Njeriu

Njeriu Vargu kohor:
Një mashkull (majtas) dhe një femër (djathtas) të rritur, të popullit akha, në veri të Tajlandës
Statusi i ruajtjes
Jo i rrezikuar  (IUCN 3.1)
Klasifikimi shkencor
Mbretëria:	Animalia
Filumi:	Chordata
Klasa:	Mammalia
Rendi:	Primates
Familja:	Hominidae
Nënfamilja:	Homininae
Fisi:	Hominini
Gjinia:	Homo
Lloji:	H. sapiens
Nënlloji:	H. s. sapiens
Emri binomial
Homo sapiens Lineu, 1758
Densiteti i popullimit të Homo sapiens (2020)

Njerëzit (Homo sapiens, që do të thotë 'njeri mendjemprehtë' ose 'njeri i mençur') janë specia më e bollshme dhe më e përhapur e primatëve, e karakterizuar nga bipedalizmi, qimet minimale trupore, dhe truri i madh e kompleks që mundëson zhvillimin e teknologjive të përparuara, të kulturës dhe gjuhës. Njerëzit janë qenie shumë sociale dhe priren të jetojnë në struktura sociale komplekse të përbëra nga shumë grupe bashkëpunuese e konkurruese, nga familjet dhe rrjetet farefisnore deri te shtetet politike. Ndërveprimi social mes njerëzve ka vendosur një larmi vlerash, normash sociale, dhe ritualesh, që forcojnë shoqërinë njerëzore. Kureshtja dhe dëshira e njerëzimit për të kuptuar dhe ndikuar mjedisin kanë motivuar zhvillimin njerëzor të shkencës, filozofisë, fesë, mitologjisë dhe fushave të tjera të njohurive.

Njerëzit kanë një korteks prefrontal të madh dhe shumë të zhvilluar, rajoni i trurit i lidhur me kognicionin më të lartë. Ata janë qenie inteligjente, të afta për memorie episodike, shprehje të lirshme të fytyrës, vetëdije për veten dhe një teori të mendjes. Mendja njerëzore është e aftë për introspeksion (metakognicion), mendim privat, imagjinatë, vullnet dhe formim pikëpamjesh mbi ekzistencën. Njerëzit gjithashtu mund të udhëtojnë mendërisht nëpër kohë (krenestezi), gjë që tregon parashikim episodik. Këto tipare u kanë mundësuar arritjen e përparimeve të mëdha teknologjike përmes arsyes dhe transmetimit të njohurive brezave të ardhshëm. Në antropologjinë kulturore, ruajtja dhe përparimi kumulativ i njohurive nëpër breza njihet si efekti i rrasetit (ratchet effect).

Njerëzit janë gjithngrënës, të aftë të konsumojnë një larmi materiali bimor dhe shtazor, dhe kanë përdorur zjarrin për të përgatitur dhe gatuar ushqim. Ata mund të mbijetojnë deri në tetë javë pa ushqim, dhe tri a katër ditë pa ujë. Njerëzit janë përgjithësisht ditorë (aktivë ditën), duke fjetur mesatarisht shtatë deri nëntë orë në ditë. Lindja e fëmijëve tek njerëzit është e rrezikshme, me rrezik të lartë komplikimesh dhe vdekjeje. Si nëna ashtu edhe babai zakonisht kujdesen për pasardhësit njerëzorë, të cilët janë të pashpresë ndaj vetes në lindje.

Gjenet dhe mjedisi ndikojnë në variabilitetin biologjik njerëzor, në pamjen, fiziologjinë, sistemin imunitar, aftësitë mendore, madhësinë trupore dhe jetëgjatësinë. Edhe pse njerëzit ndryshojnë në shumë tipare, çdo dy njerëz janë mesatarisht mbi 99% gjenetikisht të ngjashëm, me popullsitë më të larmishme gjenetikisht nga Afrika. Shkalla më e madhe e variacionit gjenetik ekziston mes meshkujve dhe femrave. Mesatarisht, meshkujt kanë forcë trupore më të madhe, ndërsa femrat përgjithësisht kanë përqindje më të lartë të dhjamit trupor. Femrat kalojnë menopauzën dhe bëhen jopjellore, potencialisht dekada para fundit të jetës së tyre. Ato gjithashtu kanë jetëgjatësi më të gjatë në pothuajse çdo popullsi në botë. Ndarja në role gjinore mashkullore dhe femërore ka ndryshuar historikisht, dhe sfidat ndaj normave gjinore mbizotëruese janë përsëritur në shumë shoqëri.

Njerëzit evoluuan nga hominina të tjerë në Afrikë disa milionë vjet më parë. Edhe pse disa shkencëtarë i barazojnë njerëzit me të gjithë anëtarët e gjinisë Homo, në përdorimin e zakonshëm termi zakonisht i referohet Homo sapiens-it, i vetmi anëtar ekzistues. Homo sapiens u shfaq rreth 300.000 vjet më parë dhe migroi jashtë Afrikës, duke zëvendësuar gradualisht popullsitë lokale të njerëzve arkaikë. Njerëzit e hershëm ishin gjuetarë-mbledhës, para se shpikja e bujqësisë dhe zbutja e kafshëve të çonin në vendosje të përhershme në Gjysmëhënën Pjellore dhe djepe të tjerë të qytetërimit. Ndërsa tepricat ushqimore mundësuan që popullsitë të bëheshin më të mëdha dhe më të dendura, u zhvilluan forma qeverisjeje, përdorimi i shkrimit u bë i domosdoshëm, dhe një numër qytetërimesh u ngritën e ranë. Njerëzit kanë vazhduar të zgjerohen, me mbi 8,3 miliardë njerëz duke banuar pothuajse në të gjitha rajonet e Tokës në 2026, dhe kanë vizituar madje edhe hënën, specia e parë e njohur që ka bërë këtë. Ky zgjerim, i kombinuar me industrializimin, ka çuar në shkatërrim mjedisor dhe ndotje që kontribuojnë ndjeshëm në zhdukjen në masë të vazhdueshme (të Holocenit) të shumë formave të tjera të jetës.

Etimologjia dhe përkufizimi

Karl Lineu e krijoi emrin Homo sapiens.

Të gjithë njerëzit modernë klasifikohen në specien Homo sapiens, term i krijuar nga Karl Lineu në veprën e tij të vitit 1735, Systema Naturae. Emri gjenerik Homo është një derivim i mësuar i shekullit XVIII nga latinishtja homō, që i referohet njerëzve të të dyja gjinive. Fjala human (njeri) mund t'i referohet të gjithë anëtarëve të gjinisë Homo. Emri Homo sapiens do të thotë 'njeri i mençur' ose 'njeri i ditur'. Ka mospajtim nëse disa anëtarë të zhdukur të gjinisë, përkatësisht njerëzit e Neandertalit, duhet të përfshihen si specie e veçantë njerëzish apo si nënspecie e H. sapiens-it.

Njeri është një huazim nga anglishtja e mesme, nga frëngjishtja e vjetër humain, përfundimisht nga latinishtja hūmānus, forma mbiemërore e homō-s ('njeri' – në kuptimin e njerëzimit).

Edhe pse fjala kafshë përdoret bisedërisht si antonim i fjalës njeri, dhe në kundërshtim me një keqkonceptim të zakonshëm biologjik, njerëzit janë kafshë. Fjala person shpesh përdoret si sinonim i fjalës njeri, por ekziston debat filozofik nëse personaliteti u zbatohet të gjithë njerëzve apo të gjitha qenieve ndijore, dhe më tej nëse një njeri mund ta humbasë personalitetin (siç është hyrja në një gjendje të përhershme vegjetative) dhe cili është fillimi i personalitetit njerëzor.

Evolucioni

Artikulli kryesor: Evolucioni njerëzor

Njerëzit i përkasin familjes biologjike të majmunëve të mëdhenj (familja Hominidae, superfamilja Hominoidea). Vija e majmunëve që përfundimisht dha njerëzit u nda së pari nga gibonët (familja Hylobatidae), pastaj nga orangutanët (gjinia Pongo), më pas nga gorillat (gjinia Gorilla), dhe së fundi nga shimpanzetë dhe bonobot (gjinia Pan). Ndarja e fundit, mes vijës njerëzore dhe asaj shimpanze–bonobo, ndodhi rreth 8–4 milionë vjet më parë, në epokën e vonë të Miocenit. Gjatë kësaj ndarjeje, kromozomi 2 u formua tek njerëzit nga bashkimi i dy kromozomeve të tjerë, duke i lënë njerëzve vetëm 23 çifte kromozomesh, krahasuar me 24 tek majmunët e tjerë. Pas ndarjes së tyre nga shimpanzetë dhe bonobot, hominat u diversifikuan në shumë specie dhe të paktën dy gjini të dallueshme. Të gjitha përveç njërës prej këtyre vijave – ajo që përfaqëson gjininë Homo dhe specien e saj të vetme ekzistuese, Homo sapiens – tani janë të zhdukura.

Rikonstruksion i Lucy-t, skeleti i parë i gjetur i Australopithecus afarensis-it

Gjinia Homo evoluoi nga Australopithecus. Edhe pse fosilet nga kalimi janë të pakta, anëtarët më të hershëm të Homo-s ndajnë disa tipare kryesore me Australopithecus-in. Për shkak të provave të pakta, koha e ndarjes drejt gjinisë Homo nuk ka konsensus. Disa studime që përdorin teknika të orës molekulare vlerësojnë se gjinia Homo u shfaq 4,30–2,56 milionë vjet më parë, ndërsa të tjerë kontestojnë se disa specie të hershme Homo janë përfshirë gabimisht në gjini dhe kështu e vendosin këtë vlerësim rreth 1,87 milionë vjet më parë.

Regjistrimi më i hershëm i Homo-s është specimeni 2,8-milionë-vjeçar LD 350-1 nga Etiopia, dhe speciet e para të emërtuara janë Homo habilis dhe Homo rudolfensis, që evoluuan deri në 2,3 milionë vjet më parë. H. erectus (varianti afrikan ndonjëherë quhet H. ergaster) evoluoi 2 milionë vjet më parë dhe ishte specia e parë e njeriut arkaik që la Afrikën dhe u përhap në Euroazi. H. erectus ishte gjithashtu i pari që evoluoi një trupplan karakteristikisht njerëzor. Homo sapiens u shfaq në Afrikë të paktën 300.000 vjet më parë nga një specie e emërtuar zakonisht si H. heidelbergensis ose H. rhodesiensis, pasardhësit e H. erectus-it që mbetën në Afrikë. H. sapiens migroi jashtë kontinentit, duke zëvendësuar gradualisht ose duke u kryqëzuar me popullsitë lokale të njerëzve arkaikë. Njerëzit filluan të shfaqin modernitet sjelljeje rreth 160.000–70.000 vjet më parë, dhe ndoshta edhe më herët. Ky zhvillim ndoshta u përzgjodh në mes të ndryshimeve klimatike natyrore në Afrikën e Pleistocenit të Mesëm deri të Vonë.

