloi me studimin e gjuhëve indo-europiane dhe në veçanti me gjuhën shqipe, ai i jep një rëndësi të veçantë dialektit të zonës së Çamërisë. Pederseni kërkoi dhe mblodhi shumë përralla dhe gojëdhëna në atë zonë me një rëndësi të veçantë lingustike, ku  vinte theksin dialektit të Shqipërisë së poshtme dhe në veçanti çamërishtes. Interesante është se në bibliotekën mbretërore të Kopenhagenitështë ruajtur në origjinalin e saj një citat i shkruar nga vetë ai në dialektin çam: O shokë, aman, aman, / arritëm këtë zeman, / siç e gjem, ashtu e lamë. Ai ruante dhe një korrespondencë me albanologun e shquar shqiptar Eqrem Çabej, ku ishte në dilemë për etimologjinë e shprehjes habitore ne dialektin çam” çklata” ku Çabej ia zbërthen në mënyrën mjeshtërore ç-kle-ata...pra ç’qenë ata/ç kanë ata, kuptohet qartë se dialekti çam ruan format më arkaike të shqipes vjetër. Johan Fon Han 1811-1869, austriak i diplomuar për drejtësi në Universitetin e Haidelbergut, i cili shërbeu si gjykatës i shtetit të ri grek, dhe më vonë si nënkonsull në Janinë, ai iu fut studimeve të gjuhës shqipe bashkë me të ndriturin gjuhëtarin shqiptar Kostandin Kristoforidhin. Botoi tre vëllime “Studime shqiptare mbi kulturën, gjuhën dhe historinë”, duke nxjerrë përfundimin se shqipja e sotme rrjedh nga ilirishtja, dhe kjo e dyta e ka burimin nga pellazgjishtja.

Sipas Prof.Shaban Demirajt,në shqipen e sotme forma të lashta pa mbaresë ruhen ende në disa nga të folmet e arbëreshëve të Italisë dhe në ato të Çamërisë, dialekti çam paraqet interesa te veçanta si në leksike,fonetike,morfologji dhe sintakse.Dialekti dhe e folura e kësaj treve tërheq vëmendjen për pastërtinë,lashtësinë dhe origjinalitetin e tyre.Në lëmin e leksikut çamërishtes vërejmë fushën e blegtorisë,ku spikat fjalori blegtoral i cili numëron pambarim emra bagëtish si edhe sëmundjet përkatëse të tyre ,po ashtu dallohet  pasurimi i fjalorit në kulturën e ullirit, ku gjejmë sërisht shumë emra e variete të ndryshme si psh ”argële-badhriot-frëngulli-hondrole-kaculer-kolmadh-nisjote” gjithashtu emrat e punishteve lidhur me frutikulturën, si psh “perivol-sohorë-karpua-bëstardhëra-ëmëltoj-lutruvi-zucë-etj” Çamërishtja në raport me dialektet e tjera të shqipes ndjek në vija të pergjithshme të njëjten rrugë me të folmet e shqipes,por  ajo paraqet forma të veçanta formimi e kompozimi.Studimet e akademikut Arshi Pipa, nxjerrin në përfundim se dialekti  i arbëreshëve  të italise bazat e tij i gjen në dialektin  Çam.Në çamerishte ruhen mbaresat “jim-jit-jin” të së pakryerës si psh “bijim-bijit-bijin” lajim-lajit-lajin” edhe në folurën e arbëreshëve të Kalabrisë janë format”sillëjin-qajin-thojin-lodrojin”.Karakteristikë e çamërishtes jane prapashtesat si  ël-atë-ejtë....si psh,(stan-ël,vajt-ël)-(Gjyzel-atë,Gjinik-atë)-(Çapar-ejtë,bilbil-ejtë) studim i prof Q. Haxhihasani marre nga libri “Dialektologjia Shqiptare”Duke ndjekur metodën e gjeografisë gjuhësore,Çabej kishte arritur në përfundim se dialektet skajore ruajnë formën me arkaike të shqipes,si psh gegnishtja e veriut me toskërishten e jugut (çamërishten) të cilat kane edhe lidhje me