Shimpanzeja

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search

Shimpanze
Common chimpanzee (Pan troglodytes schweinfurthii) feeding.jpg
P. t. schweinfurthii во Parku Kombëtar Kibale, Uganda.
Statusi i ruajtjes
E rrezikuar (BNRN-së 3.1)[2]
Klasifikimi shkencor
Gjinia:
Shimpanze
Lloji:
Shimpanze e zakonshme
  • Pan troglodytes verus
  • Pan troglodytes ellioti
  • Pan troglodytes troglodytes
  • Pan troglodytes schweinfurthii
Pan troglodytes area.png
Shpërndarja e nënspecieve
1. Pan troglodytes verus (e gjëlbert)
2. P. t. ellioti (e hirt)
3. P. t. troglodytes (e kuqe)
4. P. t. schweinfurthii (e kaltër)
Sinonimet
  • Simia troglodytes (Blumenbah, 1775)
  • Troglodytes troglodytes (Blumenbah, 1776)
  • Troglodytes niger (Zhofroa, 1812)
  • Pan niger (Zhofroa, 1812)
  • Anthropopithecus troglodytes (Saton, 1883)

Shimpanzeja (Pan troglodytes), e njohur edhe si shimpanze e zakonshme, është një specie majmunëshmëdhenj të ngjashëm me njeriun, të lindur në pyll dhe në savanën tropikaleAfrikës. Ка katër nënlloje të konfirmuara dhe një nënspeciet e pestë të propozuar. Shimpanzet dhe bonobot janë të lidhur ngushtë (nganjëherë quajtur "shimpanze xhuxh") klasifikohen në gjininë e shimpanzetë (Pan) . Dëshmitë nga fosilet dhe sekuencat e ADN -së tregojnë se Pan është një takson motrësh e prejardhjes njerëzore dhe është gjallesa më e afërt me njerëzit.

Shimpanzeja është e mbuluar me flokë të zinj të trashë, por ka fytyrë, gishtërinj, duar dhe këmbë lakuriq. Është më i madhe dhe më i fortë se sa bonoboja, peshon 40-70 kg për meshkujt dhe 27-50 kg për femrat dhe qëndron 150 cm. Periudha e saj e shtatzënisë është tetë muaj. Foshnja është zvjerdhur rreth tre vjeç, por zakonisht mban një marrëdhënie të ngushtë me nënën e tij për disa vjet. Shimpanzeja jeton në grupe prej 15 deri në 150 anëtarë, megjithëse individët udhëtojnë dhe ushqehen në grupe shumë më të vogla gjatë ditës. Lloji jeton në një hierarki të rreptë të dominuar nga meshkujt, ku mosmarrëveshjet në përgjithësi zgjidhen pa pasur nevojë për dhunë. Pothuajse të gjitha popullsitë e shimpanzeve janë regjistruar duke përdorur mjete, duke modifikuar shkopinjtë, shkëmbinjtë, barin dhe gjethet dhe duke i përdorur ato për të gjuajtur dhe për të marrë mjaltë, termite, milingona, arra dhe ujë. Lloji gjithashtu është gjetur se si krijojnë shkopinj të mprehur për të pickuar gjitarët të vegjël.

Shimpanzoja është e renditur në Listën e Kuqe e BNRN-së si një specie e rrezikuar. Vlerësohen midis 170,000 dhe 300,000 njësi nëpër gjithë qarkun. Kërcënimet më të mëdha për shimpanzetë janë humbja e habitatit, gjuetia dhe sëmundjet. Shimpanzetë shfaqen në kulturën popullore perëndimore si figura stereotipike të kllounit dhe shfaqen në ahengje të tilla si feste çaji shimpanzetë, aktet e cirkut dhe shfaqjet në skenë. Ndonjëherë ato mbahen si kafshë shtëpiake, megjithëse forca dhe agresioni i tyre i bëjnë ata të rrezikshëm në këtë rol. Rreth njëqind mbahen në laboratorë kërkimor, veçanërisht në Shtetet të Bashkuara. Janë bërë shumë përpjekje për të mësuar gjuhë të tilla si gjuha e shenjave amerikane për shimpanzetë, me sukses të kufizuar.