Migrimi "jashtë Afrikës" ndodhi në të paktën dy valë, e para rreth 130.000 deri 100.000 vjet më parë, e dyta (Përhapja Jugore) rreth 70.000 deri 50.000 vjet më parë. H. sapiens vazhdoi të kolonizonte të gjithë kontinentet dhe ishujt më të mëdhenj, përveç Antarktikut, duke arritur në Euroazi 125.000 vjet më parë, Australinë rreth 65.000 vjet më parë, Amerikat rreth 15.000 vjet më parë, dhe ishuj të largët si Havai, Ishulli i Pashkëve, Madagaskari, dhe Zelanda e Re, në vitet 300 deri 1280 e.s.

Evolucioni njerëzor nuk ishte një përparim i thjeshtë linear apo i degëzuar, por përfshiu kryqëzim mes specieve të afërta. Kërkimet gjenomike kanë treguar se hibridizimi mes vijave thelbësisht të ndryshme ishte i zakonshëm në evolucionin njerëzor. Prova të ADN-së sugjerojnë se disa gjene me origjinë neandertale janë të pranishme mes të gjitha popullsive jashtë Afrikës nën-Sahariane, dhe se neandertalët dhe hominina të tjerë, si denisovanët, mund t'u kenë kontribuar deri në 6% të gjenomit të tyre njerëzve të sotëm jashtë-Afrikës-nën-Sahariane.

Evolucioni njerëzor karakterizohet nga një sërë ndryshimesh morfologjike, zhvillimore, fiziologjike dhe të sjelljes që kanë ndodhur që nga ndarja mes stërgjyshit të fundit të përbashkët të njerëzve dhe shimpanzeve. Më të rëndësishmet prej këtyre përshtatjeve janë mungesa e qimeve, bipedalizmi i detyrueshëm, rritja e madhësisë së trurit, dhe zvogëlimi i dimorfizmit seksual (neotenia). Marrëdhënia mes të gjitha këtyre ndryshimeve mbetet objekt debati të vazhdueshëm.

Hominoidea (hominoide, majmunë antropomorfë)	Hylobatidae (gibonë) Hominidae (hominide, majmunë të mëdhenj) Ponginae Pongo (orangutanë) Pongo abelii Pongo tapanuliensis Pongo pygmaeus Homininae (hominina) Gorillini Gorilla (gorilla) Gorilla gorilla Gorilla beringei Hominini (hominina) Panina Pan (shimpanze) Pan troglodytes Pan paniscus Hominina (hominanë) Homo sapiens (njerëz)

Historia

Artikulli kryesor: Historia e njerëzimit

Parahistoria

Artikulli kryesor: Parahistoria

Pasqyrë e popullimit të botës nga migrimet e hershme njerëzore gjatë Paleolitit të Sipërm, sipas paradigmës së Përhapjes Jugore

Deri rreth 12.000 vjet më parë, të gjithë njerëzit jetonin si gjuetarë-mbledhës. Revolucioni Neolitik (shpikja e bujqësisë) ndodhi së pari në Azinë Juglindore dhe u përhap në pjesë të mëdha të Botës së Vjetër gjatë mijëvjeçarëve pasues. Ndodhi gjithashtu në mënyrë të pavarur në Mesoamerikë (rreth 6.000 vjet më parë), Kinë, Papua Guinenë e Re, dhe rajonet e Sahelit dhe savanës perëndimore të Afrikës.

Formimi i vendbanimeve të përhershme njerëzore, zbutja e kafshëve dhe përdorimi i mjeteve prej metali u pasuan nga tepricë e përhershme ushqimore, për herë të parë në histori. Bujqësia dhe stili i jetesës i ngulur çuan në shfaqjen e qytetërimeve të hershme.

Antikiteti

Artikulli kryesor: Historia e lashtë

Piramidat e Mëdha të Gizës, Egjipt

Një revolucion urban ndodhi në mijëvjeçarin e katërt p.e.s me zhvillimin e qytet-shteteve, veçanërisht qyteteve sumere të vendosura në Mesopotami. Në këto qytete u shfaq forma më e hershme e njohur e shkrimit, shkrimi kuneiform, rreth vitit 3000 p.e.s. Qytetërime të tjera të mëdha që u zhvilluan rreth kësaj kohe ishin Egjipti i Lashtë dhe Qytetërimi i Luginës së Indusit. Ato përfundimisht tregtuan mes tyre dhe shpikën teknologji si rrota, plugjet dhe velat. I shfaqur deri në vitin 3000 p.e.s, qytetërimi Caral-Supe është qytetërimi më i vjetër kompleks në Amerikat. U zhvilluan gjithashtu astronomia dhe matematika, dhe u ndërtua Piramida e Madhe e Gizës. Ka prova për një thatësirë të rëndë që zgjati rreth njëqind vjet, e cila mund të ketë shkaktuar rënien e këtyre qytetërimeve, me të tjera që u shfaqën pas kësaj. Babilonasit erdhën të dominonin Mesopotaminë, ndërsa të tjerë, si kultura Poverty Point, minoasit dhe dinastia Shang, u ngritën në zona të reja. Rënia e Epokës së Bronzit të Vonë, rreth vitit 1200 p.e.s, solli zhdukjen e një numri qytetërimesh dhe fillimin e Epokave të Errëta Greke. Gjatë kësaj periudhe, hekuri filloi të zëvendësonte bronzin, duke çuar në Epokën e Hekurit.

Në shekullin V p.e.s, historia filloi të regjistrohej si disiplinë, gjë që siguroi një pamje shumë më të qartë të jetës në atë kohë. Mes shekujve VIII dhe VI p.e.s, Evropa hyri në epokën e antikitetit klasik, periudhë kur Greqia e lashtë dhe Roma e lashtë lulëzuan. Rreth kësaj kohe, qytetërime të tjera gjithashtu u dalluan. Qytetërimi Maja filloi të ndërtonte qytete dhe të krijonte kalendarë kompleksë. Në Afrikë, Mbretëria e Aksumit e kaloi Mbretërinë e Kushit në rënie, dhe lehtësoi tregtinë mes Indisë dhe Mesdheut. Në Azinë Perëndimore, sistemi i qeverisjes së centralizuar i Perandorisë Akemenide u bë paraardhësi i shumë perandorive të mëvonshme, ndërsa Perandoria Gupta në Indi dhe dinastia Han në Kinë janë përshkruar si epoka të arta në rajonet e tyre përkatëse.

Post-klasike

Artikulli kryesor: Historia post-klasike

Ilustrim dorëshkrimi mesjetar francez i tri klasave të shoqërisë mesjetare, nga vepra e shekullit XIII Li Livres dou Santé

Pas rënies së Perandorisë Romake të Perëndimit në vitin 476, Evropa hyri në Mesjetë. Gjatë kësaj periudhe, Krishtërimi dhe Kisha do të shërbenin si burim autoriteti dhe edukimi. Në Lindjen e Mesme, Islami u bë feja mbizotëruese dhe u zgjerua në Afrikën Veriore. Kjo çoi në një Epokë të Artë Islame, duke frymëzuar arritje në arkitekturë, ringjalljen e përparimeve të vjetra në shkencë dhe teknologji, dhe formimin e një mënyre jetese të veçantë. Bota e krishterë dhe ajo islame do të përplaseshin përfundimisht, me Mbretërinë e Anglisë, Mbretërinë e Francës dhe Perandorinë e Shenjtë Romake që shpallën një seri luftërash të shenjta për të rimarrë kontrollin e Tokës së Shenjtë nga myslimanët.

Në Amerikat, mes viteve 200 dhe 900 e.s, Mesoamerika ishte në Periudhën e saj Klasike, ndërsa më në veri, shoqëri komplekse mississippiane do të lindnin duke filluar rreth vitit 800 e.s. Perandoria Mongole do të pushtonte pjesën më të madhe të Euroazisë në shekujt XIII dhe XIV. Gjatë të njëjtës periudhë kohore, Perandoria e Malit në Afrikë u rrit deri sa u bë perandoria më e madhe në kontinent, duke u shtrirë nga Senegambia deri në Bregun e Fildishtë. Në Oqeani u ngrit Perandoria Tuʻi Tonga, e cila u zgjerua nëpër shumë ishuj të Paqësorit Jugor. Deri në fund të shekullit XV, aztekët dhe inkat ishin bërë fuqia dominuese përkatësisht në Mesoamerikë dhe në Andet.

Moderne

Artikulli kryesor: Epoka moderne

Periudha e hershme moderne në Evropë dhe Lindjen e Afërt (rreth 1450–1800) filloi me mundjen përfundimtare të Perandorisë Bizantine dhe ngritjen e Perandorisë Osmane. Ndërkohë, Japonia hyri në periudhën Edo, dinastia Qing u ngrit në Kinë, dhe Perandoria Moghul sundoi pjesën më të madhe të Indisë. Evropa përjetoi Rilindjen, duke filluar në shekullin XV, dhe Epoka e Zbulimeve filloi me eksplorimin dhe kolonizimin e rajoneve të reja. Kjo përfshiu kolonizimin e Amerikave dhe Shkëmbimin Kolumbian. Ky zgjerim çoi në tregtinë atlantike të skllevërve dhe gjenocidin e popujve indigjenë të Amerikave. Kjo periudhë shënoi gjithashtu Revolucionin Shkencor, me përparime të mëdha në matematikë, mekanikë, astronomi dhe fiziologji.

Buzz Aldrin në Hënë gjatë misionit Apollo 11 të vitit 1969, ndërsa ai dhe Neil Armstrong u bënë njerëzit e parë që shkelën në një trup tjetër qiellor

Periudha e vonë moderne (1800–sot) pa Revolucionin Industrial dhe Teknologjik të sillnin zbulime si teknologjia e imazherisë, risi të mëdha në transport, dhe zhvillimin e energjisë. Të ndikuara nga idealet e Iluminizmit, Amerikat dhe Evropa përjetuan një periudhë revolucionesh politike të njohur si Epoka e Revolucioneve. Luftërat Napoleonike tërbuan nëpër Evropë në fillim të shekullit XIX, Spanja humbi shumicën e kolonive të saj në Botën e Re, ndërsa evropianët vazhduan zgjerimin në Afrikë – ku kontrolli evropian shkoi nga 10% në pothuajse 90% brenda më pak se 50 vjetësh – dhe në Oqeani. Në shekullin XIX, Perandoria Britanike u zgjerua duke u bërë perandoria më e madhe në botë.

Një ekuilibër i brishtë fuqie mes kombeve evropiane u shemb në 1914 me shpërthimin e Luftës së Parë Botërore, një nga konfliktet më vdekjeprurëse në histori. Në vitet 1930, një krizë ekonomike botërore çoi në ngritjen e regjimeve autoritare dhe në Luftën e Dytë Botërore, që përfshiu pothuajse të gjitha vendet e botës. Shkatërrimi i luftës çoi në rënien e shumicës së perandorive globale, duke sjellë dekolonizim të gjerë.

Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore në 1945, Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik u shfaqën si superfuqitë e mbetura globale. Kjo çoi në një Luftë të Ftohtë që solli një luftë për ndikim global, përfshirë një garë armatimesh bërthamore dhe një garë hapësinore, që përfundoi me rënien e Bashkimit Sovjetik. Epoka aktuale e Informacionit, e nxitur nga zhvillimi i Internetit dhe sistemeve të inteligjencës artificiale, po sheh botën duke u bërë gjithnjë e më e globalizuar dhe e ndërlidhur.