njëra tjetrën në disa fjalë apo thekse te caktuara,si psh përemri vetor (Ai) ne çamërishte dhe ne gegënishte bie theksi tek gërma (A),ndërsa ne format e tjera dialektore bie tek gërma (I),gegënishtja e krahinës Dibrës ka ngjashmëri në disa fjalë të cilat në dialektin çam ruhen origjinale dhe nuk e kanë kaluar pragun e gërmës (I) në gërmën (Y) si psh (si-sy,di-dy,ai –ay).Le të ndalemi pak tek teksti më i vjeter në toskërisht i autorit arbëresh Lekë Matrënga, në tiparet konstuitive i përngjan në të shumtën e tij çamërishtes,këtë e vërtetojnë dëshmitë historike  e onomastike si psh toponimet e fshtrave arbëreshe që e kanë burimin tek emra visesh në Çamëri,si psh...(Lopës-Kuç-Gropa-Manes-Borsh)studim i prof Çabejit.Te gjitha dialektet e shqipes e kanë humbur formën  e vjeter gl-kl “(gluha-gjuha)-(glunjtë-gjunjtë)-(glisht-gisht)“ dhe “(klan-qan)-(klumësht-qumësht)-(kloftë-qoftë)” prej kohësh kjo formë u asimilua,ndërsa  dialekti çam e ruan sot e kësaj dite të konservuar në mënyrën më të mirë,po ashtu gjejmë perdorim të këtyre bashkëtingëlloreve tek arvanistasit e greqise,arbëreshët e italise dhe çuditërisht në fshatin Dardhë të Korçës,pse pikërisht në keto treva...?! sepse arvanitasit e Greqise kishin një lidhje gjaku,tradite dhe dialekti me Çamërine,shumë historianë janë të mendimit se emigrimet e arvanitasve zgjatën perreth 3 shekuj,dhe domosdo ata kaluan nëpër liqenin e kulturës dhe folkut çam,kaluan nëpër ato zona ku morrën veshjen,vallen çamiko,dialektin,temperamentin etj si këto.Poashtuarbëreshët e Italisë kryesisht kanë emigruar ose nga zona e Çamerise ose nga zonat e shqipëfolëse të Moresë në Peleponez,ndërsa për fshatin Dardhë thuhet se kanë ardhur nga zona malore e Sulit të Çamërisë, e mbeshtetur kjo ide edhe nga shkrimtari  dardhiotTeodor Laço.Me pak fjalë dialekti bukur i Shqipërisë poshtme siç e quajnë të huajtë, vazhdon ende të luftojë e të mbijetojë po aq bukur sot  tek shqiptarët ortodoksë të Çamërisë që ndodhen atje,ata flasin rrjedhshëm dhe  pastër,por detyrohen të flasin nën zë  ose fshehurazi brenda mureve të shtëpisë, për shkak të represionit ushtruar nga shteti Grekë.Interesante është një prej kujtimeve të poetit njohur kosovar Ali Podrimja,tek drekonte një dite vere të viteve 80-të buzë bregëdetit  Parganjot,dhe aty bie në kontakt me një kamarier,i cili fliste shqip, i çuditur poeti nga Kosova pyet...! “ti djalosh din shqip...?! po ia kthen ai,sepse unë jam shqiptarë,jam çam”,dhe kështu i lumturuar nga shqipja e rrjedhshme e djalosharit çam,nisi shkëndija e frymëzimit,ku shkrimtari kosovar  përpiloi  një libër me poezi të zgjedhura “Eni vjen prej Çamerie” ....

Do dëshiroja të perifrazoja disa vargje ndërgjegjësuese të At Gjergj Fishtës i cili para shumë dekadash e kishte ndier në brendinë e tij neglizhencën e shqiptarëve për gjuhën e tyre, e me dhimbje ai apelon...”Pra, mallkue qoftë njai bir Shqiptari, që këtë gjuhë të Perëndis', trashigim, që na la i pari, trashigim s'ia len ai fëmis;  edhe atij iu thaftë, po,  goja, që përbuzë këtë gjuhë hyjnore;  qi n'gjuhë t'huaj, kur s'asht nevoja, flet, e t'veten e lèn mbas dore!

