Kili

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Republika e Kilit
República de Chile
Flag of Chile.svg Coat of arms of Chile.svg
Flamuri i Kilit Stema e Kilit
Vendndodhja e Kilit
Vendndodhja e Kilit   (e gjelbër e errët)

–  në Amerikën e Jugut   (gri e errët)

Himni Kombëtar Himni Kombëtar i Kilit
Kryeqyteti Santiago
Gjuha zyrtare Spanjisht
Pavarësia 18 shtator 1810
Anëtarësimi në OKB 24 tetor 1945
Forma e qeverisjes Republikë Presidenciale
President Michelle Bachelet
Sipërfaqja
– totale
– % ujë
Vëndi i 38-të
756.096,3 km²
1,07
Popullsia (2015)
– totale
– dendësia
Vëndi i 62-të
18.006.407 banorë
24 banorë/km²
Monedha Peso (CLP)
Zona kohore
– zakonisht
– në verë

UTC-3 dhe -5
Prefiksi telefonik +56
Kodi i internetit .cl
Kodi ISO 3166-1 CL

Kili (spanjisht: Chile), zyrtarisht Republika e Kilit (spanjisht: República de Chile), është një shtet në Amerikën e Jugut që përfshin një rrip të gjatë e të ngushtë toke midis Andeve në lindje dhe Oqeanit Paqësor në perëndim. Ai kufizohet nga Peruja në veri, Bolivia në verilindje, Argjentina në lindje, dhe Deti Drake në jug. Territori kilian përfshin ishujt e Paqësorit Juan Fernández, Salas y Gómez, Desventuradas, dhe Ishullin e Pashkëve në Oqeani. Kili gjithashtu pretendon rreth 1.250.000 kilometra katrorë të Antarktidës, edhe pse të gjitha pretendimet janë pezulluar sipas Traktatit Antarktik.

Shkretëtira Atacama në veri të Kilit përmban pasuri të madhe minerare, kryesisht bakër. Zona relativisht e vogël qendrore dominon në drejtim të popullsisë dhe burimeve bujqësore dhe është qendra kulturore dhe politike nga e cila Kili u zgjerua në fund të shekullit 19, kur ai përfshiu rajonet e tij veriore dhe jugore. Kili jugor është i pasur me pyje dhe kullota, dhe përmban një varg vullkanesh dhe liqenesh. Bregdeti jugor është një labirinth me fjorde, kanale, gadishuj gjarpërues, dhe ishuj.

Spanja e pushtoi dhe kolonizoi Kilin në mesin e shekullit të 16-të, duke zëvendësuar sundimin Inca në Kilin verior dhe qendror, por nuk mundi të pushtonte Mapuchen e pavarur që popullonte Kilin jug-qendror. Pas shpalljes së pavarësisë së tij nga Spanja në vitin 1818, Kili u shfaq në vitet 1830 si një republikë relativisht autoritare, e qëndrueshme. Në shekullin e 19 Kili përjetoi një rritje të konsiderueshme ekonomike dhe territoriale, duke i dhënë fund rezistencës Mapuche në vitin 1880 dhe duke fituar territorin e tij aktual verior në Luftën e Paqësorit (1879-83), pasi mundi Perunë dhe Bolivinë. Në fund të viteve 1960 dhe në fillim të viteve 1970, vendi përjetoi polarizime dhe trazira të rënda politike majtas-djathtas. Ky zhvillim kulmoi me grushtin e shtetit kilian të vitit 1973 që përmbysi qeverinë e marksiste të Salvadore Allendes dhe themeloi një diktaturë ushtarake 16-vjeçare që la më shumë se 3.000 të vdekur apo të zhdukur. Regjimi i kryesuar nga Augusto Pinochet përfundoi në vitin 1990, pasi ai humbi një referendum në vitin 1988 dhe u pasua nga një koalicion i qendrës së majtë i cili sundoi për katër presideca deri në vitin 2010.