Habitati dhe popullsia

Statistikat e popullsisë

Hartë koropletike që tregon vlerësimet e dendësisë së popullsisë (njerëz për kilometër katror) sipas rrjetit 30 sekonda harku, në 2020
Popullsia botërore	≈ 8,3 miliardë
Dendësia e popullsisë	≈ 16/km2 (≈ 42/mi2) sipas sipërfaqes totale ≈ 56/km2 (≈ 144/mi2) sipas sipërfaqes tokësore
Qytetet më të mëdha	Tokio, Delhi, Shangai, San Paulo, Meksiko Siti, Kajro, Mumbai, Pekin, Daka, Osaka

Vendbanimet e hershme njerëzore varej nga afërsia me ujin dhe – në varësi të stilit të jetesës – burime të tjera natyrore të përdorura për jetesë, siç ishin popullsitë e kafshëve për gjueti dhe toka e punueshme për rritjen e të lashtave dhe kullotjen e bagëtive. Njerëzit modernë, megjithatë, kanë kapacitet të madh për të ndryshuar habitatet e tyre përmes teknologjisë, ujitjes, planifikimit urban, ndërtimit, çpyllëzimit dhe shkretëtirëzimit. Vendbanimet njerëzore vazhdojnë të jenë të cenueshme ndaj fatkeqësive natyrore, veçanërisht ato të vendosura në zona të rrezikshme dhe me cilësi ndërtimi të ulët. Grupimi dhe ndryshimi i qëllimshëm i habitatit bëhet shpesh me qëllimet e sigurimit të mbrojtjes, grumbullimit të komoditeteve apo pasurisë materiale, zgjerimit të ushqimit të disponueshëm, përmirësimit të estetikës, rritjes së njohurive ose forcimit të shkëmbimit të burimeve.

Njerëzit janë një nga speciet më të përshtatshme, pavarësisht se kanë tolerancë të ulët ose të ngushtë ndaj shumë prej mjediseve ekstreme të Tokës. Aktualisht specia është e pranishme në të gjitha tetë mbretëritë biogjeografike, edhe pse prania e saj në mbretërinë antarktike kufizohet në stacionet kërkimore, dhe çdo vit ka rënie popullsie gjatë muajve dimërorë në këtë mbretëri. Njerëzit kanë pasur një efekt dramatik mbi mjedisin. Rritja e popullsisë njerëzore, industrializimi, zhvillimi i tokës, mbikonsumi dhe djegia e lëndëve djegëse fosile kanë çuar në shkatërrim mjedisor dhe ndotje që kontribuojnë ndjeshëm në zhdukjen në masë të vazhdueshme të formave të tjera të jetës.

Brenda shekullit të fundit, njerëzit kanë eksploruar gjithashtu detin e thellë dhe hapësirën e jashtme. Banimi njerëzor brenda këtyre mjediseve armiqësore është i kufizuar dhe i shtrenjtë, zakonisht i kufizuar në kohëzgjatje, dhe i rezervuar për ekspedita shkencore, ushtarake, ose industriale. Njerëzit kanë vizituar Hënën dhe e kanë bërë të njohur praninë e tyre në trupa të tjerë qiellorë përmes anijeve robotike të bëra nga njeriu. Që nga viti 2000, ekziston prani e vazhdueshme njerëzore në hapësirë përmes banimit në Stacionin Hapësinor Ndërkombëtar.

Duke përdorur mjete dhe veshje të avancuara, njerëzit kanë qenë në gjendje të zgjerojnë tolerancën e tyre ndaj një larmie temperaturash, lagështirash, dhe lartësish. Si rezultat, njerëzit janë specie kozmopolite e gjendur në pothuajse të gjitha rajonet e botës, përfshirë pyjet tropikale, shkretëtirat e thata, rajonet arktike jashtëzakonisht të ftohta, dhe qytetet e ndotura rëndë; në krahasim, shumica e specieve të tjera janë të kufizuara në disa zona gjeografike nga përshtatshmëria e tyre e kufizuar. Popullsia njerëzore, megjithatë, nuk shpërndahet në mënyrë uniforme mbi sipërfaqen e Tokës, sepse dendësia e popullsisë ndryshon nga një rajon në tjetrin, dhe shtrirje të mëdha të sipërfaqes janë pothuajse plotësisht të pabanuara, si Antarktiku dhe pjesë të gjera të oqeanit. Shumica e njerëzve (61%) jetojnë në Azi; të tjerët jetojnë në Amerikat (14%), Afrikë (14%), Evropë (11%), dhe Oqeani (0,5%).

Njerëzit dhe kafshët e tyre të zbutura përfaqësojnë 96% të gjithë biomasës gjitarore në Tokë, ndërsa të gjithë gjitarët e egër përfaqësojnë vetëm 4%.

Vlerësimet e popullsisë në kohën kur u shfaq bujqësia, rreth vitit 10.000 p.e.s, kanë variuar mes 1 milion dhe 15 milionë. Rreth 50–60 milionë njerëz jetonin në Perandorinë Romake të bashkuar, lindore dhe perëndimore, në shekullin IV e.s. Murtaja bubonike, e regjistruar për herë të parë në shekullin VI e.s, e zvogëloi popullsinë me 50%, ndërsa Vdekja e Zezë vrau 75–200 milionë njerëz vetëm në Euroazi dhe Afrikën Veriore. Besohet se popullsia njerëzore arriti një miliard në vitin 1800. Që atëherë është rritur në mënyrë eksponenciale, duke arritur dy miliardë në 1930, tre miliardë në 1960, katër në 1975, pesë në 1987, dhe gjashtë miliardë në 1999. E kaloi shtatë miliardë në 2011, dhe tetë miliardë në 2022. I duheshin mbi dy milionë vjet parahistorie dhe historie njerëzore për popullsinë njerëzore të arrinte një miliard, dhe vetëm 207 vjet të tjera për t'u rritur në 7 miliardë. Biomasa e kombinuar e karbonit e të gjithë njerëzve në Tokë në vitin 2018 u vlerësua në 60 milionë ton, rreth 10 herë më e madhe se ajo e të gjithë gjitarëve jo të zbutur.

Në vitin 2018, 4,2 miliardë njerëz (55%) jetonin në zona urbane, krahasuar me 751 milionë në 1950. Rajonet më të urbanizuara janë Amerika Veriore (82%), Amerika Latine (81%), Evropa (74%) dhe Oqeania (68%), ndërsa Afrika dhe Azia kanë pothuajse 90% të popullsisë rurale botërore prej 3,4 miliardë banorësh. Problemet për njerëzit që jetojnë në qytete përfshijnë forma të ndryshme ndotjeje dhe krimi, veçanërisht në lagjet e varfra të qendrës së qytetit dhe periferitë.

Biologjia

Anatomia dhe fiziologjia

Tiparet themelore anatomike të njerëzve femra dhe meshkuj. Këta modele kanë pasur qimet trupore dhe mjekrën e mustaqet mashkullore të hequra, dhe flokët e kokës të prera.

Artikulli kryesor: Trupi i njeriut

Shumica e aspekteve të fiziologjisë njerëzore janë ngushtësisht homologe me aspektet përkatëse të fiziologjisë kafshërore. Formula dentare e njerëzve është: Stampa:DentalFormula, si te katarinët e tjerë. Njerëzit kanë qiellzë proporcionalisht më të shkurtra dhe dhëmbë shumë më të vegjël se primatët e tjerë. Ata janë primatët e vetëm që kanë dhëmballë qeni të shkurtra, relativisht të sheshta. Njerëzit kanë karakteristikisht dhëmbë të stërngjeshur, me hapësirat nga dhëmbët e humbur zakonisht duke u mbyllur shpejt te individët e rinj. Njerëzit gradualisht po humbasin dhëmballët e mençurisë (të tretat), me disa individë që i kanë të mungueshme që në lindje.

Njerëzit ndajnë me shimpanzetë një bisht rudimentar, apendiks, nyje supesh të lakueshme, gishta kapës dhe gishtërinj të mëdhenj kundërvënës. Njerëzit gjithashtu kanë një kraharor më të formës fuçie, në kontrast me formën gyp të majmunëve të tjerë, përshtatje për frymëmarrjen bipedale. Përveç bipedalizmit dhe madhësisë së trurit, njerëzit ndryshojnë nga shimpanzetë kryesisht në nuhatje, dëgjim dhe tretje proteinash. Ndërsa njerëzit kanë dendësi folikulash flokësh të krahasueshme me majmunët e tjerë, ajo është kryesisht qime pushi, shumica e së cilës është aq e shkurtër dhe e hollë sa është praktikisht e padukshme. Njerëzit kanë rreth 2 milionë gjëndra djerse të shpërndara në të gjithë trupin, shumë më tepër se shimpanzetë, gjëndrat e djersës së të cilave janë të pakta dhe vendosen kryesisht në pëllëmbën e dorës dhe shputat e këmbëve.

Vlerësohet se gjatësia mesatare botërore për një mashkull të rritur njerëzor është rreth 171 cm, ndërsa gjatësia mesatare botërore për femrat e rritura njerëzore është rreth 159 cm. Zvogëlimi i shtatit mund të fillojë në moshën e mesme te disa individë, por priret të jetë tipik te ata jashtëzakonisht të moshuar. Përgjatë historisë, popullsitë njerëzore janë bërë universalisht më të gjata, ndoshta si pasojë e ushqyerjes, kujdesit shëndetësor dhe kushteve jetësore më të mira. Masa mesatare e një njeriu të rritur është 59 kg për femrat dhe 77 kg për meshkujt. Ashtu si shumë kushte të tjera, pesha trupore dhe tipi trupor ndikohen si nga predispozita gjenetike ashtu edhe nga mjedisi, dhe ndryshojnë ndjeshëm mes individëve.

Njerëzit kanë një hedhje shumë më të shpejtë dhe të saktë se kafshët e tjera. Njerëzit janë gjithashtu mes vrapuesve më të mirë në distancë të gjatë në mbretërinë shtazore, por më të ngadaltë në distanca të shkurtra. Qimet më të holla trupore dhe gjëndrat më prodhimtare të djersës u ndihmojnë njerëzve të shmangin lodhjen nga nxehtësia gjatë vrapimit në distanca të gjata. Krahasuar me majmunët e tjerë, zemra njerëzore prodhon vëllim goditje dhe prodhim kardiak më të madh, dhe aorta është proporcionalisht më e madhe.

Gjenetika

Artikulli kryesor: Gjenetika njerëzore

Paraqitje grafike e kariotipit standard njerëzor, që përfshin kromozomet seksuale femra (XX) dhe mashkullore (XY)

Njerëzit janë, si të gjitha kafshët, bimët dhe kërpudhat, një specie eukariote, dhe si shumica e kafshëve, diploide. Çdo qelizë somatike ka dy sete prej 23 kromozomesh, çdo set i marrë nga një prind; gametat kanë vetëm një set kromozomesh, që është një përzierje e dy seteve prindërore. Mes 23 çifteve të kromozomeve, ka 22 çifte autozomesh dhe një çift kromozomesh seksuale. Te njerëzit, përcaktimi i seksit ndërmjetësohet kryesisht nga gjeni SRY, i vendosur në kromozomin Y. Ndërsa konfigurimi tipik ndjek një sistem përcaktimi seksual XY (XX për femrat, XY për meshkujt), shprehja gjenetike e proteinës së Rajonit Përcaktues të Seksit Y është faktori kritik në nisjen e diferencimit gonadal mashkullor. Rrjedhimisht, individët mund të lindin me një genotip kromozomik që nuk përputhet me seksin e tyre fenotipik, kusht që shpesh rezulton në infertilitet për shkak të mungesës së gjeneve specifike të kërkuara për gametogjenezën. Gjenet dhe mjedisi ndikojnë në variacionin biologjik njerëzor në karakteristikat e dukshme, fiziologjinë, ndjeshmërinë ndaj sëmundjeve dhe aftësitë mendore. Ndikimi i saktë i gjeneve dhe mjedisit mbi disa tipare nuk kuptohet plotësisht.

