Shko te përmbajtja

Gjithësia

Redakto lidhjet
Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Ridrejtuar nga Universi)
Gjithësia
Imazhi nga Hubble Ultra-Deep Field tregon disa prej galaktikave më të largëta të dukshme me teknologjinë e sotme, secili i përbërë nga miliarda yje. Diametri këndor i imazhit është përafërsisht i barabartë me një të dhjetën e një hëne të plotë, kur shihet nga Toka, ose një trembëdhjetë-milionta e sipërfaqes totale të qiellit
Mosha13.799 ± 0.021 billion years [1]
DiametriNdoshta i pafund; të paktën 91 billion light-years (28×10^9 pc) [2]
Masa (materia e zakonshme)Të paktën 1053 kg [3]
Dendësia mesatare4.5 x 10−31 g/cm3 [4]
Temperatura mesatare2.72548 K [5]
Përmbajtja kryesoreOrdinary (baryonic) matter (4.9%)
Dark matter (26.8%)
Dark energy (68.3%)[6]
FormaE sheshtë me vetëm 0.4% mundësi gabimi[7]

Gjithësia apo universi është gjithçka e kohës dhe hapësirës dhe përmbajtes së saj.[8][9][10][11] Gjithësia përfshin planetët, yjet, galaktikat, përmbajtjen e hapësirës ndërmjet galaktikave, grimca më e vogël bërthamore, dhe gjithë materia dhe energjia. Gjithësia e vëzhgueshme (dukshme) është rreth 28 billion parsecs (91 billion light-years) në diametër në kohën e tanishme.[2] Madhësia e gjithë universit nuk dihet dhe mund të jetë e pafund.[12] Vëzhgimet dhe zhvillimi i teorive fizike kanë çuar në konkluzione në lidhje me përbërjen dhe evoluimin e Universit.

Gjithësia është përcaktuar zakonisht si gjithçka që ekziston, gjithçka që ka ekzistuar, dhe gjithçka që do të ekzistojë.[13][14][15] Sipas të kuptuarit tonë të tanishëm, Gjithësia përbëhet nga tre përbërësve: hapësirë-koha, format e energjisë (duke përfshirë rrezatimin elektromagnetik dhe materien), dhe ligjet fizike që i lidh ato. Gjithësia gjithashtu përfshin gjithçka të jetës, gjithçka të historisë, dhe disa filozofë dhe matematikanë madje sugjerojnë se ajo përfshinë idetë siç janë matematika dhe logjika.[16][17][18]

Kronologjia dhe Big Bang-u

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Modeli aktual për evolucionin e universit është teoria e Big Bengut [19][20]. Modeli i Big Bang thotë se gjendja më e hershme e universit ishte jashtëzakonisht e nxehtë dhe e dendur dhe se më pas u zgjerua.

Prejardhja e Universit

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Rreth 15.000 milionë vjet më parë, sipas llogaritjeve të astronomëve, ndodhi një shpërthim i madh. Shpërtheu një masë me dendësi të madhe, ku atomet ishin nën shtypje të lartë. Kjo u quajt Big Beng ose shpërthimi i parë më i madh. Energjia e liruar e shpërndau këtë lëndë në të gjitha drejtimet, me shpejtësi të përafërt me atë të dritës. Me kalimin e kohës, ashtu siç u larguan nga qendra e shpërthimit edhe shpejtësia u zvogëlua, masat e kësaj lënde ngelën në afërsi dhe kështu u formuan Galaktikat.[21]

  1. ↑ Planck Collaboration (2015). "Planck 2015 results. XIII. Cosmological parameters (See Table 4 on page 31 of pfd)". arXiv:1502.01589. {{cite journal}}: Burimi journal ka nevojë për |journal= (Ndihmë!); Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  2. 1 2 Itzhak Bars; John Terning (2009). Extra Dimensions in Space and Time. Springer. fq. 27ff. ISBN 978-0-387-77637-8. Marrë më 2011-05-01. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  3. ↑ Paul Davies (2006). The Goldilocks Enigma. First Mariner Books. fq. 43ff. ISBN 978-0-618-59226-5. Marrë më 2013-07-01. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  4. ↑ Ekipi Shkencor NASA/WMAP (24 janar 2014). "Universe 101: What is the Universe Made Of?". NASA. Marrë më 2015-02-17. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  5. ↑ Fixsen, D. J. (2009). "The Temperature of the Cosmic Microwave Background". The Astrophysical Journal. 707 (2): 916–920. arXiv:0911.1955. Bibcode:2009ApJ...707..916F. doi:10.1088/0004-637X/707/2/916. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  6. ↑ "First Planck results: the Universe is still weird and interesting". Matthew Francis. Ars technica. 2013-03-21. Marrë më 2015-08-21. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  7. ↑ NASA/WMAP Science Team (24 janar 2014). "Universe 101: Will the Universe expand forever?". NASA. Marrë më 16 prill 2015. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  8. ↑ Universe. 2010. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!); Parametri |work= është injoruar (Ndihmë!)
  9. ↑ "Universe". Dictionary.com. Marrë më 2012-09-21. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  10. ↑ "Universe". Merriam-Webster Dictionary. Marrë më 2012-09-21. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  11. ↑ Zeilik, Michael; Gregory, Stephen A. (1998). Introductory Astronomy & Astrophysics (bot. 4th). Saunders College Publishing. ISBN 0030062284. The totality of all space and time; all that is, has been, and will be. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  12. ↑ Brian Greene (2011). The Hidden Reality. Alfred A. Knopf. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  13. ↑ Paul Copan; William Lane Craig (2004). Creation Out of Nothing: A Biblical, Philosophical, and Scientific Exploration. Baker Academic. fq. 220. ISBN 9780801027338. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  14. ↑ Alexander Bolonkin (nëntor 2011). Universe, Human Immortality and Future Human Evaluation. Elsevier. fq. 3–. ISBN 978-0-12-415801-6. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  15. ↑ Duco A. Schreuder (3 dhjetor 2014). Vision and Visual Perception. Archway Publishing. fq. 135–. ISBN 978-1-4808-1294-9. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  16. ↑ Tegmark, Max. "The Mathematical Universe". Foundations of Physics. 38 (2): 101–150. arXiv:0704.0646. Bibcode:2008FoPh...38..101T. doi:10.1007/s10701-007-9186-9. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) a short version of which is available at Shut up and calculate. (in reference to David Mermin's famous quote "shut up and calculate" Arkivuar 15 maj 2016 tek Portuguese Web Archive
  17. ↑ Jim Holt (2012). Why Does the World Exist?. Liveright Publishing. fq. 308. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  18. ↑ Timothy Ferris (1997). The Whole Shebang: A State-of-the-Universe(s) Report. Simon & Schuster. fq. 400. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  19. ↑ Joseph Silk (2009). Horizons of Cosmology. Templeton Pressr. fq. 208. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  20. ↑ Simon Singh (2005). Big Bang: The Origin of the Universe. Harper Perennial. fq. 560. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  21. ↑ Petro, Rita (2006). Atlas Themelor i Gjeografisë Fizike. Tiranë: Albas. ISBN 9989-108-37-4. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Gjithësia&oldid=2869582"