Kili është sot një prej vendeve më të qëndrueshme dhe të begatë të Amerikës së Jugut. Ai kryeson kombet Amerikës Latine në renditjen e zhvillimit njerëzor, konkurrencës, të ardhurat për frymë, globalizimit, gjendjes së paqes, lirisë ekonomike, si dhe perceptimit të ulët të korrupsionit. Ai gjithashtu renditet lartë rajonisht në qëndrueshmërinë e shtetit dhe zhvillimin demokratik. Kili është anëtar themelues i Kombeve të Bashkuara, Bashkimit të Kombeve të Amerikës së Jugut dhe Bashkësisë së Shteteve të Amerikës Latine dhe Karaibeve.

Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

Shekulli i 20-të[redakto | redakto tekstin burimor]

Ekonomia kiliane degjeneroi pjesërisht në një sistem të mbrojtjes së interesave të një oligarkie në pushtet. Në viti 1920, u zgjodh president Arturo Alessandri. Në vitet 1920, filluan të fuqizohen grupet marksiste.

Një grusht shteti ushtarak i kryesuar nga gjenerali Luis Altamirano në vitin 1924 nisi një periudhë të jostabilitetit politik që zgjati deri në vitin 1932. Nga dhjetë qeveritë që mbajtën pushtetin në atë kohë, periudha më e gjatë dhe e qëndrueshme ishte ajo e Gjeneralit Carlos Ibáñez del Campo, i cili qendroi për pak kohë në pushtet në vitin 1925 dhe pastaj përsëri në mes të vitit 1927 dhe 1931 në atë që ishte në fakt një diktaturë (edhe pse jo e krahasueshme me ashpërsinë ose korrupsionin e diktaturave ushtarake të pjesës tjetër të Amerikës Latine).

Duke ja lënë pushtetin një pasuesi të zgjedhur në mënyrë demokratike, Ibáñez del Campo ruajti respektin e një segmenti të madh të mjaftueshme të popullsisë për të mbetur një politikan i respektuar për më shumë se tridhjetë vjet. Kur rendi kushtetues u rivendos në vitin 1932, u ngrit një parti e fortë e majtë, Radikalët. Ajo u bë forca kryesore në qeveritë e koalicionit për 20 vitet e ardhshme. Gjatë periudhës së dominimit të Partisë Radikale (1932-1952), shteti rriti rolin e tij në ekonomi. Në vitin 1952, votuesit kthyen Ibáñez del Campo në drejtim për gjashtë vjet. Jorge Alessandri zëvendësoi Ibáñez del Campo në vitin 1958, duke e çuar konservatorizmin kilian përsëri në mënyrë demokratike në pushtet për një mandat tjetër.

Zgjedhjet presidenciale të vitit 1964 u fituan nga kristian demokrati Eduardo Frei Montalva. Duke patur një shumicë absolute ai inicioi një periudhe të reformave të mëdha. Nën moton "Revolucion në Liri", administrata e Freit nisi programe me ndikim të gjerë të social dhe ekonomik, veçanërisht në arsim, strehim, dhe reforma agrare, duke përfshirë sindikalizmin rural të punëtorëve të bujqësisë. Në vitin 1967, megjithatë, Frei hasur kundërshtimin në rritje nga të majtët, që e akuzonin se reformat e tij ishin të pamjaftueshme, dhe nga konservatorët, që i konsideronin të tepërta. Në fund të mandatit të tij, Frei nuk kishte arritur plotësisht qëllimet ambicioze e partisë së tij.

Në zgjedhjet e vitit 1970, senatori marksist Salvador Allende i Partisë Socialiste të Kilit (atëherë pjesë e koalicionit "Uniteti Popullor", që përfshinte Komunistët, Radikalët, Social Demokratët, disidentët Kristian Demokratë, Lëvizjen e Veprimit Unitar Popullor si dhe Veprimin e Pavarur Popullor), arriti një shumicë të pjesshme të votave në një garë tre-palëshe, e ndjekur nga kandidatët Radomiro Tomiç për Partinë Kristian Demokrate dhe Jorge Alessandri për Partinë Konservatore. Allende nuk u zgjodh me një shumicë absolute, duke marrë më pak se 35 për qind të votave.

Kongresi Kilian kreu një balotazh midis kandidatëve kryesorë, Allende dhe ish-presidentit Jorge Alessandri dhe në përputhje me traditën, zgjodhi Allende me një votim 153 në 35. Frei refuzoi të formojë një aleancë me Alessandrin për të kundërshtuar Allenden, me arsyetimin se Kristian Demokratët ishin një parti punëtore dhe nuk mund të bëjë kauzë të përbashkët me një parti të krahut të djathtë.