Edhe pse asnjë njeri – as edhe binjakët monozigotë – nuk janë gjenetikisht identikë, dy njerëz mesatarisht do të kenë ngjashmëri gjenetike prej 99,5%–99,9%. Kjo i bën ata më homogjenë se majmunët e tjerë të mëdhenj, përfshirë shimpanzetë. Ky variacion i vogël në ADN-në njerëzore, krahasuar me shumë specie të tjera, sugjeron një ngushtim popullsie gjatë Pleistocenit të Vonë (rreth 100.000 vjet më parë), gjatë të cilit popullsia njerëzore u reduktua në një numër të vogël çiftesh riprodhuese. Forcat e seleksionimit natyror kanë vazhduar të veprojnë mbi popullsitë njerëzore, me prova se disa rajone të genomit shfaqin seleksionim drejtues në 15.000 vjetët e fundit.

Në 1984, qeveria amerikane filloi të planifikonte projektin e genomit njerëzor (HGP), i cili filloi zyrtarisht në 1990. Duke përdorur të dhënat nga HGP, 92% e genomit njerëzor u sekuencua për herë të parë në 2001. Pas përfundimit të HGP-së në prill 2003, programi kërkimor All of Us lëshoi në 2022 grupin e tij të parë të madh të dhënash, që përfshinte pothuajse 100.000 sekuenca të plota genomi. Deri në prill 2023, ishin sekuencuar rreth 245.000 genome. Në 2012, Projekti Ndërkombëtar HapMap kishte krahasuar genomet e 1.184 individëve nga 11 popullsi dhe identifikoi 1,6 milionë polimorfizma me nukleotid të vetëm. Popullsitë afrikane kanë numrin më të lartë të variantëve gjenetikë privatë. Ndërsa shumë prej varianteve të zakonshme që gjenden në popullsi jashtë Afrikës gjenden edhe në kontinentin afrikan, ka ende numra të mëdhenj që janë privatë për këto rajone, veçanërisht Oqeaninë dhe Amerikat. Sipas vlerësimeve të 2010-ës, njerëzit kanë afërsisht 22.000 gjene. Duke krahasuar ADN-në mitokondriale, e cila trashëgohet vetëm nga nëna, gjenetistët kanë konkluduar se stërgjyshja e fundit e përbashkët femërore, shënuesi gjenetik i së cilës gjendet te të gjithë njerëzit modernë, e ashtuquajtura "Eva mitokondriale", duhet të ketë jetuar rreth 90.000 deri 200.000 vjet më parë.

Cikli jetësor

Një embrion njerëzor 10 mm, në javën e 5-të

Shumica e riprodhimit njerëzor ndodh nëpërmjet fertilizimit të brendshëm përmes marrëdhënieve seksuale, por mund të ndodhë edhe përmes procedurave të teknologjisë së riprodhimit të asistuar. Periudha mesatare e shtatzënisë është 38 javë, por një shtatzëni normale mund të ndryshojë deri në 37 ditë. Zhvillimi embrional te njeriu mbulon tetë javët e para të zhvillimit; në fillim të javës së nëntë, embrioni quhet fetus. Njerëzit janë në gjendje të nxisin lindje të hershme ose të kryejnë prerje cezariane nëse fëmija duhet të lindë më herët për arsye mjekësore. Në vendet e zhvilluara, foshnjat në lindje zakonisht peshojnë 3–4 kg dhe kanë gjatësi 47–53 cm. Sidoqoftë, pesha e ulët në lindje është e zakonshme në vendet në zhvillim, dhe kontribuon në nivelet e larta të vdekshmërisë foshnjore në këto rajone.

Krahasuar me specie të tjera, lindja e fëmijëve tek njerëzit është e rrezikshme, me rrezik shumë më të lartë komplikimesh dhe vdekjeje. Madhësia e kokës së fetusit përputhet më ngushtë me pelvisin sesa te primatët e tjerë. Arsyeja për këtë nuk kuptohet plotësisht, por kontribuon në një lindje të dhimbshme që mund të zgjasë 24 orë ose më shumë. Shanset për një lindje të suksesshme u rritën ndjeshëm gjatë shekullit XX në vendet më të pasura, me ardhjen e teknologjive të reja mjekësore. Në kontrast, shtatzënia dhe lindja natyrale mbeten sprova të rrezikshme në rajone në zhvillim të botës, me norma vdekshmërie amnore rreth 100 herë më të larta se në vendet e zhvilluara.

Si nëna ashtu edhe babai kujdesen për pasardhësit njerëzorë, në kontrast me primatët e tjerë, ku kujdesi prindëror bëhet kryesisht nga nëna. Të pashpresë ndaj vetes në lindje, njerëzit vazhdojnë të rriten për disa vite, duke arritur zakonisht pjekurinë seksuale në moshën 15 deri 17 vjeç. Jeta njerëzore është ndarë në faza të ndryshme, që variojnë nga tri deri dymbëdhjetë. Fazat e zakonshme përfshijnë foshnjërinë, fëmijërinë, adoleshencën, moshën madhore dhe pleqërinë. Gjatësia e këtyre fazave ka ndryshuar sipas kulturave dhe periudhave kohore, por karakterizohet nga një përshpejtim i pazakontë rritjeje gjatë adoleshencës. Femrat njerëzore kalojnë menopauzën dhe bëhen jopjellore rreth moshës 50 vjeç. Është propozuar se menopauza rrit suksesin riprodhues të përgjithshëm të një gruaje, duke i lejuar të investojë më shumë kohë dhe burime te pasardhësit e saj ekzistues, dhe nga ana e tyre te fëmijët e tyre (hipoteza e gjyshes), sesa duke vazhduar të lindë fëmijë deri në pleqëri.

Jetëgjatësia e një individi varet nga dy faktorë kryesorë, gjenetika dhe zgjedhjet e stilit të jetesës. Për arsye të ndryshme, përfshirë shkaqe biologjike/gjenetike, gratë jetojnë mesatarisht rreth katër vjet më gjatë se burrat. Që nga 2018, jetëgjatësia mesatare globale në lindje e një vajze vlerësohet të jetë 74,9 vjet, krahasuar me 70,4 për një djalë. Ka variacione të konsiderueshme gjeografike në jetëgjatësinë njerëzore, kryesisht të lidhura me zhvillimin ekonomik – për shembull, jetëgjatësia në lindje në Hong Kong është 87,6 vjet për vajzat dhe 81,8 për djemtë, ndërsa në Republikën Afrikano-Qendrore, është 55,0 vjet për vajzat dhe 50,6 për djemtë. Bota e zhvilluar përgjithësisht po plaket, me moshën mesatare rreth 40 vjet. Në botën në zhvillim, mosha mesatare është mes 15 dhe 20 vjet. Ndërsa një në pesë evropianë është 60 vjeç ose më i moshuar, vetëm një në njëzet afrikanë është 60 vjeç ose më i moshuar. Në 2012, Kombet e Bashkuara vlerësuan se kishte 316.600 centenarë të gjallë (njerëz 100-vjeç e më shumë) në mbarë botën.

Fazat e jetës njerëzore

Foshnjë djalë dhe vajzë	Djalë dhe vajzë para pubertetit (fëmijë)	Mashkull dhe femër adoleshentë	Burrë dhe grua të rritur	Burrë dhe grua të moshuar

Dieta

Artikulli kryesor: Ushqyerja njerëzore

Njerëz duke përgatitur një vakt në Bali, Indonezi

Njerëzit janë gjithngrënës, ushqyes oportunistë të aftë të konsumojnë një larmi materiali bimor dhe shtazor. Grupet njerëzore kanë adoptuar një gamë dietash, nga plotësisht vegane deri te kryesisht mishngrënëse. Në disa raste, kufizimet dietike te njerëzit mund të çojnë në sëmundje mangësie; sidoqoftë, grupet e qëndrueshme njerëzore janë përshtatur me shumë modele dietike, si përmes specializimit gjenetik ashtu edhe konventave kulturore, për të përdorur burime ushqimore të balancuara. Dieta njerëzore pasqyrohet dukshëm në kulturën njerëzore, dhe ka çuar në zhvillimin e shkencës së ushqimit.

Deri në zhvillimin e bujqësisë, Homo sapiens përdori metodën e gjuetisë-mbledhjes si mjetin e vetëm të mbledhjes së ushqimit. Kjo përfshinte kombinimin e burimeve ushqimore stacionare (si fruta, drithëra, gjethore, kërpudha, larva insektesh dhe molusqe ujore) me gjahun e egër, i cili duhet gjuajtur dhe kapur për t'u konsumuar. Është propozuar se njerëzit e kanë përdorur zjarrin për të përgatitur dhe gatuar ushqim që nga koha e Homo erectus-it. Zbutja njerëzore e bimëve të egra filloi rreth 11.700 vjet më parë, duke çuar në zhvillimin e bujqësisë, proces gradual i quajtur Revolucioni Neolitik. Këto ndryshime dietike mund të kenë ndryshuar edhe biologjinë njerëzore; përhapja e blegtorisë së qumështit siguroi një burim të ri dhe të pasur ushqimi, duke çuar në evoluimin e aftësisë për të tretur laktozën te disa të rritur. Llojet e ushqimit të konsumuar, dhe mënyra si përgatiten, kanë ndryshuar gjerësisht sipas kohës, vendndodhjes dhe kulturës.

Në përgjithësi, njerëzit mund të mbijetojnë deri në tetë javë pa ushqim, në varësi të dhjamit trupor të depozituar. Mbijetesa pa ujë zakonisht kufizohet në tri deri katër ditë, me maksimum një javë. Në 2020, u vlerësua se 9 milionë njerëz vdesin çdo vit nga shkaqe të lidhura drejtpërdrejt ose tërthorazi me urinë. Kequshqyerja te fëmijët është gjithashtu e zakonshme dhe kontribuon në barrën globale të sëmundjeve. Sidoqoftë, shpërndarja globale e ushqimit nuk është e barabartë, dhe obeziteti mes disa popullsive njerëzore është rritur me shpejtësi, duke çuar në komplikime shëndetësore dhe rritje të vdekshmërisë në disa vende të zhvilluara dhe disa vende në zhvillim. Në mbarë botën, mbi një miliard njerëz janë obezë, ndërsa në Shtetet e Bashkuara 35% e njerëzve janë obezë, gjë që e ka bërë të përshkruhet si "epidemi obeziteti". Obeziteti shkaktohet nga konsumimi i më shumë kalorive sesa harxhohen, kështu rritja e tepërt e peshës zakonisht shkaktohet nga një dietë me densitet të lartë energjie.

