Uellsi i Ri Jugor

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Uellsi i Ri Jugor
Nickname(s): 
Shteti i Parë
Shteti Kryesor
Motot: 
Orta Recens Quam Pura Nites
(I sapo ringjallur, sa shkëlqeni)
Vendndodhja e Uellsit të Ri Jugor në Australi
Vendndodhja e Uellsit të Ri Jugor në Australi
Koordinatat: 32°S 147°E / 32°S 147°E / -32; 147Coordinates: 32°S 147°E / 32°S 147°E / -32; 147
VendiFlag of Australia.svg Australia
Kolonia e Kurorës
si Kolonia e Uellsit të Ri Jugor
26 janar 1788
Qeveria përgjegjëse6 June 1856
Federata1 janar 1901
Akti i Australisë3 mars 1986
Kryeqyteti dhe qyteti më i madhSydney
Administrata128 zona të qeverisjes vendore
Qeveria
 • TypeMonarkia kushtetuese, demokraci parlamentare
 • BodyQeveria e Uellsit të Ri Jugor
 • GuvernatorMargaret Beazley
 • KryeministriDominic Perrottet (Liberal)
Legjislatura Parlamenti i Uellsit të Ri Jugor

Këshilli Legjislativ (42 vende)

Asambleja Legjislative (93 vende)
Gjyqësori
Përfaqësimi federalParlamenti i Australisë
Sipërfaqja
 • Gjithsej809.952 km2 (300 sq mi)
 • Sipërfaqe tokësore801.150 km2 (300 sq mi)
 • Sipërfaqe ujore8.802 km2 (3 sq mi)
Area rank5-të
Highest elevation2.228 m (Bad rounding here73 ft)
Popullsia
 (Dhjetor 2021)[1]
 • Gjithsej8.095.430
 • Rank1-rë
 • Dendësia10,0/km2 (300/sq mi)
 • Dendësia rank3-të
Zona kohoreUTC+10 (AEST)
UTC+11 (AEDT)
UTC+9:30 (ACST)
(Broken Hill)
UTC+10:30 (ACDT)
(Broken Hill)
UTC+10:30 (LHST)
(Lord Howe Island)
UTC+11:00 (LHDT)
(Lord Howe Island)
Kodi postar
NSW
Kodi ISO 3166AU-NSW
GSP year2019–20
GSP ($A million)$624,923[2] (1-rë)
GSP per capita$76,876 (4-të)
IZHNJ (2019)0.945[3]
very high · 3 nga 8
Faqja zyrtarewww.nsw.gov.au
Emblemat[4]

Uellsi i Ri Jugor (Anglisht: New South Wales, ose shkurt NSW) është një shtetbregun lindorAustralisë. Ai kufizohet me Viktorian në jug, me Australinë Jugore në perëndim dhe me Queensland në veri. Bregdeti i saj kufizohet me detet Korale dhe Tasmane në lindje. Australian Capital Territory është një enklavë brenda shtetit. Kryeqyteti i Uellsit të Ri Jugor është Sydney, i cili është gjithashtu qyteti më i populluar i Australisë. Në mars të vitit 2019, popullsia e Uellsit të Ri Jugor ishte mbi 8 milion,[1] duke e bërë atë shtetin më të populluar të Australisë.

Historia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Banorët origjinal të Uellsit të Ri Jugor ishin fiset Australianët aborigjenë që arritën në Australi rreth 40,000 deri në 60,000 vjet më parë. Para ardhjes së evropianëve, rajoni kishte rreth 250,000 banorë aborigjenë.[5]

Xhejms Kuk ishte evropiani i parë që vizitoi Uellsin e Ri Jugor kur ai kreu një studim përgjatë bregdetit lindor të pavënë në hartë të kontinentit me emrin holandez Hollanda e Re, tani Australi. Në ditarin e tij origjinal që përfshin studimin, në trefishim për të kënaqur Urdhërat e Admiralit, Kuk fillimisht e emëroi vendin "Uellsi i Ri", pas Uellsit. Sidoqoftë, në kopjen e mbajtur nga Admiralty, ai "rishikoi formulimin" te "Uellsi i Ri Jugor".[6]

Gjatë shekullit të 19-të, zonat e mëdha u ndanë me sukses për të formuar kolonitë britanike të Tasmanisë (u shpall si një koloni më vete e quajtur Van Diemen's Land më 1825), Australia e Jugut (1836), Viktoria (1851) dhe Queensland (1859). Qeveria përgjegjëse iu dha kolonisë së Uellsit të Ri Jugor më 1855. Pas Traktatit të Waitangit, William Hobson shpalli sovranitetin britanik mbi Zelandën e Re më 1840. Në vitin 1841 u nda nga Kolonia e Uellsit të Ri Jugor për të formuar koloninë e re të Zelandës së Re.