Një depresion ekonomik që filloi në vitin 1972 u thellua nga largimi i kapitalit, rënia e madhe e investimeve private, dhe tërheqja e depozitave bankare në përgjigje të programit socialist të Allendes. Prodhimi ra dhe papunësia u rrit. Allende miratoi masa, që përfshinin ngrirjen e çmimeve, rritjen e pagave dhe reformat tatimore, për të rritur shpenzimet e konsumatorëve dhe rishpërndarë të ardhurat në rënie. Pjesa më e madhe e sektorit bankar u shtetëzua. Shumë ndërmarrje të industrisë së bakrit, qymyrgurit, hekurit, nitratit, dhe çelikut u shpronësuan, shtetëzun, apo iu nënshtruan ndërhyrjes shtetërore.

Presidenti Salvador Alende

Programi i Alendes përfshinte avancimin e interesave të punëtorëve, duke zëvendësuar sistemin gjyqësor me "ligjsmërinë socialiste", shtetëzimin e bankave dhe duke detyruar të tjerët të falimentojnë, dhe forcimin e "milicisë popullore" e njohur si MIR. Platforma e Alendes bënte thirrje gjithashtu për nacionalizimin e minierave të mëdha të bakrit të Kilit në formën e një amendamenti kushtetues. Masa u miratua unanimisht nga Kongresi.

Problemet ekonomike u përkeqësuan edhe nga shpenzimet publike Allende të cilat u financuan kryesisht duke hedhur monedha nëqarkullim dhe renditja e ulët e kreditit të dhëna nga bankat komerciale. Deri në fillim të vitit 1973, inflacioni ishte jashtë kontrollit. Ekonomia e gjymtuar u godit më tej nga grevat e gjata dhe nganjëherë të njëkohshme nga mjekët, mësuesit, studentët, pronarët e kamionëve, punëtorët e bakrit, dhe shtresa e biznesit të vogël. Më 26 maj 1973 Gjykata e Lartë e Kilit unanimisht denoncoi Allenden për shpërdorimin e ligjshmërisë së kombit.

Periudha e Pinoçetit[redakto | redakto tekstin burimor]

Një grusht shteti ushtarak përmbysi Alenden në 11 shtator 1973. Gjatë bombardimit të pallatit presidencial nga forcat e armatosura, Alende vrau veten.

Një juntë ushtarake, e udhëhequr nga gjenerali Augusto Pinochet Ugarte, mori kontrollin e vendit. Vitet e para të regjimit u shënuan nga shkeljet e të drejtave të njeriut. Në tetor të vitit 1973, të paktën 72 persona u vranë nga Karvani i Vdekjes. Sipas Raportit të Komisionit Rettig të drejtuar nga ish ambasadori i Alendes, Raul Rettig, dhe Komisioni Valech, të paktën 2.115 u vranë, dhe të paktën 27.265 u torturuan (duke përfshirë 88 fëmijë më të vegjël se 12 vjeç). Në vitin 2011, Kili njohu një shtesë prej 9.800 viktima, duke e çuar numrin e përgjithshëm të vrarë, torturuar apo burgosur për arsye politike për 40.018. Në stadiumin kombëtar, të mbushur me të arrestuar, një prej atyre që u torturuan dhe u vranë ishte edhe këngëtari i njohur ndërkombëtarisht Victor Jara. Stadiumi mori emrin e tij në vitin 2003.

Një kushtetutë e re u miratua nga një plebishit të diskutueshëm më 11 shtator 1980, dhe gjenerali Pinochet u bë president i republikës për një mandat 8-vjeçar. Pasi Pinochet mori sundimin e vendit, disa qindra komunistë të përkushtuar kilianë iu bashkuan ushtrisë Sandiniste në Nikaragua, forcave guerilase në Argjentinë apo trajnimit në kampe në Kubë, Evropën Lindore dhe Afrikën Veriore.