Konsumi i ushqimit është hapi i parë i procesit tretës, në të cilin njerëzit përfundimisht nxjerrin jashtë feçe, me shpeshtësi që varion nga disa herë në ditë deri në disa herë në javë.

Variacioni biologjik

Artikulli kryesor: Variacioni gjenetik njerëzor

Një libian (berber), një nubian, një sirian dhe një egjiptian, vizatim nga një artist i panjohur pas një murali të varrit të Setit I, kopjuar nga Heinrich von Minutoli (1820). Vini re se nuancat e ekzagjeruara të lëkurës i detyrohen ilustruesit të shekullit XIX, jo origjinalit të lashtë egjiptian.

Ekziston variacion biologjik në specien njerëzore – me tipare si grupi i gjakut, sëmundjet gjenetike, tiparet kraniale, tiparet e fytyrës, sistemet e organeve, ngjyra e syve, ngjyra dhe tekstura e flokëve, gjatësia dhe ndërtimi trupor, dhe ngjyra e lëkurës, që ndryshojnë në të gjithë globin. Gjatësia tipike e një njeriu të rritur është mes 1,4 dhe 1,9 m, edhe pse kjo ndryshon ndjeshëm në varësi të seksit, origjinës etnike dhe vijave familjare. Madhësia trupore përcaktohet pjesërisht nga gjenet, dhe ndikohet gjithashtu ndjeshëm nga faktorë mjedisorë, si dieta, ushtrimet fizike dhe modelet e gjumit.

Një larmi ngjyrash flokësh njerëzore; nga lart majtas, në drejtim orar: zi, kafe, bjond, bardhë, kuqe.

Ka prova se popullsitë janë përshtatur gjenetikisht ndaj faktorëve të ndryshëm të jashtëm. Gjenet që u lejojnë të rriturve njerëzorë të tresin laktozën janë të pranishëm në frekuenca të larta te popullsitë me histori të gjata të zbutjes së gjedhëve dhe që varen më shumë nga qumështi i lopës. Anemia drapërocitare, e cila mund të sigurojë rezistencë të shtuar ndaj malaries, është e shpeshtë te popullsitë ku malaria është endemike. Popullsitë që kanë banuar prej shumë kohësh në klima specifike priren të kenë zhvilluar fenotipe specifike të dobishme për ato mjedise – shtat i shkurtër dhe ndërtim i fortë në rajone të ftohta, të gjatë dhe të hollë në rajone të nxehta, dhe kapacitet të lartë mushkërish ose përshtatje të tjera në lartësi të mëdha. Disa popullsi kanë evoluuar përshtatje shumë të veçanta ndaj kushteve mjedisore shumë specifike, siç janë ato të dobishme për stile jetese detare dhe zhytje pa pajisje te bajautë.

Flokët njerëzore ndryshojnë në ngjyrë nga e kuqja te bjonde, kafe dhe zi, kjo e fundit duke qenë më e shpeshta. Ngjyra e flokëve varet nga sasia e melaninës, me përqendrimet që zbehen me rritjen e moshës, duke çuar në flokë të thinjur ose madje të bardhë. Ngjyra e lëkurës mund të variojë nga kafeja më e errët te pjeshka më e çelët, apo madje pothuajse e bardhë ose pa ngjyrë në raste albinizmi. Ajo priret të ndryshojë klinalisht dhe përgjithësisht korrelon me nivelin e rrezatimit ultravjollcë në një zonë të caktuar gjeografike, me lëkurën më të errët kryesisht rreth ekuatorit. Errësimi i lëkurës mund të ketë evoluuar si mbrojtje kundër rrezatimit diellor ultravjollcë. Pigmentimi i çelët i lëkurës mbron kundër mangësisë së vitaminës D, e cila kërkon dritë dielli për t'u prodhuar. Lëkura njerëzore ka gjithashtu kapacitet të errësohet (të nxihet nga dielli) si përgjigje ndaj ekspozimit ndaj rrezatimit ultravjollcë.

Ka relativisht pak variacion mes popullsive gjeografike njerëzore, dhe shumica e variacionit ndodh në nivel individual. Shumica e variacionit njerëzor është i vazhdueshëm, shpesh pa pika të qarta demarkacioni. Të dhënat gjenetike tregojnë se pavarësisht si përkufizohen grupet e popullsisë, dy njerëz nga i njëjti grup popullsie janë pothuajse po aq të ndryshëm nga njëri-tjetri sa dy njerëz nga dy grupe të ndryshme popullsish. Popullsitë me lëkurë të errët që gjenden në Afrikë, Australi dhe Azinë Jugore nuk janë të lidhura ngushtë me njëra-tjetrën.

Kërkimi gjenetik ka treguar se popullsitë njerëzore vendase të kontinentit afrikan janë më të larmishmet gjenetikisht, dhe larmia gjenetike zvogëlohet me distancën migratore nga Afrika, ndoshta si rezultat i ngushtimeve gjatë migrimit njerëzor. Këto popullsi joafrikane fituan hyrje të reja gjenetike nga kryqëzimi lokal me popullsi arkaike, dhe kanë variacion shumë më të madh nga neandertalët dhe denisovanët sesa gjendet në Afrikë, edhe pse kryqëzimi neandertal në popullsitë afrikane mund të jetë nënvlerësuar. Për më tepër, studime të fundit kanë gjetur se popullsitë në Afrikën Nën-Sahariane, dhe veçanërisht Afrikën Perëndimore, kanë variacion gjenetik të lashtë që i paraprin njerëzve modernë, dhe që është humbur në shumicën e popullsive joafrikane. Disa nga kjo trashëgimi mendohet se buron nga kryqëzimi me një hominin arkaik të panjohur, që u nda para ndarjes së neandertalëve dhe njerëzve modernë.

Njerëzit janë specie gonokorike, që do të thotë se ndahen në seks mashkullor dhe femëror. Shkalla më e madhe e variacionit gjenetik ekziston mes meshkujve dhe femrave. Ndërkohë që variacioni gjenetik i nukleotideve mes individëve të të njëjtit seks, në popullsi globale, nuk është më i madh se 0,1%–0,5%, dallimi gjenetik mes meshkujve dhe femrave është mes 1% dhe 2%. Meshkujt mesatarisht janë 15% më të rëndë dhe 15 cm më të gjatë se femrat. Mesatarisht, meshkujt kanë rreth 40–50% më shumë forcë të pjesës së sipërme të trupit dhe 20–30% më shumë forcë të pjesës së poshtme se femrat, në të njëjtën peshë, për shkak të sasive më të larta të muskujve dhe fibrave muskulore më të mëdha. Femrat përgjithësisht kanë përqindje më të lartë të dhjamit trupor se meshkujt. Femrat kanë lëkurë më të çelët se meshkujt e së njëjtës popullsi; kjo është shpjeguar me një nevojë më të lartë për vitaminë D te femrat gjatë shtatzënisë dhe laktacionit. Meqenëse ka dallime kromozomike mes femrave dhe meshkujve, disa gjendje dhe çrregullime të lidhura me kromozomet X dhe Y prekin vetëm meshkujt ose vetëm femrat. Pas llogaritjes së peshës dhe vëllimit trupor, zëri mashkullor zakonisht është një oktavë më i thellë se zëri femëror. Femrat kanë jetëgjatësi më të gjatë në pothuajse çdo popullsi në botë. Ka gjendje ndërseksuale në popullsinë njerëzore, sidoqoftë këto janë të rralla.

Psikologjia

Artikulli kryesor: Psikologjia

Vizatim i trurit njerëzor, që tregon disa struktura të rëndësishme

Truri njerëzor është vendi i funksioneve të renditit "më të lartë", si mendimi, arsyetimi dhe abstragimi. Këto procese njohëse përbëjnë mendjen, dhe, së bashku me pasojat e tyre sjellore, studiohen në fushën e psikologjisë. Njerëzit kanë një korteks prefrontal më të madh dhe më të zhvilluar se primatët e tjerë, rajoni i trurit i lidhur me kognicionin më të lartë. Kjo i ka shtyrë njerëzit të shpallin veten më inteligjentë se çdo specie tjetër e njohur. Përkufizimi objektiv i inteligjencës është i vështirë, pasi kafshë të tjera përshtatin shqisa dhe shkëlqejnë në fusha ku njerëzit nuk mund.

Ka disa tipare që, edhe pse jo rreptësisht unike, i dallojnë njerëzit nga kafshët e tjera. Njerëzit mund të jenë kafshët e vetme që kanë memorie episodike dhe që mund të angazhohen në "udhëtim mendor në kohë". Madje edhe krahasuar me kafshë të tjera sociale, njerëzit kanë një shkallë jashtëzakonisht të lartë fleksibiliteti në shprehjet e fytyrës. Njerëzit janë kafshët e vetme të njohura që qajnë lot emocionalë. Njerëzit janë mes pak kafshëve të afta të njohin veten në testet e pasqyrës, dhe ka gjithashtu debat se deri ku njerëzit janë kafshët e vetme me një teori të mendjes.

Gjumi dhe ëndrrimi

Artikujt kryesorë: Gjumi dhe Ëndrra

Njerëzit janë përgjithësisht ditorë. Nevoja mesatare për gjumë është mes shtatë dhe nëntë orë në ditë për një të rritur, dhe nëntë deri dhjetë orë në ditë për një fëmijë; të moshuarit zakonisht flenë gjashtë deri shtatë orë. Të pasurit më pak gjumë se kaq është e zakonshme mes njerëzve, edhe pse mungesa e gjumit mund të ketë efekte negative shëndetësore. Një kufizim i vazhdueshëm i gjumit të një të rrituri në katër orë në ditë është treguar se lidhet me ndryshime në fiziologji dhe gjendje mendore, përfshirë memorie të reduktuar, lodhje, agresivitet dhe siklet trupor.

Gjatë gjumit njerëzit ëndërrojnë, ku përjetojnë imazhe dhe tinguj shqisorë. Ëndrrimi stimulohet nga ura (pons) dhe kryesisht ndodh gjatë fazës REM të gjumit. Gjatësia e një ëndrre mund të ndryshojë, nga disa sekonda deri në 30 minuta. Njerëzit kanë tri deri pesë ëndrra për natë, dhe disa mund të kenë deri shtatë. Ëndërruesit kanë më shumë gjasa ta mbajnë mend ëndrrën nëse zgjohen gjatë fazës REM. Ngjarjet në ëndrra janë përgjithësisht jashtë kontrollit të ëndërruesit, me përjashtim të ëndrrimit të qartë, ku ëndërruesi është i vetëdijshëm. Ëndrrat ndonjëherë mund të shkaktojnë një mendim krijues ose të japin një ndjenjë frymëzimi, siç ka ndodhur me disa vepra letrare, koncepte shkencore dhe artistike të spikatura.