Për një çast dikush prej jush me të drejtë mund të pyesë,përse vallë ezaurimi çamërishtes paska kaq rëndësi në këtë shkrim...?! atëher pyetja do një përgjigje,kjo nuk varet vetëm me prejardhjen time nga treva e Çamërisë,por aty gjenden disa specifika të veçanta, besoj se dialekti i çamërishtes është pikë referimi për shumë studiues dhe albanolog të shquar.Në vogëline time e dëgjoja këtë dialekt sepse gjyshërit e mi flisnin pastër,bukur,me shumë fines, saqë më nguliteshin fjalë të shumta,dhe më tërhiqte muzikaliteti e zgjatimi i shumë prej atyre fjalëve, ku “nana”gjyshja ime më thoshte me një ëmbëlsi që nuk do ta harroj kurrë,”Të paste nana...biri nanës” ndërsa im gjysh më thosh “Uratën...uratën e Perëndisë paç”.Fati i keqë i kësaj popullsie,shpërngulja nga vatra e saj ku  kishte kultivuar me mijëra vjet kulturën,folkun,trajtën dhe formën e veçantë dialektore e cila ka lidhje direkte me gjuhën e vjetër pellazgjike,por humbja e trishtimi vjen tek moshat e thyera, të cilat e ruanin me fanatizem këtë gjuhë arbërore,por me keqardhje e themë se të moshuarit tanë po na lenë njëri pas tjetrit...! ndaj brenda vetes, e ndjeva të nevojshme të hulumtoja disi e sensibilizoja çdo çam që të kultivojë e pasojë çamërishten në brezat e rinj,sepse vërtet çamerishtja ndihet në rrezik,ajo kërkon një përkujdesje të veçantë nga vetë  popullsia shqiptare e Çamërisë dhe pse jo edhe nga studiuesit,albanologët,linguistët shqiptarë.Çështja çame jeton në dy realitete të dhimbshme të cilat janë përherë bashkë por fatkeqsisht nuk takohen me njëra tjetrën...! logjika e realitetit të parë qëndron se Çamëria jeton pa bijtë e vet, pra,pa çamët të cilët me largimin e tyre kanë venitur bukurinë e gjallërinë e asaj treve, ndërkohë realiteti i dytë përkon me mungesën e popullsisë çame që jeton në “ Dheun At ” por ama i mungon “ Toka Mëmë “ Çamëria, tash e sa vjet nuk e shohin,por ndiejnë aromën e saj.[27]

Shih edhe[redakto | redakto tekstin burimor]

Burimet[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Studimi Euromosaic. "Arvanit / Shqiptar në Greqi", 2006. Euromosaic.( Në Frangjisht )
  2. ^ a b Jochalas, Titos P. (1980). Fjalori grek-shqip i Markos Botsaris: një botim letrar me autograf [Fjalori greko-shqip i Markos Botsaris: Edicioni filologjik i origjinalit]. Athinë, Greqi: Akademia e Athinës.
  3. ^ a b Robert Elsie, (1986).Fjalor i letërsisë shqipe Londër, Mbretëria e Bashkuar: Greenwood Press. faqe 17. ISBN 9780313251863. Marrë nga 2009-03-31.
  4. ^ Shkurtaj, Gjovalin. Vlerat Dialektologjike dhe Etno-Gjuhësore të Gjuhës së Çamërisë,ISBN 99943-688-2-6, pp. 242-245.
  5. ^ Genocidi grek ndaj camerise
  6. ^ http://illyriapress.com/genocidi-grek-ndaj-shqiptareve-te-camerise/
  7. ^ Somel, Selçuk Akşin (2001). The Modernization of Public Education in the Ottoman Empire, 1839-1908: Islamization, Autocracy, and Discipline. Stanbol, Turkqi: BRILL. p. 414. ISBN 9789004119031. Marrë 2009-03-18.
  8. ^ Tsoutsoumpis: f. 122: "Sidoqoftë, deri në prag të Luftës Ballkanike dhe shumë kohë pas përfshirjes së zonës në Greqi ndjesia kombëtare ishte e dobët mes fshatarësisë." Ndonëse ndjenja nacionaliste mund të kishte qenë e dobët në mesin e fshatarësisë lokale, shoqëritë vendore nuk ishin të lirë.
  9. ^ Mouselimis, Spyros (1976). Ecje historike rreth Thesprotisë (në greqisht). Selanik, Greqi. faqe 128.
  10. ^ Anamali, Skënder and Prifti, Kristaq. Historia e popullit shqiptar në katër vëllime. Botimet Toena, 2002, ISBN 99927-1-622-3.
  11. ^ L'étude Euromosaic. "L'arvanite/albanais en Grèce", 2006.
  12. ^ Vickers, Miranda and Petiffer, James. Pyetjet Shqiptare. I.B. Tauris, 2007, ISBN 1-86064-974-2, p. 238.
  13. ^ Οδηγός Περιφέρειας Ηπείρου (10 dhjetor 2007). "Πρόσφυγες, Σαρακατσάνοι, Αρβανίτες". cultureportalweb. Marrë 18-4-2015.
  14. ^ Georgulas, Sokratis D. (1964). Studim Folklorik i Prevezës Ammoudia. Qendrat kërkimore të folklorit grek. pp. 2, 15.
  15. ^ Tsitsipis, Lukas (1981). Ndryshimi i gjuhës dhe vdekja e gjuhës në komunitetet shqiptare në Greqi: Një studim sociolinguistik. (Thesis). Universiteti i Wisconsin. Ann Arbor. 124. "Fshatrat shqiptarë të Epirit përdorin një dialekt të shqiptarëve të Toskës dhe ato janë ndër vendet më të izoluara të Greqisë. Në fshatin Epiriotik të Aghias unë isha në gjendje të vëreja edhe disa folës monolingualë shqiptarë".