Gjeografia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Zona e Uellsit të Ri Jugor është 809,444 km2.[7] Vija bregdetare është 2.137 km e gjatë.[8]

Uellsi i Ri Jugor kufizohet në veri me Queensland, në perëndim me Australinë Jugore, në jug me Viktorian dhe në lindje me detet Korale dhe Tasmane. Territori i Kryeqytetit Australian dhe Jervis Bay Territory formojnë një entitet të administruar veçmas që kufizohet plotësisht nga Uellsi i Ri Jugor. Tri qytetet më të mëdha të Uellsit të Ri të Jugut janë Sydney, Newcastle dhe Wollongong, shtrihen pranë qendrës së një rripi të ngushtë bregdetar që shtrihet nga zonat me temperatura të ftohta në bregdetin e largët jugor në zonat subtropikale pranë kufirit të Queensland.

Demografia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Popullsia e vlerësuar e Uellsit të Ri Jugor në fund të shtatorit 2018 ishte 8,023,700 njerëz, që përfaqëson afërsisht 31,96% të popullsisë mbarëkombëtare.[1]

Në qershor 2017 Sydney ishte shtëpia e pothuajse dy të tretave (65.3%) të popullsisë së NSW.[9]

Gjuha[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

26.5% e njerëzve në Uellsin e Ri Jugor flasin një gjuhë tjetër përveç anglishtes: mandarin (3.2%), arabisht (2.7%), kantonisht (1.9%), vietnamisht (1.4%) dhe greqisht (1.1%).[10][11]

Feja[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në regjistrimin e popullsisë në vitin 2016, fetë më të shpeshta të raportuara dhe emërtimet e krishtera ishin katolikizmi romak (24,7%), anglikanizmi (15.5%) dhe Islami (3.6%). 25.1% e popullsisë e përshkruan veten se nuk kishin fe.[10][11]

Shtete të binjakëzuara[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Uellsi i Ri Jugor në historinë e fundit ka ndjekur partneritete bilaterale me shtete / provinca dhe metropole të tjera të federuara përmes krijimit të një rrjeti të marrëdhënieve të shtetit të binjakëzuar. Shteti aktualisht ka 7 shtete të binjakëzuar:[12]

Referime[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ a b c "National, state and territory population – December 2021" (në anglisht). Australian Bureau of Statistics. 28 qershor 2022. Arkivuar nga origjinali më 29 qershor 2022. Marrë më 1 korrik 2022.
  2. ^ "5220.0 – Australian National Accounts: State Accounts, 2019–20" (në anglisht). Australian Bureau of Statistics. 20 nëntor 2020. Arkivuar nga origjinali më 17 qershor 2016. Marrë më 20 janar 2021.
  3. ^ "Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org (në anglisht). Marrë më 24 janar 2022.
  4. ^ "NSW State Flag & Emblems" (në anglisht). Qeveria e Uellsit të Ri Jugor. Arkivuar nga origjinali më 18 shtator 2015. Marrë më 5 tetor 2015.
  5. ^ "Aboriginal settlement" (në anglisht). About NSW. Arkivuar nga origjinali më 22 shtator 2013. Marrë më 21 shtator 2013.
  6. ^ Wharton, W.J.L (1893). "Preface". Captain Cook's Journal During the First Voyage Round the World (në anglisht). London: Eliot Stock – nëpërmjet Project Gutenberg.
  7. ^ "Area of Australia, States, and Territories" (në anglisht). Geoscience Australia. 2005-08-31. Arkivuar nga origjinali më 2 korrik 2010. Marrë më 16 mars 2020.
  8. ^ "Coastline Lengths" (në anglisht). Geoscience Australia. 2003-08-07. Arkivuar nga origjinali më 2009-06-18. Marrë më 2010-06-19.
  9. ^ "3218.0 – Regional Population Growth, Australia, 2016–17: Main Features". Australian Bureau of Statistics (në anglisht). Zyra e Statistikave Australiane. 24 prill 2018. Marrë më 13 tetor 2018. Estimated resident population, 30 June 2017.
  10. ^ a b http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~1/$File/GCP_1.zip?OpenElement
  11. ^ a b "2016 Census Community Profiles: New South Wales" (në anglisht). Quickstats.censusdata.abs.gov.au.
  12. ^ "Building international relationships" (në anglisht). NSW Government. Arkivuar nga origjinali më 14 nëntor 2017. Marrë më 14 nëntor 2017.
  13. ^ "International exchange activated with globalization" (në anglisht). Prefektura Ehime. Arkivuar nga origjinali më 30 shtator 2018. Marrë më 1 nëntor 2018.