Vetëdija dhe mendimi

Artikujt kryesorë: Vetëdija dhe Kognicioni

Vetëdija njerëzore, në formën e saj më të thjeshtë, është ndijueshmëri ose vetëdijësim për ekzistencën e brendshme ose të jashtme. Pavarësisht shekujve analizash, përkufizimesh, shpjegimesh dhe debatesh nga filozofë dhe shkencëtarë, natyra themelore e vetëdijes mbetet enigmatike dhe pak e kuptuar, duke qenë "njëkohësisht aspekti më i njohur dhe më misterioz i jetëve tona". I vetmi koncept i pranuar gjerësisht rreth temës është intuita se ajo ekziston. Mendimet ndryshojnë rreth asaj se çfarë duhet studiuar dhe shpjeguar saktësisht si vetëdije. Disa filozofë e ndajnë vetëdijen në vetëdije fenomenale, që është vetë përvoja shqisore, dhe vetëdije aksesi, që mund të përdoret për arsyetim ose kontroll të drejtpërdrejtë të veprimeve. Ndonjëherë është sinonim i 'mendjes', e herë të tjera, një aspekt i saj. Historikisht shoqërohet me introspeksionin, mendimin privat, imagjinatën dhe vullnetin. Tani shpesh përfshin ndonjë lloj përvoje, kognicioni, ndjenje ose perceptimi. Mund të jetë 'vetëdijësim', ose 'vetëdijësim për vetëdijësimin', ose vetëdije për veten. Mund të ketë nivele ose renditje të ndryshme vetëdije, ose lloje të ndryshme vetëdijeje, ose thjesht një lloj me tipare të ndryshme.

Procesi i fitimit të njohurive dhe kuptimit përmes mendimit, përvojës dhe shqisave njihet si kognicion. Truri njerëzor e percepton botën e jashtme përmes shqisave, dhe çdo individ njerëzor ndikohet ndjeshëm nga përvojat e tij, duke çuar në pikëpamje subjektive të ekzistencës dhe të kalimit të kohës. Natyra e mendimit është qendrore për psikologjinë dhe fusha të lidhura. Psikologjia kognitive studion kognicionin, proceset mendore që qëndrojnë pas sjelljes. Duke u përqendruar kryesisht në zhvillimin e mendjes njerëzore gjatë gjithë jetës, psikologjia zhvillimore synon të kuptojë se si njerëzit vijnë të perceptojnë, kuptojnë dhe veprojnë brenda botës, dhe si këto procese ndryshojnë me kalimin e moshës. Kjo mund të fokusohet te zhvillimi intelektual, kognitiv, nervor, social, ose moral. Psikologët kanë zhvilluar teste inteligjence dhe konceptin e koeficientit të inteligjencës, për të vlerësuar inteligjencën relative të qenieve njerëzore dhe për të studiuar shpërndarjen e saj mes popullsisë.

Motivimi dhe emocioni

Artikujt kryesorë: Motivimi dhe Emocioni

Ilustrim i pikëllimit nga libri i vitit 1872 i Charles Darwin-it, The Expression of the Emotions in Man and Animals

Motivimi njerëzor ende nuk kuptohet plotësisht. Nga një këndvështrim psikologjik, piramida e nevojave e Maslow-t është një teori mirë e vendosur, që mund të përkufizohet si procesi i plotësimit të nevojave të caktuara në rend ngjitës kompleksiteti. Nga një këndvështrim më i përgjithshëm, filozofik, motivimi njerëzor mund të përkufizohet si një përkushtim ndaj, ose tërheqje nga, qëllime të ndryshme që kërkojnë zbatimin e aftësisë njerëzore. Për më tepër, stimujt dhe preferencat janë të dy faktorë, ashtu si edhe çdo lidhje e perceptuar mes stimujve dhe preferencave. Vullneti gjithashtu mund të përfshihet, në cilin rast fuqia e vullnetit është gjithashtu faktor. Idealisht, si motivimi ashtu edhe vullneti sigurojnë përzgjedhjen, përpjekjen, dhe realizimin e qëllimeve në mënyrë optimale, funksion që fillon në fëmijëri dhe vazhdon gjatë gjithë jetës, në një proces të njohur si socializim.

Emocionet janë gjendje biologjike të lidhura me sistemin nervor, të shkaktuara nga ndryshime neurofiziologjike, të lidhura në mënyra të ndryshme me mendime, ndjenja, përgjigje sjellore, dhe një shkallë kënaqësie ose pakënaqësie. Ato shpesh ndërthuren me humorin, temperamentin, personalitetin, prirjen, kreativitetin, dhe motivimin. Emocioni ka një ndikim të konsiderueshëm në sjelljen njerëzore dhe aftësinë e tyre për të mësuar. Të vepruarit sipas emocioneve ekstreme ose të pakontrolluara mund të çojë në çrregullim social dhe krim, me studime që tregojnë se kriminelët mund të kenë inteligjencë emocionale më të ulët se normalja.

Përvojat emocionale të perceptuara si të këndshme, si gëzimi, interesimi ose kënaqësia, kontrastojnë me ato të perceptuara si të pakëndshme, si ankthi, trishtimi, zemërimi dhe dëshpërimi. Lumturia, ose gjendja e të qenit i lumtur, është një kusht emocional njerëzor. Përkufizimi i lumturisë është një temë e zakonshme filozofike. Disa e përkufizojnë si përjetimin e ndjenjës së afekteve pozitive emocionale, ndërkohë që shmangin ato negative. Të tjerë e shohin si një vlerësim të kënaqësisë me jetën ose cilësisë së jetës. Kërkime të fundit sugjerojnë se të qenit i lumtur mund të përfshijë përjetimin e disa emocioneve negative kur njerëzit ndjejnë se ato janë të justifikuara.

Seksualiteti dhe dashuria

Artikujt kryesorë: Seksualiteti njerëzor dhe Dashuria

Prindërit njerëzorë shpesh shfaqin dashuri familjare për fëmijët e tyre.

Për njerëzit, seksualiteti përfshin ndjenja dhe sjellje biologjike, erotike, fizike, emocionale, sociale, ose shpirtërore. Meqenëse është term i gjerë, që ka ndryshuar me kontekste historike gjatë kohës, i mungon një përkufizim i saktë. Aspektet biologjike dhe fizike të seksualitetit lidhen kryesisht me funksionet riprodhuese njerëzore, përfshirë ciklin e përgjigjes seksuale njerëzore. Seksualiteti gjithashtu ndikon dhe ndikohet nga aspekte kulturore, politike, ligjore, filozofike, morale, etike dhe fetare të jetës. Dëshira seksuale (libido) është një gjendje mendore themelore e pranishme në fillim të sjelljes seksuale. Studimet kanë gjetur se burrat raportojnë dëshirë seksuale më të lartë se gratë dhe masturbojnë më shpesh.

Njerëzit mund të bien kudo përgjatë një shkalle të vazhdueshme orientimi seksual, edhe pse shumica e njerëzve janë heteroseksualë. Ndërsa sjellja homoseksuale ndodh te disa kafshë të tjera, vetëm njerëzit dhe delet shtëpiake janë gjetur deri tani të shfaqin preferencë ekskluzive për marrëdhënie të të njëjtit seks. Shumica e provave mbështesin shkaqe biologjike, jo-sociale të orientimit seksual, pasi kulturat që janë shumë tolerante ndaj homoseksualitetit nuk kanë norma ndjeshëm më të larta të tij. Kërkimet në neuroshkencë dhe gjenetikë sugjerojnë se aspekte të tjera të seksualitetit njerëzor janë gjithashtu të ndikuara biologjikisht.

Dashuria zakonisht i referohet një ndjenje tërheqjeje të fortë ose lidhjeje emocionale. Mund të jetë jopersonale (dashuria për një objekt, ideal, ose lidhje e fortë politike apo shpirtërore) ose ndërpersonale (dashuria mes njerëzve). Në gjendjen emocionale të dashurisë romantike, neurokimikate si dopamina, norepinefrina, serotonina dhe oksitocina stimulojnë sistemin e shpërblimit të trurit përmes rrugës mezokortikolimbike (MCL). Kjo rrugë dopaminergjike mund të rezultojë në efekte anësore si takikardia (rritje e rrahjeve të zemrës), humbje oreksi, pagjumësi, dhe euforia intensive.

Kultura

Artikujt kryesorë: Kultura dhe Universalja kulturore

Statistikat e shoqërisë njerëzore

Gjuhët më të folura	Anglishtja, kinezishtja mandarine, hindishtja, spanjishtja, arabishtja standarde, bengalishtja, frëngjishtja, rusishtja, portugalishtja, urduja
Fetë më të praktikuara	Krishtërimi, Islami, Hinduizmi, Budizmi, fetë popullore, Sikizmi, Judaizmi, të papërcaktuar fetarisht

Grupi i madh i aftësive intelektuale të njerëzimit ishte një faktor kyç në përparimin teknologjik përfundimtar të specieve dhe dominimin shoqërues të biosferës. Duke lënë mënjanë hominidët e zhdukur, njerëzit janë kafshët e vetme të njohura që mësojnë informacion të përgjithësueshëm, që natyrshëm përdorin ngulitje rekursive për të gjeneruar dhe komunikuar koncepte komplekse, që angazhohen në "fizikën popullore" të kërkuar për dizajn kompetent veglash, ose që gatuajnë ushqim në natyrë. Aftësia për të ruajtur dhe mësuar informacion te brezat e ardhshëm në një ose më shumë shoqëri njihet si efekti i rrasetit në antropologjinë kulturore. Sipas metaforës, sapo një grup njerëzish e kupton një teknologji, është e vështirë ta harrojnë, dhe mund të përdoret për të mësuar teknologji të kompleksitetit të mëtejshëm. Mësimdhënia dhe mësimi ruajnë identitetin kulturor dhe etnografik të shoqërive njerëzore. Tipare dhe sjellje të tjera që janë kryesisht unike për njerëzit përfshijnë ndezjen e zjarreve, strukturimin e fonemave, dhe mësimin vokal.

Gjuha

Artikulli kryesor: Gjuha (komunikim)

Familjet kryesore gjuhësore të botës (dhe në disa raste grupime gjeografike familjesh)

Ndërsa shumë specie komunikojnë, gjuha është unike për njerëzit, tipar përcaktues i njerëzimit, dhe një universale kulturore. Ndryshe nga sistemet e kufizuara komunikimi të kafshëve të tjera, gjuha njerëzore është e hapur – një numër i pafund kuptimesh mund të prodhohet duke kombinuar një numër të kufizuar simbolesh. Gjuha njerëzore ka gjithashtu kapacitetin e zhvendosjes, duke përdorur fjalë për të përfaqësuar gjëra dhe ngjarje që nuk ndodhin momentalisht apo lokalisht, por qëndrojnë në imagjinatën e përbashkët të bashkëbiseduesve.

Gjuha ndryshon nga format e tjera të komunikimit në atë që është e pavarur nga modaliteti; njerëzit mund të përcjellin të njëjtat kuptime përmes mediumesh të ndryshme: dëgjimisht në të folur, vizualisht përmes gjuhës së shenjave apo shkrimit, dhe përmes mediumesh prekëse si brajlja. Gjuha është qendrore për komunikimin mes njerëzve, dhe për ndjenjën e identitetit që mund të bashkojë kombe, kultura dhe grupe etnike.

Që nga 1996, njerëzit përdornin afërsisht gjashtë mijë gjuhë të ndryshme, përfshirë gjuhët e shenjave, dhe shumë mijëra të tjera janë të zhdukura.