Etimologjia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Fjala angleze " chimpanzee " për herë të parë është shkruar në 1738. Ai rrjedh nga gjuha afrikane villi ki-mpenze [3] ose fjala cimpanze që po ashtu rrjëdh nga gjuha afrikane - ciluba, që do të thotë " majmun i ngjashëm me njeriun ". Kollokvializmi "chimp" (çimp) ndoshta e shpikatur diku në fund të viteve 1870. Emri origjinal Pan e ka origjinën nga perëndisë greke, ndërsa emri i dukshem troglodytes është marrë nga Troglodytes, një racë mitike të banorëve të shpellës. [4] [5]

Taksonomia dhe gjenetika[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Majmuni i parë i madh njerëzor i njohur në shkencën perëndimore në shekullin e 17-të ishte "orang-utang" (gjinia Pongo ), një emër lokal malajas i shkruar në Java nga mjeku holandez Jakob Bontij. Në 1641, anatomisti holandez Nikolas Tulp e aplikoi emrin në shimpanzen ose bonobon të sjellë në Holandë nga Angola e sotme. [6] Një tjetër anatomist holandez, Peter Kamper, preu mostra nga Afrika Qendrore dhe Azia Juglindore në vitet 1770, duke vënë në dukje dallimet midis majmunëve afrikanë dhe aziatikë. Natyralisti gjerman Johan Fridrih Blumenbah i klasifikoi shimpanzetë si troglodytes Simia deri në 1775. Një natyralist tjetër gjerman, Lorenc Oken, shpiku gjininë Pan në 1816. Bonobot u njohën si të ndryshëm nga shimpanzetë deri në vitin 1933. [4] [5] [7]

Evolucioni[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Marrëdhëniet midis majmunëve. Numrat në këtë diagram janë gjatësia e degëve, një masë e specifikës evolucionare. Bazuar në të dhënat e elektroforezës së proteinave të Goldman et al. [8]

Megjithatë numrin e madh të zbulimeve fosile të gjinisë njerëzore, fosilet e gjinisë së shimpanzeve nuk u përshkruan deri në vitin 2005. Popullatat ekzistuese të shimpanzeve në Afrikën Perëndimore dhe Qendrore nuk përputhën me vendet më të mëdha të fosileve njerëzore në Afrikën Lindore, por tani janë raportuar fosilet e shimpanzeve në Kenia. Kjo sugjeron që njerëzit dhe anëtarët e Klanit Pan ishin të pranishëm në Luginën e Riftit të Afrikës Lindore gjatë Pleistocenit të Mesëm. [9]

Provat e ADN -së sugjerojnë se bonobot dhe shimpanzetë e zakonshme u ndanë nga njëri -tjetri më pak se një milion vite më parë (të ngjashme me Homo sapiens dhe Neandertalët ). [10] [11] Një studim gjenetik i vitit 2017 sugjeron një rrjedhë të lashtë të gjeneve (introspektim) 200 deri në 550 mijë vite më parë nga bonobo tek paraardhësit e shimpanzetë qendrore dhe lindore. [12] Prejardhja e shimpanzeve është ndarë nga paraardhësi i fundit i përbashkët i prejardhjes njerëzore rreth gjashtë milionë vite më parë. Meqenëse asnjë specie tjetër përveç Homo sapiens nuk i mbijetoi prejardhjes njerëzore të asaj dege, të dy llojët e shimpanzeve janë të afërmit më të ngushtë të njerëzve; prejardhja e njerëzve dhe shimpanzetë ndryshoi nga gorillat (gjinia Gorrilla) rreth shtatë milionë vite më parë. Një studim i vitit 2003 argumentoi se shimpanzetë duhet të përfshihen në degën njerëzore si Homo troglodytes dhe vuri në dukje se "ekspertët thonë se shumë shkencëtarë ka të ngjarë që i kundërshtojnë riklasifikimin, veçanërisht në fushën e antropologjisë të ngarkuar emocionalisht dhe shpesh të diskutueshme". [13]

Nënllojet dhe statusi i popullsisë[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Dy shimpanze qendrore të mitur, nënspeciet përfaqësuese.

