Gjuha Amtare

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko

Një gjuhë e parë, gjuhë amtare ose gjuhë amtare (e njohur edhe si gjuhë arteriale ose L1) është një gjuhë që një person është ekspozuar nga lindja ose brenda periudhës kritike[1]. Në disa vende, termi gjuha amtare ose gjuha amtare i referohet gjuhës së një grupi etnik në vend të gjuhës së parë[2].Fëmijët e rritur që flasin më shumë se një gjuhë mund të kenë më shumë se një gjuhë amtare, dhe të jenë dygjuhësh ose shumëgjuhësh. Në të kundërt, një gjuhë e dytë është çdo gjuhë që flet ndryshe nga gjuha e parë e dikujt.

Sipas Ivan Illich, termi "gjuha amtare" për herë të parë u përdor nga murgjit katolikë për të përcaktuar një gjuhë të veçantë që ata përdorën, në vend të latinishtes, kur ata «flasin nga kleri». Kjo është, "nëna e shenjtë Kisha" e paraqiti këtë term dhe kolonitë e trashëguan atë nga krishterimi si pjesë e kolonializmit.[3][4]

Në disa vende, si Kenia, India dhe vende të ndryshme të Azisë Lindore, "gjuha amtare" ose "gjuha amtare" përdoren për të treguar gjuhën e një grupi etnik si në gjuhën e përbashkët ashtu edhe në atë gazetareske ("Nuk kam ndjesë për mos të mësuarit gjuha ime amtare "), sesa gjuha e parë e dikujt. Gjithashtu, në Singapor, "gjuha amtare" i referohet gjuhës së një grupi etnik pavarësisht aftësisë aktuale dhe "gjuha e parë" i referohet anglishtes, e cila është themeluar në ishullin nën Perandorinë Britanike, e cila është lingua franca për shumicën Singapor pas pavarësisë për shkak të përdorimit të saj si gjuhë mësimore në shkollat ​​qeveritare dhe si gjuhë pune.

J. R. R. Tolkien, në leksionin e tij "Anglisht dhe Uellsisht", në vitin 1955, e dallon "gjuhën amtare" nga "gjuha e kopesë". Ky i fundit është gjuha që mësohet gjatë fëmijërisë së hershme dhe gjuha e vërtetë amtare mund të jetë e ndryshme, ndoshta e përcaktuar nga një shije e trashëguar gjuhësore dhe mund të zbulohet më vonë në një jetë të afërt me emocion të fortë në një dialekt specifik (Tolkien personalisht pranoi një afinitet të tillë në anglisht të Mesme të West Midlands në veçanti).

Më 17 nëntor 1999, UNESCO ka caktuar 21 Shkurt si Ditën Ndërkombëtare të Gjuhës amtare.

Terminologjia[redakto | redakto tekstin burimor]

Një nga përkufizimet më të pranuara të folësve amtare është se ata kanë lindur në një vend të caktuar të rritur për të folur gjuhën e atij vendi gjatë periudhës kritike të zhvillimit të tyre.[5] Personi kualifikohet si një "folës amtare" i një gjuhe duke lindur dhe zhytur në gjuhën gjatë rinisë, në një familje në të cilën të rriturit kishin një përvojë të ngjashme gjuhësore si fëmija.[6] Gjuha folëse konsiderohet të jetë një autoritet në gjuhën e tyre të dhënë për shkak të procesit të blerjes së tyre natyrore në lidhje me gjuhën, në krahasim me mësimin e gjuhës më vonë në jetë. Kjo arrihet nëpërmjet ndërveprimit personal me gjuhën dhe folësit e gjuhës. Folësit amë nuk do të kenë domosdoshmërisht njohuri për çdo sundim gramatikor të gjuhës, por ata do të kenë "intuitë" të mirë të rregullave nëpërmjet përvojës së tyre me gjuhën.[6]

Ndonjëherë, termi "gjuha amtare" ose "gjuha amtare" përdoret për gjuhën që një person mësohet si fëmijë në shtëpi (zakonisht nga prindërit e tyre). Fëmijët që rriten në shtëpitë dygjuhësore munden, sipas këtij përkufizimi, të kenë më shumë se një gjuhë amtare ose gjuhë amtare.

Në kontekstin e regjistrimit të popullsisë të kryer në popullatën kanadeze, Statistika Kanada e definon gjuhën amtare si "gjuha e parë e mësuar në shtëpi në fëmijëri dhe ende e kuptuar nga individi në kohën e regjistrimit".[7] Është mjaft e mundshme që gjuha e parë e mësuar nuk është më një gjuhë dominuese e folësit. Kjo përfshin fëmijë të rinj emigrantë, familjet e të cilëve kanë kaluar në një mjedis të ri gjuhësor, si dhe njerëz që mësuan gjuhën e tyre amtare si fëmijë të vogël në shtëpi (në vend se gjuha e shumicës së komunitetit), të cilët mund të kenë humbur, pjesërisht ose në tërësi, gjuha që ata kanë fituar së pari.

Burimet[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Bloomfield, Leonard. Language ISBN 81-208-1196-8
  2. ^ "K*The Native Speaker: Myth and Reality By Alan Davies ISBN 1-85359-622-1[page needed]
  3. ^ [Ivan Illich] in Patttanayak, 1981:24 cited in "(M)other Tongue Syndrome: From Breast to Bottle"
  4. ^ Ivan Illich, "Vernacular Values"
  5. ^ (cite http://www.ipedr.com/vol26/16-ICLLL%202011-L00033.pdf).
  6. ^ a b Love, Nigel, and Umberto Ansaldo. "The Native Speaker and the Mother Tongue." Language Sciences 32.6 (2010): 589-93. Print.
  7. ^ "mother tongue"2001 census. Marrë 25 Gusht2008.