Arti

Artikulli kryesor: Arti

Arti njerëzor mund të marrë forma të shumta, përfshirë vizualin, letrarin dhe performativin. Arti vizual mund të variojë nga pikturat dhe skulpturat te filmi, dizajni i modës dhe arkitektura. Artet letrare mund të përfshijnë prozën, poezinë dhe dramat. Artet performative përfshijnë përgjithësisht teatrin, muzikën dhe vallëzimin. Njerëzit shpesh i kombinojnë format e ndryshme (për shembull, videoklipet muzikore). Entitete të tjera që janë përshkruar si me cilësi artistike përfshijnë përgatitjen e ushqimit, videolojërat dhe mjekësinë. Përveç ofrimit të argëtimit dhe transferimit të njohurive, artet përdoren gjithashtu për qëllime politike.

Tabela e Përmbytjes së epikës së Gilgameshit, në akadishte

Arti është një karakteristikë përcaktuese e njerëzve, dhe ka prova për një marrëdhënie mes kreativitetit dhe gjuhës. Prova më e hershme e artit ishin gdhendje guaskash të bëra nga Homo erectus, 300.000 vjet para se të evoluonin njerëzit modernë. Arti i atribuar H. sapiens-it ekzistonte të paktën 75.000 vjet më parë, me stoli dhe vizatime të gjetura në shpella në Afrikën e Jugut. Ka hipoteza të ndryshme se përse njerëzit janë përshtatur ndaj arteve. Këto përfshijnë t'u lejojnë atyre të zgjidhin më mirë probleme, të sigurojnë një mjet për të kontrolluar ose ndikuar njerëz të tjerë, të inkurajojnë bashkëpunimin dhe kontributin brenda një shoqërie, ose të rrisin shansin e tërheqjes së një partneri të mundshëm. Përdorimi i imagjinatës i zhvilluar përmes artit, i kombinuar me logjikën, mund t'u ketë dhënë njerëzve të hershëm një avantazh evolutiv.

Prova të angazhimit njerëzor në aktivitete muzikore i paraprijnë artit shpellor, dhe deri tani muzika është praktikuar nga pothuajse të gjitha kulturat e njohura njerëzore. Ekziston një larmi e gjerë zhanresh muzikore dhe muzikash etnike; me aftësitë muzikore të njerëzve të lidhura me aftësi të tjera, përfshirë sjellje sociale komplekse njerëzore. Është treguar se trutë njerëzore i përgjigjen muzikës duke u sinkronizuar me ritmin dhe taktin, proces i quajtur hyrje në ritëm (entrainment). Vallëzimi është gjithashtu një formë shprehjeje njerëzore e gjetur në të gjitha kulturat, dhe mund të ketë evoluuar si mënyrë për të ndihmuar njerëzit e hershëm të komunikonin. Dëgjimi i muzikës dhe vëzhgimi i vallëzimit stimulon korteksin orbitofrontal dhe zona të tjera të trurit që ndiejnë kënaqësi.

Ndryshe nga të folurit, leximi dhe shkrimi nuk vijnë natyrshëm te njerëzit dhe duhet mësuar. Megjithatë, letërsia ka qenë e pranishme para shpikjes së fjalëve dhe gjuhës, me piktura 30.000-vjeçare në muret e disa shpellave që përshkruajnë një seri skenash dramatike. Një nga veprat letrare më të vjetra që kanë mbijetuar është Epi i Gilgameshit, gdhendur për herë të parë në tableta të lashta babilonase rreth 4.000 vjet më parë. Përtej thjesht transmetimit të njohurive, përdorimi dhe ndarja e trillimit imagjinar përmes tregimeve mund të ketë ndihmuar në zhvillimin e aftësive komunikuese të njerëzve dhe rritjen e gjasave për sigurimin e një partneri. Rrëfimi i tregimeve mund të përdoret gjithashtu si mënyrë për t'i dhënë audiencës mësime morale dhe për të inkurajuar bashkëpunimin.

Veglat dhe teknologjitë

Artikujt kryesorë: Vegël dhe Teknologji

SCMaglev, treni më i shpejtë në botë, që arriti shpejtësinë 603 km/orë, që nga viti 2015

Veglat e gurit u përdorën nga proto-njerëzit të paktën 2,5 milionë vjet më parë. Përdorimi dhe prodhimi i veglave është paraqitur si aftësia që i përkufizon njerëzit më shumë se çdo gjë tjetër, dhe historikisht është parë si një hap i rëndësishëm evolutiv. Teknologjia u bë shumë më e sofistikuar rreth 1,8 milionë vjet më parë, me përdorimin e kontrolluar të zjarrit që filloi rreth 1 milion vjet më parë. Rrota dhe automjetet me rrota u shfaqën njëkohësisht në disa rajone, diku në mijëvjeçarin e katërt p.e.s. Zhvillimi i veglave dhe teknologjive më komplekse lejoi kultivimin e tokës dhe zbutjen e kafshëve, duke u treguar kështu thelbësor në zhvillimin e bujqësisë – atë që njihet si Revolucioni Neolitik.

Kina zhvilloi letrën, shtypshkronjën, barutin, busullën dhe shpikje të tjera të rëndësishme. Përmirësimet e vazhdueshme në shkrirjen e metaleve lejuan farkëtimin e bakrit, bronzit, hekurit dhe përfundimisht çelikut, i cili përdoret në hekurudha, gjinkallë (rrokaqiej) dhe shumë produkte të tjera. Kjo përkoi me Revolucionin Industrial, ku shpikja e makinave të automatizuara solli ndryshime të mëdha në stilet e jetesës së njerëzve. Teknologjia moderne vërehet duke përparuar në mënyrë eksponenciale, me risi kryesore në shekullin XX, përfshirë: energjinë elektrike, penicilinën, gjysmëpërçuesit, motorët me djegie të brendshme, Internetin, plehrat fiksues të azotit, aeroplanët, kompjuterët, automobilat, pilulat kontraceptive, fisionin bërthamor, revolucionin e gjelbër, radion, mbarështimin bimor shkencor, raketat, ajrin e kondicionuar, televizionin, dhe linjën e montimit.

Feja dhe shpirtëria

Artikujt kryesorë: Feja dhe Shpirtëria

Shango, Orisha e zjarrit, rrufesë dhe bubullimës në fenë joruba, përshkruar mbi kalë

Përkufizimet e fesë ndryshojnë; sipas një përkufizimi, feja është një sistem besimi rreth së mbinatyrshmes, të shenjtës ose hyjnores, dhe praktikave, vlerave, institucioneve dhe ritualeve të lidhura me atë besim. Disa fe kanë gjithashtu një kod moral. Evolucioni dhe historia e feve të para janë bërë fusha kërkimi shkencor aktiv. Prova të besueshme të sjelljes fetare datojnë në epokën e Paleolitit të Mesëm (45–200 mijë vjet më parë). Mund të ketë evoluuar për të luajtur një rol në ndihmën për të zbatuar dhe inkurajuar bashkëpunimin mes njerëzve.

Feja shfaqet në forma të larmishme. Feja mund të përfshijë një besim në jetën pas vdekjes, origjinën e jetës, natyrën e universit (kozmologjia fetare) dhe fatin e tij përfundimtar (eskatologjia), dhe mësime morale ose etike. Pikëpamjet mbi transhendencën dhe imanencën ndryshojnë ndjeshëm; traditat mbrojnë në mënyra të ndryshme monizmin, deizmin, panteizmin dhe teizmin (përfshirë politeizmin dhe monoteizmin).

Edhe pse matja e fetarisë është e vështirë, shumica e njerëzve pohojnë ndonjë lloj besimi fetar ose shpirtëror. Në 2015, shumica relative ishin të krishterë, të ndjekur nga myslimanë, hindu dhe budistë. Që nga 2015, rreth 16%, ose pak nën 1,2 miliardë njerëz, ishin jofetarë, përfshirë ata pa besime fetare ose pa identifikim me ndonjë fe.

Shkenca dhe filozofia

Artikujt kryesorë: Shkenca dhe Filozofia

Harta e Dunhuangut, hartë yjesh që tregon rajonin polar verior. Kinë, rreth vitit 700.

Një tipar përcaktues i njerëzimit është kapaciteti për evolucion kulturor kumulativ, duke transmetuar njohuri nëpër breza, duke ndërtuar vazhdimisht mbi njohuritë e kaluara për të zhvilluar vegla, ligje shkencore dhe përparime të tjera për t'i transmetuar te brezat e ardhshëm. Kjo njohuri e grumbulluar mund të testohet për t'iu përgjigjur pyetjeve të ndryshme ose për të bërë parashikime se si funksionon universi, duke nxitur përparimin e vazhdueshëm njerëzor. Ky fenomen njihet si efekti i rrasetit në antropologjinë kulturore.

Aristoteli është përshkruar si shkencëtari i parë, dhe i parapriu ngritjes së mendimit shkencor gjatë periudhës helenistike. Përparime të tjera të hershme shkencore erdhën nga dinastia Han në Kinë dhe gjatë Epokës së Artë Islame. Revolucioni shkencor, afër fundit të Rilindjes, çoi në shfaqjen e shkencës moderne.

Një zinxhir ngjarjesh dhe ndikimesh çoi në zhvillimin e metodës shkencore, proces vëzhgimi dhe eksperimentimi që përdoret për ta dalluar shkencën nga pseudoshkenca. Kuptimi i matematikës është unik për njerëzit, edhe pse specie të tjera kafshësh kanë njëfarë kognicioni numerik. E gjithë shkenca mund të ndahet në tri degë kryesore: shkencat formale (p.sh., logjika dhe matematika), që merren me sisteme formale, shkencat e aplikuara (p.sh., inxhinieria, mjekësia), që fokusohen te aplikimet praktike, dhe shkencat empirike, që bazohen te vëzhgimi empirik, dhe që nga ana e tyre ndahen në shkenca natyrore (p.sh., fizika, kimia, biologjia) dhe shkenca shoqërore (p.sh., psikologjia, ekonomia, sociologjia).

Filozofia është një fushë studimi ku njerëzit kërkojnë të kuptojnë të vërteta themelore rreth vetes dhe botës në të cilën jetojnë. Hetimi filozofik ka qenë një tipar i madh në zhvillimin e historisë intelektuale të njerëzve. Është përshkruar si "toka e askujt" mes njohurive shkencore definitive dhe mësimeve fetare dogmatike. Fushat kryesore të filozofisë përfshijnë metafizikën, epistemologjinë, logjikën dhe aksiologjinë (që përfshin etikën dhe estetikën).

Shoqëria

Artikulli kryesor: Shoqëria

Fotografi e bërë mes 1890 dhe 1923 e një familjeje indigjene në Brazil, e përbërë nga 3 femra adoleshente ose të rritura, një mashkull i rritur, dhe një foshnjë. Njerëzit shpesh jetojnë në struktura sociale të bazuara në familje.