  16. ^ Foss, Arthur (1978). Epirit. Botston, Shtetet e Bashkuara të Amerikës: Faber. faqe 224. ISBN 9780571104888. "Ka ende shumë fshatarë ortodoksë grekë në Threspotia të cilët flasin gjuhën shqipe mes tyre, të shpërndara në veri nga Paramithia deri në lumin Kalamas dhe më gjerë, dhe në perëndim të Plazës së Margaritit. , ndërsa gjuha nuk po zhduket Ashtu si gjithnjë e më shumë çifte në jetën e martesës së hershme shkojnë për në Athinë ose Gjermani për punë, fëmijët e tyre mbeten në shtëpi dhe janë rritur nga gjyshërit e tyre shqipfolës. Gratë fshatare greke dhe shqipfolëse, pothuajse të gjitha veshur me rroba tradicionale të zeza me një shall të zezë rreth kokave të qafës. Gratë që flasin greqisht lidhin shamitë e tyre në qafën e tyre, ndërsa ata që flasin kryesisht shqip mbajnë shamitë e tyre në një stil dallues i lidhur në anën e kokës. "
  17. ^ Hart, Laurie Kain (1999). "Kultura, qytetërimi dhe demarkacioni në kufijtë veriperëndimor të Greqisë".American Ethnologist26: 196.doi:10.1525/ae.1999.26.1.196Duke folur shqip, për shembull, nuk është një parashikues në lidhje me çështje të tjera të identitetit. Gjithashtu ekzistojnë komunitete të krishtera të krishtera si në Epirin dhe në lagjen Florina të Maqedonisë me identifikim të padiskutueshëm me kombin grek. Tschamides ishin të dy të krishterë dhe muslimanë nga fundi i shekullit të 18-të [në shekullin e 20-të, Çam vlen vetëm për muslimanët]
  18. ^ Moraitis, Thanassis. "botime si hulumtues". thanassis moraitis: faqja zyrtare. Marrë 18-4-2015. "Të Arvanits ata janë të afërt me Shqipërinë, me ndërhyrje të Hellenophone Vourkou (Vurg) brenda Shqipërisë dhe shqipe flitet ende atje, e tsamikos është ypodialektos jugor rrjedhin qendrore e Shqipërisë, por ka mbetur në thelb jashtë territorin kombëtar e cila konsolidoi shqipe si gjuhë zyrtare të shtetit ..... krishterët shqiptarë-folëse konsiderojnë veten grek. në greqisht ata e quajnë gjuhën e tyre "arvanishtes", si të vërtetë të gjithë shqiptarët në Greqi, por në arvanitasen quajtur n "Scipio» "....." Idioma shqiptare ende flitet aty, Çamërisht, është më jugor nën-dialekti i trupit kryesor të gjuhës shqipe, por ka mbetur jashtë hapësirës kombëtare shqiptare, ku standardi është standardizuar si zyrtare gjuha e shtetit ..... krishterët etnike Albanophone perceptojnë veten si grekë kombëtare Kur flet greqisht, anëtarët e këtij grupi quajnë idioma e tyre Arvanitic, ashtu si të gjithë arvanitasit tjetër të Greqisë. megjithatë, kur flasin në idiomat e tyre, ata e quajnë "Shqip". "ip". "
  19. ^ Tsitsipis. Ndryshimi i gjuhës dhe vdekja e gjuhës. 1981 f. 2. "Termi" Shqip "përdoret përgjithësisht për t'iu referuar gjuhës së folur në Shqipëri Shqip gjithashtu shfaqet në fjalimin e disa monolingujve në disa rajone të Epirit grek, në veri-perëndim të Greqisë, ndërsa pjesa më e madhe e popullsisë dygjuhësore në Epirot enklavat përdorin termin Arvanitika për t'iu referuar gjuhës kur flasin në greqisht dhe shqip kur flasin në gjuhën shqipe (shih Çabej 1976: 61-69 dhe Hamp 1972: 1626-1627 për vëzhgimet etimologjike dhe referencat e mëtejshme). "
  20. ^ Baltsiotis. Çamët Muslimanë të Greqisë Veriperëndimore. 2011 "Gjuha shqipe dhe popullata e krishterë që e flisnin atë - dhe ende duhet - duhej të fshiheshin gjithashtu, pasi që gjuha u perceptua si një kërcënim shtesë për greminën e tokës. Mund të përdoret vetëm si një dëshmi e tyre lidhje me muslimanët, duke krijuar kështu një vazhdimësi të jo-grekisë ".