Pranuar janë katër nënlloje të shimpanzesë, [14] [15] me mundësinë për të pestën: [12] [16]

Galeria[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Të lidhur[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Referencat[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ McBrearty, Sally; Jablonski, Nina G. (2005). "First fossil chimpanzee". Nature. 437 (7055): 105–108. Bibcode:2005Natur.437..105M. doi:10.1038/nature04008. ISSN 0028-0836. PMID 16136135. S2CID 4423286. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  2. ^ Humle, T.; Maisels, F.; Oates, J.F.; Plumptre, A.; Williamson, E.A. (2016). "Pan troglodytes (errata version published in 2018)". IUCN Red List of Threatened Species. 2016: e.T15933A129038584. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  3. ^ "chimpanzee". American Heritage Dictionary (bot. 5th)). Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company. 2011. Marrë më 31 мај 2021. Shiko vlerat e datave në: |access-date= (Ndihmë!); Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  4. ^ a b Corbey, Raymond (2005). The Metaphysics of Apes: Negotiating the Animal-Human Boundary. Cambridge University Press. fq. 42–51. ISBN 978-0-521-83683-8. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Gabim referencash: Invalid <ref> tag; name "Corbey" defined multiple times with different content
  5. ^ a b Stanford, Craig (2018). The New Chimpanzee, A Twenty-First-Century Portrait of Our Closest Kin. Harvard University Press. fq. 176. ISBN 978-0-674-97711-2. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Gabim referencash: Invalid <ref> tag; name "Stanford" defined multiple times with different content
  6. ^ van Wyhe, John; Kjærgaard, Peter C. (2015). "Going the whole orang: Darwin, Wallace and the natural history of orangutans". Studies in History and Philosophy of Science Part C: Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences. 51: 53–63. doi:10.1016/j.shpsc.2015.02.006. PMID 25861859. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  7. ^ Jones, Clyde; Jones, Cheri A.; Jones, Knox; Wilson, Don E. (1996). "Pan troglodytes". Mammalian Species. 529 (529): 1–9. doi:10.2307/3504299. JSTOR 3504299. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  8. ^ Goldman, D.; Giri, P. R.; O'Brien, S. J. (maj 1987). "A molecular phylogeny of the hominoid primates as indicated by two-dimensional protein electrophoresis". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 84 (10): 3307–3311. Bibcode:1987PNAS...84.3307G. doi:10.1073/pnas.84.10.3307. PMC 304858. PMID 3106965. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  9. ^ McBrearty, Sally; Jablonski, Nina G. (1 shtator 2005). "First fossil chimpanzee". Nature. 437 (7055): 105–8. Bibcode:2005Natur.437..105M. doi:10.1038/nature04008. PMID 16136135. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  10. ^ Won, Y.J.; Hey, J. (shkurt 2005). "Divergence population genetics of chimpanzees". Molecular Biology and Evolution. 22 (2): 297–307. doi:10.1093/molbev/msi017. PMID 15483319. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  11. ^ Fischer, A.; Wiebe, V.; Pääbo, S.; Przeworski, M. (maj 2004). "Evidence for a complex demographic history of chimpanzees". Molecular Biology and Evolution. 21 (5): 799–808. doi:10.1093/molbev/msh083. PMID 14963091. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  12. ^ a b de Manuel, M.; etj. (октомври 2016). "Chimpanzee genomic diversity reveals ancient admixture with bonobos". Science. 354 (6311): 477–481. Bibcode:2016Sci...354..477D. doi:10.1126/science.aag2602. PMC 5546212. PMID 27789843. Shiko vlerat e datave në: |date= (Ndihmë!); Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!) Gabim referencash: Invalid <ref> tag; name "de Manuel 2016" defined multiple times with different content
  13. ^ Pickrell, John (20 May 2003). "Chimps Belong on Human Branch of Family Tree, Study Says". National Geographic News. National Geographic. Marrë më 31 мај 2021. Shiko vlerat e datave në: |access-date= (Ndihmë!); Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  14. ^ Groves, Colin P. (2001). Primate Taxonomy. Washington, DC: Smithsonian Institution Press. fq. 303–307. ISBN 978-1-56098-872-4. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  15. ^ Hof, J.; Sommer, V. (2010). Apes Like Us: Portraits of a Kinship. Mannheim: Panorama. fq. 114. ISBN 978-3-89823-435-1. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  16. ^ Groves, Colin P. (2005). "Geographic variation within eastern chimpanzees (Pan troglodytes cf. schweinfurthii Giglioli, 1872)". Australasian Primatology. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)

Burimet të përgjithshme[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Linqe te jashtme[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]