Shoqëria është sistemi i organizatave dhe institucioneve që lindin nga ndërveprimi mes njerëzve. Njerëzit janë shumë social dhe priren të jetojnë në grupe të mëdha shoqërore komplekse. Ata mund të ndahen në grupe të ndryshme sipas të ardhurave, pasurisë, pushtetit, reputacionit dhe faktorëve të tjerë. Struktura e stratifikimit shoqëror dhe shkalla e lëvizshmërisë shoqërore ndryshojnë, veçanërisht mes shoqërive moderne dhe tradicionale. Grupet njerëzore variojnë nga madhësia e familjeve deri te kombet. Forma e parë e organizimit social njerëzor mendohet se ka ngjasuar me shoqëritë e grupeve gjuetare-mbledhëse.

Gjinia

Artikulli kryesor: Gjinia

Një burrë si dhëndër dhe një grua si nuse, në një dasmë hindu në Indinë veriore; dhëndri vesh sherwani dhe pagri (çallmë), ndërsa nusja vesh sari.

Shoqëritë njerëzore zakonisht shfaqin identitete gjinore dhe role gjinore që dallojnë mes karakteristikave mashkullore dhe femërore, dhe përcaktojnë gamën e sjelljeve dhe qëndrimeve të pranueshme për anëtarët e tyre bazuar në seksin e tyre. Kategorizimi më i zakonshëm është një binar gjinor burra-gra. Disa shoqëri njohin një gjini të tretë, ose, më rrallë, një të katërt apo të pestë. Në disa shoqëri të tjera, "jobinar" përdoret si term ombrellë për një gamë identitetesh gjinore që nuk janë thjesht mashkullore ose femërore.

Rolet gjinore shpesh shoqërohen me një ndarje normash, praktikash, veshjeje, sjelljeje, të drejtash, detyrash, privilegjesh, statusi dhe pushteti, me burrat që gëzojnë më shumë të drejta dhe privilegje se gratë në shumicën e shoqërive, si sot ashtu edhe në të kaluarën. Si konstrukt social, rolet gjinore nuk janë fikse dhe ndryshojnë historikisht brenda një shoqërie. Sfidat ndaj normave gjinore mbizotëruese janë përsëritur në shumë shoqëri. Pak dihet rreth roleve gjinore në shoqëritë më të hershme njerëzore. Njerëzit modernë të hershëm ndoshta kishin një gamë rolesh gjinore të ngjashme me atë të kulturave moderne, të paktën që nga Paleoliti i Sipërm, ndërsa neandertalët ishin më pak dimorfikë seksualisht, dhe ka prova se dallimi sjellor mes meshkujve dhe femrave ishte minimal.

Farefisnia

Artikulli kryesor: Farefisi

Të gjitha shoqëritë njerëzore organizojnë, njohin dhe klasifikojnë lloje marrëdhëniesh sociale, bazuar në marrëdhëniet mes prindërve, fëmijëve dhe pasardhësve të tjerë (gjaku i përbashkët), dhe marrëdhëniet përmes martesës (afinitet). Ekziston gjithashtu një lloj i tretë, i zbatuar për kumbarë ose fëmijë të birësuar (farefisni fiktive). Këto marrëdhënie të përcaktuara kulturalisht quhen farefisni. Në shumë shoqëri, është një nga parimet më të rëndësishme organizuese sociale, dhe luan rol në transmetimin e statusit dhe trashëgimisë. Të gjitha shoqëritë kanë rregulla tabuje ndaj incestit, sipas të cilave martesa mes llojeve të caktuara marrëdhëniesh farefisnore ndalohet, dhe disa kanë gjithashtu rregulla martese të preferuar me marrëdhënie të caktuara farefisnore.

Lidhja në çift është tipar i pranishëm gjerësisht i marrëdhënieve seksuale njerëzore, qoftë e shfaqur si monogami sekuenciale, poligini, ose poliandri. Prova gjenetike tregojnë se njerëzit ishin kryesisht poligamë për shumicën e ekzistencës së tyre si specie, por kjo filloi të ndryshonte gjatë Neolitit, kur monogamia filloi të përhapej njëkohësisht me kalimin nga shoqëritë nomade te ato të ngulura. Prova anatomike, në formën e raporteve të gishtave të dytë-me-të-katërt, biomarker për efektet e androgjenit prenatal, tregojnë gjithashtu se njerëzit modernë ishin poligamë gjatë Pleistocenit.

Etnia

Artikulli kryesor: Etnia

Grupet etnike njerëzore janë një kategori sociale që identifikohet si grup bazuar në atribute të përbashkëta që i dallojnë nga grupe të tjera. Këto mund të jenë një grup i përbashkët traditash, prejardhjeje, gjuhe, historie, shoqërie, kulture, kombi, feje, ose trajtimi social brenda zonës ku banojnë. Etnia është e ndarë nga koncepti i racës, i cili bazohet në karakteristika fizike, edhe pse të dyja janë konstrukte sociale. Caktimi i etnisë për një popullsi të caktuar është i ndërlikuar, pasi edhe brenda emërtimeve etnike të zakonshme mund të ketë një gamë të larmishme nëngrupesh, dhe përbërja e këtyre grupeve etnike mund të ndryshojë me kalimin e kohës, si në nivel kolektiv ashtu edhe individual. Gjithashtu, nuk ka përkufizim të pranuar përgjithësisht se çfarë përbën një grup etnik. Grupimet etnike mund të luajnë një rol të fuqishëm në identitetin social dhe solidaritetin e njësive etnopolitike. Kjo është lidhur ngushtë me ngritjen e shtetit-komb, si forma mbizotëruese e organizimit politik në shekujt XIX dhe XX.

Qeverisja dhe politika

Artikujt kryesorë: Qeveria dhe Politika

Selia e Kombeve të Bashkuara (majtas), në qytetin e Nju Jorkut, që strehon një nga organizatat politike më të mëdha të botës

Ndërsa popullsitë bujqësore u mblodhën në komunitete më të mëdha dhe më të dendura, ndërveprimet mes këtyre grupeve të ndryshme u rritën. Kjo çoi në zhvillimin e qeverisjes brenda dhe mes komuniteteve. Njerëzit kanë evoluar aftësinë për të ndryshuar përkatësinë me grupe të ndryshme sociale relativisht lehtë, përfshirë aleanca politike më parë të forta, nëse kjo shihet si diçka që ofron përparësi personale. Kjo fleksibilitet kognitiv u lejon njerëzve individualë të ndryshojnë ideologjitë e tyre politike, me ata me fleksibilitet më të lartë duke qenë më pak të prirur të mbështesin qëndrime autoritare dhe nacionaliste.

Qeveritë krijojnë ligje dhe politika që prekin qytetarët që ato qeverisin. Ka pasur shumë forma qeverisjeje gjatë historisë njerëzore, secila me mjete të ndryshme për të fituar pushtet dhe aftësinë për të ushtruar kontrolle të larmishme mbi popullsinë. Afërsisht 47% e njerëzve jetojnë në ndonjë formë demokracie, 17% në një regjim hibrid, dhe 37% në një regjim autoritar. Shumë vende i përkasin organizatave dhe aleancave ndërkombëtare; më e madhja prej tyre është Kombet e Bashkuara, me 193 shtete anëtare.

Tregtia dhe ekonomia

Artikujt kryesorë: Tregtia dhe Ekonomia

Rruga e Mëndafshit (e kuqe) dhe rrugët tregtare të erëzave (blu)

Tregtia, shkëmbimi vullnetar i mallrave dhe shërbimeve, shihet si një karakteristikë që i dallon njerëzit nga kafshët e tjera, dhe është përmendur si praktikë që i dha Homo sapiens-it një avantazh të madh ndaj hominidëve të tjerë. Provat sugjerojnë se H. sapiens-i i hershëm përdori rrugë tregtare në distanca të gjata për të shkëmbyer mallra dhe ide, duke çuar në shpërthime kulturore dhe duke siguruar burime shtesë ushqimi kur gjuetia ishte e pakët, ndërsa rrjete të tilla tregtare nuk kanë ekzistuar për neandertalët, tani të zhdukur. Tregtia e hershme ka përfshirë ndoshta materiale për krijimin e veglave, si obsidiani. Rrugët e para vërtet ndërkombëtare tregtare ishin rreth tregtisë së erëzave, gjatë periudhave romake dhe mesjetare.

Ekonomitë e hershme njerëzore kishin më shumë gjasa të bazoheshin te dhurimi, sesa te një sistem shkëmbimi (barter). Paraja e hershme përbëhej nga mallra; më e vjetra në formën e bagëtive, dhe më e përdorura gjerësisht ishin guaskat e kaurit. Paraja që atëherë ka evoluuar në monedha të lëshuara nga qeveritë, letra dhe para elektronike. Studimi njerëzor i ekonomisë është shkencë shoqërore që shqyrton se si shoqëritë shpërndajnë burimet e kufizuara mes njerëzve të ndryshëm. Ka pabarazi të mëdha në ndarjen e pasurisë mes njerëzve; tetë njerëzit më të pasur në botë kanë të njëjtën vlerë monetare sa gjysma më e varfër e gjithë popullsisë njerëzore.

Konflikti

Artikulli kryesor: Konflikti (proces)

Trupa amerikane duke zbarkuar në Normandi, LDB II

Njerëzit kryejnë dhunë ndaj njerëzve të tjerë me një normë të krahasueshme me primatët e tjerë, por kanë një prirje të shtuar për të vrarë të rritur, ndërsa infanticidi është më i zakonshëm mes primatëve të tjerë. Analiza filogjenetike parashikon se 2% e H. sapiens-it të hershëm do të vriteshin, duke u rritur në 12% gjatë periudhës mesjetare, para se të binin nën 2% në kohët moderne. Ka variacion të madh dhune mes popullsive njerëzore, me norma vrasjeje rreth 0,01% në shoqëritë që kanë sisteme ligjore dhe qëndrime kulturore të forta kundër dhunës.

Gatishmëria e njerëzve për të vrarë anëtarë të tjerë të specieve të tyre në masë, përmes konfliktit të organizuar (d.m.th., luftës), ka qenë prej kohësh objekt debati. Një shkollë mendimi mban se lufta evoluoi si mjet për të eliminuar konkurrentët, dhe ka qenë gjithmonë karakteristikë e lindur njerëzore. Një tjetër sugjeron se lufta është fenomen relativisht i ri dhe është shfaqur për shkak të kushteve sociale në ndryshim. Edhe pse çështja nuk është zgjidhur, provat aktuale tregojnë se dhuna ndërpersonale ka qenë pjesë e pranishme gjerësisht e historisë njerëzore që nga fillimet e ekzistencës së specieve, me regjistrimin bioarkeologjik që tregon incidencë të konsiderueshme traume të dhunshme, besuar si rezultat i luftës në popullsi gjuetare-mbledhëse shumë kohë para shfaqjes së bujqësisë dhe shoqërive të ngulura. Lufta ka pasur kosto të lartë për jetën njerëzore; vlerësohet se gjatë shekullit XX, mes 167 milionë dhe 188 milionë njerëz vdiqën si rezultat i luftës. Të dhënat mbi viktimat e luftës janë më pak të besueshme për periudhat para-mesjetare, veçanërisht shifrat globale. Por krahasuar me çdo periudhë tjetër gjatë 600 viteve të fundit, vitet post-1945 kanë parë një rënie shumë të konsiderueshme të normave globale të vdekjeve ushtarake dhe civile, për shkak të konfliktit të armatosur.

Shiko edhe

• Lista e fosileve të evolucionit njerëzor
• Kronologjia e evolucionit njerëzor