Augusto Pinochet

Në fund të viteve 1980, kryesisht si rezultat i ngjarjeve të tilla si, kolapsi ekonomik i vitit 1982 dhe rezistencës qytetare masive në 1983-88, qeveria gradualisht lejoi liri më të madhe të mbledhjeve, fjalës, dhe organizimit në shoqata, që përfshinte sindikatat dhe aktivitetin politik. Qeveria nisi reformat të orientuara drejt tregut, me Hernán Buchi si Ministër i Financave. Kili lëvizi drejt një ekonomie të tregut të lirë, që pa një rritje në investimet private vendase dhe të huaja, edhe pse industria e bakrit dhe burime të tjera të rëndësishme minerale nuk u hapën për konkurrencë. Ekonomia u rrit me një normë mesatare vjetore prej 7.3% midis viteve 1976 dhe 1981, duke prodhuar të ashtuquajturën "Mrekulli të Kilit". Në një plebishit më 5 tetor 1988, gjeneralit Pinochet iu mohua një mandat i dytë 8-vjeçar si president (56% kundrejt 44%). Kilianët zgjodhën një president të ri dhe shumicën e anëtarëve të një kongresi dy dhomësh më 14 dhjetor 1989. Kristian Demokrati Patricio Aylwin, kandidati i koalicionit të 17 partive politike të quajtur Concertación, mori shumicën absolute të votave (55%). Presidenti Aylwin shërbeu nga viti 1990 deri më 1994, në atë që u konsiderua si një periudhë tranzicioni.

Në dhjetor të vitit 1993, kristian demokrati Eduardo Frei Ruiz-Tagle, i biri i presidentit të mëparshëm Eduardo Frei Montalva, udhëhoqi koalicionin Concertación drejt fitores me shumicën absolute të votave (58%).

Shekulli i 21-të[redakto | redakto tekstin burimor]

Frei Ruiz-Tagle u pasua në vitin 2000 nga Socialisti Ricardo Lagos, i cili fitoi presidencën në një balotazh kundër Joaquín Lavin i Aleancës për Kilin. Në janar të vitit 2006, kilianët zgjodhën presidenten e tyre të parë femër, Michelle Bachelet Jeria, të Partisë Socialiste, duke mundur Sebastián Piñera, i Partisë së Ripërtëritjes Kombëtare, dhe duke zgjatur qeverisjen e Concertación edhe për katër vjet. Në janar 2010, kilianët zgjodhën Sebastián Piñera si President i parë djathtë mbas 20 vjetësh, duke mundur ish-Presidentin Eduardo Frei Ruiz-Tagle i Concertación, për një mandat katër-vjeçar të pasuar Bachelet. Për shkak të kufizimit të mandateve, Sebastián Piñera nuk mund të rizgjidhej në vitin 2013, dhe mandati i tij skadoi në mars 2014 duke rezultuar në kthimin e Michelle Bachelet në zyrë.

Më 27 shkurt 2010, Kili u godit nga një tërmet 8.8 ballë, i pesti më i madh i regjistruar ndonjëherë në atë kohë. Më shumë se 500 persona humbën jetën (shumica nga cunami pasues) dhe mbi një milion njerëz humbën shtëpitë e tyre. Tërmeti u pasua edhe nga tronditje të shumta. Vlerësimet fillestare në dëme ishin në rangun prej 15-30 miliardë dollarë, rreth 10 deri në 15 për qind të Prodhimit të të brendshëm bruto të Kilit.

Kili arriti njohje globale për shpëtimin e suksesshëm të 33 minatorëve të bllokuar në vitin 2010. Më 5 gusht 2010, hyrja e tunelit u shemb në minierën e bakrit dhe arit në San Jose, në shkretëtirën Atacama pranë Copiapó në veri të Kilit, duke bllokuar 33 minatorë, 700 metra nën tokë. Një përpjekje shpëtimi e organizuar nga qeveria kiliane rezultoi me sukses 17 ditë më vonë. Të 33 minatorët u nxorrën në sipërfaqe më 13 tetor 2010, gjatë një periudhe prej gati 24 orë, një përpjekje që ttransmetua në televizione kudo në botë.

Gjeografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Kili është një vend bregdetar i gjatë dhe i ngushtë në Konin Jugor të Amerikës së Jugut në anën perëndimore të maleve Andeve. Ai shtrihet mbi 4.300 km nga veriu në jug, por vetëm 350 km në pikën e tij më të gjerë nga lindja në perëndim. Kjo përfshin një shumëllojshmëri të jashtëzakonshme të klimave dhe peisazheve.

