John Dalton

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
John Dalton
Dalton John desk.jpg
U lind në6 shtator 1766
Vdiq27 korrik 1844 (77 vjet)
KombësiaBritanik
Njohur përTeoria atomike, Ligji me përmasa të shumëfishta, Ligji i Presioneve të Pjesshme të Dalton, Daltonizmi
ÇmimetMedalja Mbretërore (1826)
Karriera shkencore
Studentë të shquarJames Prescott Joule
InfluencesJohn Gough
Author abbrev. (botany)Jn.Dalton
Firma
John Dalton Signature c1827.svg

John Dalton (6 shtator 1766 - 27 korrik 1844) ishte kimist, fizikant dhe meteorolog anglez. Ai është i njohur më së shumti për futjen e teorisë atomike në kimi dhe për hulumtimin e tij në verbërinë e ngjyrave, ndonjëherë i referuar si Daltonizëm për nder të tij.

Jeta e hershme[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

John Dalton lindi në një familje Kuakerë nga Eaglesfield, afër Cockermouth, në Cumberland, Angli.[1] Ai mori arsimin e tij të hershëm nga babai i tij dhe John Fletcher, i cili drejtoi një shkollë private në fshatin afër Pardshaw Hall. Familja e Daltonit ishte shumë e varfër për ta mbajtur atë për një kohë të gjatë dhe ai filloi të siguronte jetesën e tij, që nga mosha dhjetë vjeç, në shërbim të Kuakerit të pasur vendas Elihu Robinson.[2]

Karriera e hershme[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Kur ishte 15 vjeç, Dalton u bashkua me vëllain e tij të madh Jonathan në drejtimin e një shkolle Kuakere në Kendal, Westmorland, rreth 72 km nga shtëpia e tij. Rreth moshës 23 vjeç Dalton mund të ketë menduar të studionte për drejtësi ose mjekësi, por të afërmit e tij nuk e inkurajuan atë, ndoshta sepse duke qenë një Disententer, ai u ndalua të ndiqte universitetet angleze. Ai fitoi shumë njohuri shkencore nga udhëzimet joformale nga John Gough, një filozof i verbër që ishte i talentuar në shkenca dhe arte. Në moshën 27 vjeç ai u emërua mësues i matematikës dhe filozofisë natyrore në "New College" në Mançester, një akademi mospajtuese (paraardhësi linear, pas një numri ndryshimesh të vendndodhjes, i Harris Manchester College, Oxford). Ai qëndroi atje deri në moshën 34 vjeç, kur gjendja financiare e përkeqësuar e kolegjit e bëri atë të hiqte dorë nga posti i tij dhe të fillonte një karrierë të re si një tutor privat në matematikë dhe filozofi natyrore.

Puna shkencore[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Meteorologji[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Jeta e hershme e Daltonit u ndikua nga një Kuaker i shquar, Elihu Robinson, një meteorolog kompetent dhe prodhues instrumentesh, i cili e interesoi atë në problemet e matematikës dhe meteorologjisë. Gjatë viteve të tij në Kendal, Dalton kontribuoi në zgjidhjen e problemeve dhe iu përgjigj pyetjeve për tema të ndryshme në The Ladies' Diary dhe Gentleman's Diary. Në vitin 1787 në moshën 21 vjeç ai filloi ditarin e tij meteorologjik në të cilin, gjatë 57 viteve pasuese, ai hyri në më shumë se 200,000 vëzhgime. Ai rizbuloi teorinë e qarkullimit atmosferik të George Hadley (tani e njohur si qeliza Hadley) rreth kësaj kohe.[3] Në vitin 1793, botimi i parë i Dalton, Vëzhgime dhe Ese Meteorologjike, përmbante farën e disa prej zbulimeve të tij të mëvonshme, por pavarësisht origjinalitetit të trajtimit të tij, studiuesve të tjerë u kushtohej pak vëmendje. Një vepër e dytë nga Dalton, Elementet e Gramatikës Angleze (ose Një sistem i ri i udhëzimeve gramatikore: për përdorimin e shkollave dhe akademive), u botua në vitin 1801.

Paaftësia dhe vdekja[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Dalton pësoi një goditje të lehtë më 1837 dhe një të dytë më 1838 e la me një dëmtim të të folurit, megjithëse ai mbeti i aftë të kryejë eksperimente. Në maj 1844 ai pësoi një tjetër goditje në tru; më 26 korrik ai regjistroi me dorë të dridhur vëzhgimin e tij të fundit meteorologjik. Më 27 korrik, në Mançester, Dalton ra nga shtrati i tij dhe u gjet i pajetë nga shoqëruesi i tij.

Daltonit iu dha një varrim civil me nderime të plota. Trupi i tij qëndroi në gjendje në Manchester Town Hall për katër ditë dhe më shumë se 40,000 njerëz paraqitën arkivolin e tij. Kortezhi i varrimit përfshinte përfaqësues të organeve kryesore civile, tregtare dhe shkencore të qytetit. Ai u varros në Mançester në Varrezat Ardwick; varrezat tani janë një fushë loje, por fotografitë e varrit origjinal mund të gjenden në materialet e botuara.

Referime[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ "John Dalton". Science History Institute (në anglisht). qershor 2016. Marrë më 20 mars 2018.
  2. ^ "Pardshaw – Quaker Meeting House" (në anglisht). Marrë më 18 janar 2015.
  3. ^ George Hadley Encyclopædia Britannica.