  21. ^ (Në frangjisht) Banfi, Emanuele (6 qershor 1994). Pakicat gjuhësore në Greqi: gjuhë të fshehura, ideologji kombëtare, fe. (në frëngjisht). Paris: Seminar i Programit Mercator. faqe 27.
  22. ^ Adrian Ahmedaja (2004). "Përsa i përket metodave për studimin e pakicave etnike" në kutinë e arvanitave të Greqisë dhe Alvanos. " në Ursula Hemetek (ed.). Identitetet shumëfishe: Studime mbi muzikën dhe pakicat. Cambridge Scholars Press. faqe 59. "Midis Alvanos, ngurrimi për t'u deklaruar si shqiptarë dhe për të folur me të huajt në arvanitë, do të doja të përmendja vetëm një shembull. në Igoumenitsa: Pjesëmarrësit ishin njerëz nga Mavrudi, një fshat pranë Igoumenitsa, ku ata erdhën për të folur me njëri-tjetrin ose në anën tjetër të kufirit. , në gjuhën shqipe do të doja të dija shumë për muzikën e ditës. Ju e dini, kjo është një këngë e vjetër në shqip Ka disa shqiptarë në këtë zonë, por nuk ka më, vetëm disa njerëz të moshuar. Në të vërtetë, ishte një i ri që këndonte këngën, siç u dëgjua në shembullin audio 5.9. Tekstet janë në lidhje me vallëzimin e nuses gjatë martesës. Fllanxhë (gëlltitje "në këngën) ka për të kërcyer ngadalë - ngadalë si ajo mund të kuptohet në titullin e këngës Dallëndushe Vogel-o, Dale, dale (gëlltitje vogël, i ngadalshëm - i ngadalshëm). (CD 12)"
  23. ^ Sarah Green (2005). Shënime nga Ballkani: Gjetja e margjinalitetit dhe paqartësisë në kufirin greko-shqiptar. Princeton University Press. pp. 74-75. "Shkurtimisht, ka pasur një prodhim të vazhdueshëm të paqartësive në Epir për këta njerëz dhe një pohim se një përfundim përfundimtar rreth Tsamidëve ishte i pamundur. Një njeri më i vjetër tha: "Kush të tha se unë jam një Tsamis? Unë nuk jam ndryshe nga askush tjetër". për disa njerëz në një Kafeneio në Thesprotia mbi këtë temë, më ndiqnin nga dyqani tek unë, për të më shpjeguar pse njerëzit nuk flisnin për Tsamidët; Ata kishin një reputacion të keq, ju shihni, ata u akuzuan se ishin vjedhës dhe armatoloi. Por kishte edhe njerëz të mirë, ju kn në çdo popullatë, ju merrni njerëz të mirë dhe njerëz të këqij. Gjyshi im dhe babai im ishin prodhuesit e fuçisë, ata ishin burra të ndershëm. Ata bënë fuçi për naftë dhe tsipur. Më vjen keq që e keni kryer punën tuaj. Është shumë e vështirë; është një temë e vështirë. Ky njeri shkoi për të shpjeguar se babai i tij ishte i përfshirë gjithashtu në distilimin e fjalimit të tij dhe ai vazhdoi të më tërhiqte një fletë për mua në fletoren time, për të shpjeguar procesin e bërjes së këtij frymë. Por ai nuk do të fliste për Tsamidët dhe me siguri nuk do t'i referohej vetes si Tsams. "
  24. ^ Winnifrith, Tom (1995). "Shqipëria Jugore, Epiri i Veriut: Hulumtimi i një kufiri etnologjik të diskutueshëm". Farsarotul. Marrë 18-4-2015. Folësit shqiptarë në Filiates, Paramithia dhe Margariti Folësit shqiptarë në folësit shqiptarë në Attikë Boeotia gjuha po vdes shpejt Nuk pranon asnjë lloj inkurajimi Folësit shqiptarë në Greqi do të ishin tërësisht ortodokse ".
  25. ^ Miranda Vickers, shqiptarët: Një histori moderne, I.B.Tauris, 1999, ISBN 978-1-86064-541-9
  26. ^ https://www.youtube.com/watch?v=SDlfV92gLOQ
  27. ^ https://www.facebook.com/notes/%C3%A7am%C3%ABri-dita-po-afron/%C3%A7am%C3%ABrishtjadialekti-arkaik-i-shqipes-shkrim-nga-ervin-fetahu-botuar-n%C3%AB-gazet%C3%ABn-t/10150489060783185/