Kili kontrollon Ishullin e Pashkëve dhe Ishullin Sala y Gómez, ishujt më lindor të Polinezisë, që u inkorporuan në territorin e tij në vitin 1888, dhe Ishullin Robinson Crusoe, më shumë se 600 km nga kontinenti, në Ishujt Juan Fernandez. Gjithashtu kontrollohet por vetëm banuar përkohësisht (nga disa peshkatarët vendas) janë ishuj të vegjël e San Ambrosio dhe San Felix.


Shkretëtira Atacama në veri të Kilit përmban pasuri të madhe minerare, kryesisht bakër. Zona relativisht e vogël qendrore dominon në drejtim të popullsisë dhe burimeve bujqësore dhe është qendra kulturore dhe politike nga e cila Kili u zgjerua në fund të shekullit 19, kur ai përfshiu rajonet e tij veriore dhe jugore. Kili jugor është i pasur me pyje dhe kullota, dhe përmban një varg vullkanesh dhe liqenesh. Bregdeti jugor është një labirinth me fjorde, kanale, gadishuj gjarpërues, dhe ishuj.

Qytetet më të mëdhenj[redakto | redakto tekstin burimor]

Qeverisja dhe politika[redakto | redakto tekstin burimor]

Kushtetuta aktuale e Kilit u miratua në një plebishit kombëtar në shtator të vitit 1980, nën qeverinë ushtarake të Augusto Pinochet. Ajo hyri në fuqi në mars të vitit 1981. Pas humbjes së Pinoçetit në referendumin e 1988, kushtetuta u ndryshua për të lehtësuar dispozitat për ndryshimet e ardhshme të Kushtetutës. Në shtator të vitit 2005, Presidenti Ricardo Lagos dekretoi disa amendamente kushtetuese të miratuara nga Kongresi. Këto përfshijnë eliminimin e pozicionit të senatorëve të emëruar dhe senatorëve të përjetshëm, dhënien e autoritetit Presidentit për të hequr kryekomandantët e forcave të armatosura, dhe reduktimin e mandatit presidencial nga gjashtë në katër vjet.

Pallati i La Monedas në qendër të Santiagos

Kongresi i Kilit përbëhet nga Senati prej 38-vendesh dhe Dhomës së Deputetëve prej 120 anëtarësh. Senatorët shërbejnë për tetë vjet me me të drejtën për tu rizgjedhur në zonën e tyre elektorale. Këto zona elektorale zgjedhin dy deputetë një në çdo katër vjet. Deputetët zgjidhen çdo 4 vjet. Zgjedhjet e fundit në Kongres u mbajtën më 17 nëntor 2013, njëkohësisht me zgjedhjet presidenciale. Senati i tanishëm ka një ndarje 21-15 në favor të koalicionit qeverisës dhe 2 të pavarur. Dhoma e tanishme e ulët, Dhoma e Deputetëve, ka 67 anëtarë të koalicionit qeverisës të qendrës së majtë, 48 prej qendrës së djathtë të opozitës dhe 5 nga partitë e vogla apo të pavarur. Kongresi ndodhet në qytetin port të Valparaisos, rreth 140 kilometra në perëndim të kryeqytetit, Santiago.

Zgjedhjet për në Kongresin Kilit janë qeverisur nga një sistem binomial që, për pjesën më të madhe, shpërblen dy përfaqësimet më të mëdha në mënyrë të barabartë, shpesh pa marrë parasysh mbështetjen e tyre relative popullore. Palët janë të detyruar në këtë mënyrë për të formuar koalicione të gjera dhe, historikisht, dy koalicionet më të mëdha (Concertación dhe Alianza) ndajnë shumicën e vendeve.

Sistemi gjyqësor i Kilit është i pavarur dhe përfshin Gjykatën e Apelit, një sistem të gjykatave ushtarake, Gjykatën Kushtetuese, dhe Gjykatën e Lartë të Kilit. Në qershor të vitit 2005, Kili përfundoi një rishikim mbarëkombëtar të sistemit të tij të drejtësisë penale.

Ndërtesa e Kongresit Kombëtar të Kilit në Valparaiso

Në zgjedhjet e kongresit të vitit 2001, partia konservatore Bashkimi Demokratik i Pavarur (UDI) tejkaloi Kristian Demokratët për herë të parë për t'u bërë partia më e madhe në dhomën e ulët. Në zgjedhjet parlamentare të vitit 2005, të dyja palët kryesore, Kristian Demokratët dhe UDI humbi përfaqësimin në favor të aleatëve të tyre përkatës Partia Socialiste (e cila u bë partia më e madhe në bllokun Concertación) dhe Ripërtëritja Kombëtare e aleancës së krahut të djathtë.

Kilianët votuan në raundin e parë të zgjedhjeve presidenciale më 17 nëntor 2013. Asnjë nga nëntë kandidatët presidencialë nuk mori më shumë se 50 për qind të votave. Si rezultat, dy kandidatët më të votuar, Michelle Bachelet e koalicionit të qendrës së majtë Shumica e Re dhe Evelyn Matthei e koalicionit të qendrës së djathtë Aleanca, konkuruan në një balotazh më 15 dhjetor 2013, të cilin e fitoi Bachelet. Këto ishin zgjedhjet e gjashta presidenciale të Kilit, që nga fundi i epokës së Pinoçetit. Të gjashtë janë gjykuar lira dhe të ndershme. Presidenti nuk lejohet me kushtetutë të ketë dy mandate të njëpasnjëshme.

Marrëdhëniet me Jashtë[redakto | redakto tekstin burimor]

Që në dekadat e para pas pavarësisë, Kili ka pasur gjithmonë një përfshirje aktive në çështjet e jashtme. Në 1837 Kili sfidoi fort dominimin e portit Callao të Perusë për epërsinë në rrugët tregtare të Paqësorit, duke mundur aleancën jetëshkurtër ndërmjet Perusë dhe Bolivisë, Konfederatën e Peruano-boliviane (1836-39) në Luftën e Konfederatës. Lufta çoi në shpërbërjen e Konfederatës dhe shpërndau fuqinë në Paqësor. Një luftë e dytë ndërkombëtare, Lufta e Paqësorit (1879-1883), rriti më tej rolin rajonal Kilit, duke shtuar në mënyrë të konsiderueshme në territorin e tij.

Gjatë shekullit të 19-të, lidhjet tregtare Kilit ishin kryesisht me Britaninë, një shtet që pati një ndikim të madh në formimin e marinës kiliane. Franca ndikoi në sistemet ligjore dhe arsimore Kilit dhe pati një ndikim vendimtar në Kili, përmes arkitekturës së kryeqytetit në vitet e bumit në fillim të shekullit të 20. Ndikimi gjerman erdhi nga organizimi dhe trajnimi i ushtrisë nga Prusianët.

Më 26 qershor të vitit 1945, Kili mori pjesë si anëtar themelues i Kombeve të Bashkuara duke qenë ndër 50 vendet që nënshkruan Kartën e Kombeve të Bashkuara në San Francisko, Kaliforni. Me grushtit ushtarak të vitit 1973, Kili u izolua politikisht si rezultat i shkeljeve të të drejtave të njeriut.

Që nga kthimi i tij në demokraci në vitin 1990, Kili ka qenë një pjesëmarrës aktiv në arenën politike ndërkombëtare. Kili përfundoi një anëtarësim 2 vjeçar jo të përhershëm në Këshillin e Sigurimit të OKB-së në janar të vitit 2005. Kiliani Jose Miguel Insulza u zgjodh Sekretar i Përgjithshëm i Organizatës së Shteteve Amerikane në maj 2005 dhe u rizgjodh në vitin 2009. Kili është duke shërbyer në Bordin e Guvernatorëve të Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike (IAEA). Kili merr pjesë në aktivitetet paqeruajtëse të OKB-së. Ai u rizgjodh si anëtar i Këshillit të OKB-së të Drejtave të Njeriut në vitin 2011 për një mandat tre-vjeçar. Kili u zgjodh një nga pesë vendet jo të përhershëm në Këshillin e Sigurimit të OKB-së në vitin 2013.

Qeveria kiliane ka marrëdhënie diplomatike me shumicën e vendeve të botës. Kili sheshoi të gjitha mosmarrëveshjet territoriale me Argjentinën gjatë viteve 1990, përveç një pjese të kufirit në Fushën me akuj të Patagonisë Jugore. Kili dhe Bolivia përkeqësuan lidhjet diplomatike në vitin 1978 për shkak të pretendimeve të Bolivisë për të rifituar daljen në Oqeanin Paqësor, që ajo humbi ndaj Kilit në Luftën e Paqësorit 1879-83. Të dy vendet ruajnë marrëdhënie konsullore dhe janë të përfaqësuara në nivelin e Konsullit të Përgjithshëm.

Ndarjet Administrative[redakto | redakto tekstin burimor]

Rajonet e Kilit

Kili ndahet në 15 rajone, secili i udhëhequr nga një intendent i emëruar nga presidenti. Rajonet janë të ndarë më tej në provinca, me guvernatorë provincialë emëruar gjithashtu nga presidenti. Së fundi çdo provincë është e ndarë në komuna, secila me kryetarin e komunës dhe këshillin e vet të zgjedhur për një mandat katër vjeçar. Çdo rajon ka një emër dhe një numëror romak, që rriten nga veriu në jug. Përjashtimi i vetëm është Rajoni Metropolitan i Santiago që emërhet me gërmat RM (Region Metropolitana) në vend të numrit romak XIII. Dy rajone të reja u krijuan në vitin 2006 dhe u bënë operativë në tetor 2007; Los Ríos në jug (Rajoni XIV), dhe Arica y Parinacota në veri (Rajoni XV). Skema e Numërimit anashkalon Rajoni XIII, që supozohet të jetë rajoni metropolitan para reformës të vitit 2006.

Numri i Rajonit Emri i Rajonit Kryeqyteti i Rajonit
XV Arica y Parinacota, Chile Arica y Parinacota Arica
I Tarapacá, Chile Tarapacá Iquique
II Antofagasta, Chile Antofagasta Antofagasta
III Atacama, Chile Atacama Copiapó
IV Coquimbo, Chile Coquimbo La Serena
V Valparaíso, Chile Valparaíso Valparaíso
RM Metropolitana de Santiago, Chile Rajoni Metropolitan Santiago Santiago
VI Libertador General Bernardo O'Higgins, Chile Libertador General Bernardo O'Higgins Rancagua
VII Maule, Chile Maule Talca
VIII Bío Bío, Chile Bío Bío Concepción
IX La Araucanía, Chile La Araucanía Temuco
XIV Los Ríos, Chile Los Ríos Valdivia
X Los Lagos, Chile Los Lagos Puerto Montt
XI Aysén del General Carlos Ibáñez del Campo, Chile Aysén del General Carlos Ibáñez del Campo Coyhaique
XII Magallanes y la Antártica Chilena, Chile Magallanes y la Antártica Chilena Punta Arenas


Simbolet kombëtare[redakto | redakto tekstin burimor]

Lulja kombëtare e Kilit është copihue (Lapageria rosea, këmbanëza kiliane), e cila rritet në pyjet e Kilit jugor.

Kondori i Andeve

Emblema e Kilit përmban dy kafshët kombëtare: Kondori i Andeve (gryphus Vultur, një zog shumë i madh që jeton në male), dhe huemul (Hippocamelus bisulcus, një dre bisht të bardhë i rrezikuar të zhduket). Ajo gjithashtu ka shprehjen "Por la Razon o la fuerza" (Me arësye ose me forcë).

Flamuri i Kilit përbëhet nga dy shirita të barabartë horizontalë, të bardhë lart dhe të kuq poshtë. Ka një katror blu të njëjtën lartësi me shiritin e bardhë në anën e shtizës. Në qendër të katrorit blu është një yll i bardhë me pesë cepa që përfaqëson një rrugën drejt përparimit dhe të nderit. Ngjyra blu simbolizon qiellin, e bardha është dëborën të Andeve, dhe e kuqja gjakun e derdhur për të arritur pavarësinë.


  1. ^ Chile: Ciudades, Pueblos, Aldeas y Caseríos 2005, Instituto Nacional de Estadísticas – Qershor 2005.